Kenesbay Raxmanov - Birinshi muhabbatim

­ Áy, mamań-ám bir paydakúnem bolıp ketken, qızım, - dep kúldi Dárigúl sheshem awzındaǵı altın tislerin kórsetip. ­ Sonsha miynet penen salǵan jayımız edi, qurı taslap ketkennen kóre pulına satayın, hesh bolmasa jol qárejet bolar dep irkilińkirep

qaldım. Alatuǵın adam da tabıla qoymadı. Aqırı jaysız birew tabıldı-aw. Sonsha jıl basımızǵa pana bolǵan imarattı iyesiz taslap kete beriw de obal ǵoy, shıraqlarım…

Qaytarsın bir mashina tabıla ketti. Bastırmalı eken, minip aldıq. Dáryaǵa jaqınlaǵanda shofer «Buǵıp otırıń, miliciya bolmasa tuwrı ótip kete beremiz. Keshke qaray muz ábden siresken shıǵar. Mıń qoydıń ishinen ájeli jetkeni óledi degen» dep bar

páti menen dáryadaǵı muzǵa urıp ketti.

Muzdan ótken soń Dárigúl sheshem shoferǵa jalındı:

­Ne alsań da, qaraǵım, bizdi qalanıń centrine apar!

­Boladı, apa!

­Bereket tap, balam!

saǵınıshınıń mawqın basıp atırǵanday.

­Aradan jigirma jılǵa shamalas waqıt ótip ketti, - dedi názerinen qala kórinislerinen jazbay. ­ Kóp ózgeris bolıptı.

Jaylar salınǵan, jańadan kósheler tartılǵan. Bizler anaw eki etajlı jayda jasap edik. Ziynesh sol jerde tuwıldı.

Hámmemiz sol jay betke qaradıq.

­Naz, - dedim birden tanıp. ­ Dosbergen aǵanıń jayı emes pe arjaǵındaǵısı?

­Awa! Sol ǵoy.

­Dosbergen degen kim? - dedi kempir.

­Meniń ájaǵam ǵoy.

­Onı bizler tanımaymız.

­Olar urıs jıllarınan baslap jasap atır.

­Solay shıǵar, - dedi Dárigúl sheshem.

­Sheshe, bir nárse sorasam bola ma?

­Sora.

­Ibrayım atamız úlken hámeldar bolsa, sizler de usı shırpıday jayda turdıńız ba?

Kempir meniń iynimnen qaǵıp qoydı:

­Usı jayǵa da sıyǵızbadı ǵoy, balam.

Qaladaǵı eń úlken jaylardıń birine keldik. Kirer esikte bir ǵarrı otır eken.

­Salamatsız ba? – dedi oǵan Dárigúl sheshem. ­ Axmet Saparov bar

ma?

Ǵarrı orıs kempirdiń qaraqalpaqshalap sóylep turǵanına ma ya Saparovtay úlken adamdı sorap turǵanına ma, awzın ashıp hayran qaldı:

­Ol kisi bar?

­Kabinetinde me?

­Awa. Joqarıdaǵı birinshi esik. Tanısıńız ba edi?

­Eski qádirdanlardan.

Ǵarrı kempirdiń júzine taǵı tesilip qaradı.

­Siz… siz Dárya emessiz be?

­Awa!

Ǵarrı ornınan atlıǵıp turdı. Kempir menen eki qollap kóristi de, saqalı selkildep jılap jiberdi:

­Bul dúnyada bar ekensiz ǵoy, Dárya. Talay duzıńızdı iship edim. Qartayıp qaldım. Urıstan jaralanıp qayttım.

­Ulımbetseń be? - dep soradı Dárigúl sheshem óz kózlerine ózi isenbegendey.

­Solman ǵoy! Sol, sol! Ibrayım aǵam usı jerge jumısqa alıp

edi. Úsh jıl urısqa barıp qaytqanım bolmasa, ele aqsaqaldıń qoyıp ketken jerinde islep atırman. Qudayǵa shúkir, bes-altı balam bar. Jay salıp aldım. Ibekeńniń kózin kórip qalǵan soń

Axmet aǵam da sıylaydı. Qıdırıp keldińiz be?

­Birotala kiyatırman.

­Oxo! - dep ǵarrı qolın shappatlap jiberdi. ­ Mınalar siziń balalarıńız ba?

­Awa! Maǵan derek adamlar. Anaw Ziynesh, usı jerde tuwılǵan, anawsı kelinim Nazlı, ana bala qáynimniń genjetayı. Jańa poezdan tústim. Qáne, meni Axmetke apar.

­Júriń!

Bizlerdi esikte qaldırıp olar joqarıǵa kóterilip ketti.

Keńseniń kirer awzı bolsa da daladan jıllıraq eken, orınlıqlarda otırıp aldıq. Bir waqıtlarda Ulımbet ǵarrı aylanıp keldi.

­ Dáryanıń baxtına búgin jıynalıs-pıynalıs joq edi.

Jıynalıs bolsa, geyde tańda tarqaydı. Aqsaqaldıń bir ózi eken, pay, bunday paytı kelmes.

Ǵarrınıń aldındaǵı telefon eki-úsh ret shırıldadı, birewlerdi sorap atırǵan bolıwı kerek. Ulımbet ǵarrı «joq, kelmedi»den basqanı aytpadı. Bul jerdiń qarawılına deyin áneyi bolmaydı eken dep oyladım. Ya sonsha jıldan berli islegen soń telefonnan

ıǵır bolǵan ba? Ayırım keńselerdiń awzında jambasına pistolettiń qaltasın baylaǵan milicionerler otıradı. Aǵam aytıp

kúle beretuǵın edi, ol qaltanıń ishine pistolet emes, nasıbay shaqshasın salıp qoyadı dep.

Joqarıdan ǵawırlasıp sóylesken dawıslar esitildi. Izin ala

Dárigúl sheshemniń qasında shashları quwdıń párindey appaq, kózine

áynek taqqan, qara kostyumlı, moynında galstugi bar adam tómen túsip kele berdi.

­ Axmet aqsaqalımız usı kisi, - dep sıbırladı ǵarrı. Bizler orınlarımızdan turdıq. Olar qasımızǵa jaqınlaǵanda jańaǵı kisige awızsha sálem berip edik, ol ózi qolın sozıp, úshewimiz benen de sálemlesti.

- Mınaw Zinaida ma ya Ibrayım ba? - dep kúldi Axmet aqsaqal. ­ Kel, qızım, qushaǵıma bir qısayın! Jigirma jıllıq saǵınıshım

shıqsın. Zinaida dep atıńdı ózim qoyǵan edim…, - dep aqsaqal Ziyneshti qushaqlap, mańlayınan qayta-qayta súydi. ­ Bul Ibekeń

ǵ

oy… sonıń nápesi, sonıń kózleri, sonıń erinleri…

Kózáynektiń arjaǵındaǵı janarda tamshı jıltıradı, biraq, onı basqalarǵa kórsetpew ushın Axmet aǵa qaysarlıq kórsetip tur. Keyin bizlerdiń de jón-josaǵımızdı sorastırdı.

­Axmet, kewlińe awır almasań bir nárse aytayın ba?

- Ayt, Dárya Pavlovna…

­Zinaida degen atıńdı Ziynesh dep jiberdim.

­ Solay ma? - dep waha-ha salıp kúldi aqsaqal. ­ Naǵız

ózimizdiń at bolıptı ǵoy.

­Al, ózimniń atım, - dep kúldi Dárigúl sheshem. ­ Dárya Pavlovna emes, Dárigúl Palwanovna!

­Qatırdıń-aw! Ibekeńniń atına bir mekteptiń, bir kolxozdıń

atın qoyajaqpız. Qarsı emesseń be? Búgin úyde qonıp ketkenińizde bolatuǵın edi. Gúrrińlesetuǵın edik. Qurdasıń menen sırlasar ediń. Aldımızdaǵı jazda Maratımız da oqıwın pitkeredi. Bayaǵı Ibrayım bardaǵı wáde yadıńnan shıqpadı ma?

­ Meniń yadımda ǵoy, Axmet, balalar ózleri diydar kórissin, - dedi Dárigúl sheshem. Gáp Ziynesh haqqında baratırǵanın túsine

qoydım.

­Onda bılay eteyik, - dedi Axmet aqsaqal. ­ Házir aldın-ala

kiyatırǵan Jańa jıl menen qutlıqlap, eń jaqsı tileklerimdi bildirip qoyayın. Biraq, ele eki-úsh kún bar. Jańa jıldı biziń shańaraqta kútip alǵaylı bolsın. Mashina jiberemen. Ziyneshti de alıp kel. Maratqa da qońıraw etemen. Al, yaqshı! Sırtta mashina kútip tur.

Bizler qıymıldastıq. Olar ekewi qol qısısıp xoshlastı.

- Dalaǵa shıqpay-aq qoy, Axmet, ústiń juqa eken. Kún suwıq, - dedi Dárigúl sheshem. ­ Al, aman bolıń! Kóriskenshe… Ulımbet, aman bol!

­ Raxmet, ózlerińizdiń de jollarıńız bolsın! - dedi ǵarrı.

Sırtta qara reńli «Pobeda» mashinası kútip tur eken. Shofer qolımızdan chemodandı alıp, jaylastırdı. Dárigúl sheshem aldınǵı orınlıqta otırdı. Bunday mashinanıń ishine birinshi miniwim.

Tek, ara-tura jollarda kórip qalamız. Álleqashan qarańǵı túsip ketken eken. Sonda da Nókistiń hár jerinde svetler janıp, jaqtılandırıp tur.

Mashina esiktiń awzına ákelip túsirdi. Shoferǵa shay-pay iship kete ber dep qansha jalınsaq ta: «Aqsaqal kútip qaladı» dep aldı-

artına qaramay ketti de qaldı. Úydiń ishi jolımızǵa ayday qarap otır eken. Mashinanıń dawısın esitip, aǵam da, apam da jeńiltek kiyimleri menen juwıra shıqtı. Olar kelgen kempir menen birimbirim qushaqlasıp kóristi de, sırtta zirdek qatıp tura bergisi kelmey ishke súńgidi. Jaydı da laplatıp qoyǵan eken, hámmemiz qalıń kiyimlerimizdi sheshindik.

­Onsha qartayıp qalmapsań, bala, - dedi Dárigúl sheshem aǵamnıń sıyqına qarap. ­ Tek, saqal qoyǵanıń bolmasa, murtıń burınnan

bar edi. Al, Palbiy, sen shógińkirepseń. Qatınlardıń miyneti awırlaw boladı-aw.

­Bul mańlayı qara, kúygelek ǵoy, - dep kúldi aǵam. ­ Sál nársege lap ete qaladı.

Túnde kelgen mashinanıń dawısın esitti me ya shıralarınıń jaqtısın kórdi me, awıldaǵılar «amanlıq pa, ózi?» dep birimlep kele basladı. Qápelimde úydiń ishi tolıp ketip, bala-shaǵalar Nazlar turatuǵın jayǵa shıqtı. Aǵam kópshilikke oyǵa alıp júrgen nársesin tap erteń-aq tarqatıp jibersek qalay bolar eken, dep oylasıq tasladı. Mereke dese kóz aldında puwı burqırap qaynap turatuǵın shúlen qazan elesleytuǵın xalıq «ólimnen basqasınıń ertesi jaqsı» dep, tań azannan xızmetke atlan-shap bolatuǵının ayttı.

­Atap qoyǵan baqqıdaǵı bir tanam bar edi, - dedi aǵam mardıyıp. ­ Sol Ibekeńniń húrmetine jumsaladı. Burınnan shaqırısıp otırǵan jerlerge aytılmay qalmasın. Bul ­ eldiń merekesi. Bir jaǵı toy dese de boladı. Ibrayım aǵamızdı quday

qaytadan berdi. Mına jeńgemniń keliwine qaratıp qoyıp edim.

­Kóp jasań, shıraqlarım! - dedi Dárigúl sheshem kewli tolıp. ­

Ómirde ne bolsa, bárin kórdik ǵoy. «Tas qattı ma, bas qattı ma»

deytuǵın edi, bas qattı eken. Shıdadıq. Táǵdir dawılı úpelektey ushırıp áketti. Biraq, joǵalmadıq. Qanatımız qaytadan qatayıp, tuwǵan jurtımızǵa qaytıp keldik. Hayran qalıp otırǵan shıǵarsız, mına kempir nege tuwǵan jurtım dep otır dep. Ibrayımnıń kindik

qanı tamǵan topıraq meniń de ana topıraǵım. Ólsem, Ibekeńniń izleri qalǵan topıraqqa aralasayın dep keldim, birotala keldim!

­Usı úyde bolasań ba, kishe? - dedi birew.

­Awa-dá. Endi qayaqta bolaman? - dedi Dárigúl sheshem.

­Onda Baymurat aǵaǵa qutlı bolsın aytıw kerek eken, - dep kúldi jańaǵı qońsımız. ­ Kempiri ekew bolıptı!

Otırǵanlardıń ishindegi jası ulǵayıp ketken ǵarrılar menen kempirler Dárigúl sheshemniń oyın-dálkekke jaqsı túsinetuǵının bilse kerek, jigirmalaǵan jıldan berli kórmese de usı awıldıń

ortan qolday bir turǵını sıyaqlı tartınbastan basqılasıp, kúlisip, emin-erkin otır. Ibrayım atamız benen azǵana qoslas bolsa da enapattay nárseni úyrenip qalǵanǵa qusaydı.

­Áytewir, men kelgeli Palbiy kelinniń mánisi joq-aw, - dewi máttal, wahahalaǵan kúlki dawısı jaydı basına kóterdi.

­Jeńgey Baymurat aǵanı qudaydan-ám qızǵanadı mennen burın áketip qala ma dep, - dedi taǵı bir awıllas. Adamlardıń ıqlasına

bola aǵam «quralpa qurı tarqamasın» dep bir serkeni soydırıp

Ibekeńniń ústinen gazetaǵa feleton jazǵan edi. Sol feleton seniń

atańnıń basına jetti. Endi maqtap qosıq oqıp turǵanına qara, bádbaqtıń!

Tribunadaǵı shayırdı ólgeyliden jek kórip kettim. Eger qolımda kishkene pistoletim bolǵanda qaq mańlayınan atıp jiberiwden qaytpas edim…

Onıń erteńine bizler Nókisten minip kelgen «Pobeda» kelip,

Dárigúl sheshem menen Ziyneshti áketip qaldı. Úyimiz taǵı qańırap qalǵanday bolıp edi, «bir ózim qorqaman, biziń úyde jat, bala» dep Naz ıńǵırıwlap qoymadı.

***

Aytmurat ájaǵamnan xat keldi. Aǵama, apama, maǵan sálem aytıp

Jańa jıl menen qutlıqlaptı. Oqıwın pitkerip bir rota komandiriniń siyasiy bólim boyınsha orınbasarı bolıp áskeriy xızmetti atqara baslaǵanın jazıptı. Xatınıń qalǵan jaǵın tek maǵan jazıptı: «Shamurat! Bunı tánha ózińe jazıp atırman. Hesh kim bilmesin. Nazlıbiyke júkli dep birewler xat jazdı. Usı ras pa? Kimnen bolǵan? Usını anıqlap maǵan jazıp jiber. Otpuskama barǵanımda tas-talqanın shıǵarıp qaytaman. Bayınıń kózine shóp salǵan qatınnıń jazasın tarttıraman!».

Men qaltırap kettim. Sonda ele Nazdan gúderin úzbegen be? Naz onıń kózine shóp salǵan bolsa, ol Nazdıń kózine shópti páttelep salıp júrgen joq pa? Ya Valya menen qırman alıstı ma eken? Valya onıń jaramas adam ekenin bilgennen keyin gewishin tuwrılaǵan shıǵar. «Kisiniń jurtında sultan bolǵansha, óz jurtıńda ultan bol». Iytten xor bolıp qaytıp kelejaq pa, qalay-qalay? Onda meniń

qurıp qalǵanım ya onıń betine, ya eldiń betine qaray almayman. Naz ne qılsın, anıq janın qıynay berse, gáptiń posgellesin aytadı-dá

qulaǵın jırdan qutqaradı. Men moyınlamasam, medicina arqalı moyınlatadı. Aman-saw bala tuwıla qoysa, ekewimizdiń qanımızdı salıstırsa, attan anıq bolıp tur. Men ólemen. Qalay ólemen? Asılıp ólip atırǵanlar bar ǵoy. Usı bastan arqanımdı esip qoya bereyin.

Joq! Meniń bayqawımsha, Nazdıń júkli ekenin hesh kim elestirip júrgendey emes, durıs-tá, kúyewi bar, onıń armiyaǵa qashan ketkenin kim barmaq búgip sanap júrgendi deyseń. Mekteptegiler de jumısınan tuwıw aldındaǵı demalısına shıǵardı. Qolın shoshaytıp qarnındaǵı balanıń kim ekenin tergestirip atırǵan adam joq. Kúyewi bar hayal tuwsa nesi ayıp, nashar balası ana bolıw ushın jaratılǵan. Tek, apam Nazǵa kózi tússe báleni kórgendey dúńkiyip bılay qaraydı. Biyopa kelininiń balanı kimnen kótergenin bilmey júregi sızlaydı. Soraǵan menen Nazdıń aytpaslıǵın biledi, egjey-tegjeyine deyin tergestire berse kelininiń qolın bir siltep ketip qalıwınan qorqadı. Óziniń

balası aq xojanıń aqlıǵı ma? Ele bul kelinniń úyin tárk etpey

xojalıq bolıp, perzentli bolıp otırǵan bolsa… Ele de Nazdıń taqatına sáddaq! Apam shúkirshilik ete bersin.

Men ishimdi jaylaǵan dártke dawa tabarman ba, dep ájaǵamnan kelgen xattı Nazǵa berdim. Ol qasların qımırıp, bar dıqqatı menen oqıp shıqtı. Burın ańǵarmaydı ekenmen, ol xat oqıǵan waqta barlıq aqıl-oyı, gózzallıǵı, kókiregine jayǵaspay atırǵan qıylı-

qalları qasınıń, kóziniń átirapına jıynaladı eken-dá, jazıq mańlayına qulaǵan májnún taldıń shaqalarınday shashınıń talaları xattı oqıwǵa qarsılıq kórsetip, kózlerin jasırǵanday boldı.

­Ájaǵańa juwap jazasań ba? - dedi Naz xattı oqıp bolǵan soń.

­Bilmeymen, Naz… Ne dep jazaman?

­Meniń usınday bolıp qalǵanımdı birewler jazıp, súyinshi soraǵan ǵoy, shaması.

­Awa, jazǵan ǵoy. «Eldiń awzın jabıwǵa elli ǵarı bóz kerek».

­Sen rasın jaza ber, Sham, - dedi Naz aqırǵı sheshimge

kelgendey. ­ Haqıyqatlıqtı qashanǵı qıpsalaymız. «Qıńır istiń qıyıǵı qırıq jıldan keyin de shıǵadı» degen ǵoy.

­Rasın jazsam, meni óltiredi ǵoy! - dedim qaltırap.

­Shınlıqtı jazbasań, meni óltiredi ǵoy! Barlıq gúnanı jalǵız arqalap, men ólip kete bereyin be? Jalǵannan birewge asılıwım

kerek pe? Sen qorqaq ekenseń! Shınlıqtı ayta almaytuǵın namárt ekenseń! Ishińde iyt ólip atırsa da, iyisin sırtqa shıǵarmayın dep awzıńdı basıp júre beretuǵın júreksiz, eki júzli ekenseń! Márt jigitlerdiń ishinde iyt ólip atırsa da, awzınan gúldiń iyisi

ańqıp júredi. Sen hesh qashan da ǵoshshaq jigit bola almaysań! Seniń qızıqqanday balalıǵıń da bolmadı. Sennen durıslı adam da shıqpaydı!

Bular Nazdıń gápleri emes, men tárepke atılıp atırǵan oqlar edi, meniń ayaqlarımnıń astında partlap atırǵan bombalar edi, meniń júregimniń qanın sorǵalatıp tilkimlep atırǵan qılıshlar

edi. Kózlerim girewke tarttı, meniń aldımda Naz emes, bir hawaz iymanımdı úyirip, bul jarıq álemniń eń sońǵı sózlerin aytıp atırǵanday boldı. Qulaǵımda ájel sazların shaldı, kókiregim ólim súymeniniń soqqısına tap bolǵanday qaq ayırıldı.

Qurıǵınan bosanǵan asawday dalaǵa atlıqtım. Jerde qalıń qar edi, men endi appaq qardı da, ashıq aspandı da, dóńgelengen aydı da, móltildesken juldızlardı da kórmeymen. Qarańǵı dúnyada súrinipqabınıp, tayıp jıǵılıp, qarǵa awnap úyimnen, ata-anamnan, Nazdan uzap baratırman. Tek, solardan alıslap baratırman ba? Joq, men

qorǵasınday balqıtqan edi. Tulparım kúsh bermey alıp qashıp, tawdıń basına órmelep kiyatırǵanda bir oqpanǵa oyılıp ketip, omaqazan atıp qulaǵan edik. Selkildegen appaq jumsaq taw edi. Onıń

ústinde biyhush bolıp, bul ómir degen jaratılısta til menen jetkerip bolmaytuǵın, sóz benen aytıp bolmaytuǵın, kóz benen kórip bolmaytuǵın bir qúdiret lázzettiń bar ekenin, onı tek ǵana júregiń menen emes, óne boyıń menen sezetuǵın házlik húkim súretuǵının bilgen edim. Men sonda jigit bolǵanım joq pa? Tamshılaǵan qumarlıǵım, intizarlıǵım, ıqlasım, nápsim tuńǵısh

muhabbatımnıń teńizine aylanǵan joq pa? Appaq tawdıń basına talay shıqtım, hár saparı ondaǵı ıssılıq mumday balqıttı, hár saparı ózimniń boyımdaǵı jıllılıǵımdı oǵan inam ettim, ıssı

qanlarımız bir tamırda soqtı. Názerlerimiz dúgisip ushqın shashıradı, biraq, kóz jas tamshıları emes. Biz ashıqlıq haqqında aytıspadıq, muhabbat haqqında awız ashpadıq, jaslıq haqqında til qatpadıq. Biz olardı bilmedik, bir kitaplarda jazılǵanınday, kinofilmlerde kórsetilgenindey jaslıq dáwrannıń jasıl baǵlarında sáyir etpedik, bir-birimizge «súyeseń be?» dep telmirip qarap turmadıq, uzaq ayralıqlarda saǵınısıp, hásiret-qayǵı

dúnyasına muptala bolmadıq. Biraq, men onı kórmesem tura

jılap kete bereyin. Adamlardıń qulaqlarında tek jılaǵan dawısım qalsın. Mennen basqa hesh nárse qalmay-aq qoysın.

Basqa birewlerdiń dawısların esitkendey boldım. «Shamurat!»lap baqırǵan aǵamnıń dawısı qulaǵıma shalındı. Onıń qasında taǵı

shıǵarayın, olarǵa dawıs bereyin desem sestim shıqpaydı, onı ózim de esitpeymen. Kem-kem qardıń suwıq ızǵarı tumlı-tusımdı jaylap

ózine tartıp baratır. Appaq qardıń ayazlı qursawınan jazdırıla alatuǵın túrim joq, ayaqlarım da, qollarım da háreketten qalǵanday…