Kenesbay Raxmanov - Birinshi muhabbatim

­Qorqpay-aq qoy, Sham, endi jılamayman. Kettik, - dedi de aldıma túsip keńnen qádem taslay berdi. Onıń júzine qarayman, báhárden minez alǵan Nazdıń kelbeti nóserletip quyıp-quyıp alǵan bultları tarqap, quyashı jarqıray baslaǵan ashıq aspanday edi. Jamǵırdan iz de qalmaǵan, tamshılarǵa juwılǵan álwan túsli gúller jazdıń erke samalları menen oynap, sıbırlasıp atırǵan biyárman gúlzardı eske salar edi onıń sahipjamalı.

­Tisińnen shıǵarma, Sham.

­Tisimnen men shıǵarmaspan-aw, - dedim ózimniń sır saqlay alatuǵınıma isenip. ­ Biraq, bunı qarnıńdaǵıǵa ayt, buǵıp jatsın.

Ol jeńil kúldi.

­Meyli, ne boları boldı. Ana bolıp ta kóreyin…

Mayda-shúyde bazarlıq alıp, Shımbay shayxanaǵa kelgenimizde saat beslerdiń shaması edi. Arqaǵa qarap qaytatuǵın jolawshılar onsha bıǵan-jıǵan emes eken. Bir kishkenelew avtobusqa mindik. Aldınǵı orınlıqta otırǵan eki adam kóp jıllardan keyin ushırasıp qalǵan yar-doslar qusaydı. Bir-biriniń el-jurtın, awılaymaǵın, shańaraǵın, bala-shaǵalarınıń amanlıǵın uzaq sorastı.

­?aqıt-ám zırlap ótip baratır-aw, bala, - dedi aq murtlısı basındaǵı awır malaqayın eki dizesiniń ústine qoyıp. ­ Ele awılıńa brigatsań ba, Elemis jora?

- Qayaqtaǵını aytasań-aw, Narımbet, - dep kúldi qasındaǵısı soylaq tisin kórsetip. ­ Brigatshılıǵı tússin! Zorǵa qutıldım ǵoy

qamalıp…

­Qamalǵanı qalay?

­Áy, miynet degen mánet eken ǵoy. Bassań ayaq astınan bále

tabıladı eken ǵoy, jora, - dep Elemis tamaǵın qırındı. ­

Bıltırdıń aldındaǵı jılı paxtalarımız bolıq boldı. Ǵawashalar usha basına deyin gúl, judırıqtay ǵorek baylap atırǵanda qurt tústi

me de, qoya ber, bala bolıp onday qurt kórmedim. Kók-kómbek bılǵańlasqan qurt. Bala-shaǵalar sipse, sheleklerin alıp atızǵa

shıqtı. Shelekke sipse menen qaqsa, al, kóziń jaqsılıq kórsin, on

adım jerdegi ǵawashadan bir shelek qurt shıǵa berdi ǵoy. Kómip atırmız, kómip atırmız, tawsılǵanday bále emes.

­Uw seppedińiz be?

­Uw qayda soǵan? Azmaz biyt dári bar edi, adamlar úylerine bólisip aldıq dedi. Ne deyseń olarǵa, kimniń ústin kórseń órip

júrgen biyt, túni menen uyqılay almaydı búrgeden. Qulaǵıńdı awırtıp ne qılayın, Nareke jorajan, sol jılı tapsırǵan paxtamız

otızǵa da jetpey qaldı ǵoy.

­Bay-bay, Elemis-áy! - dedi Narımbet ókinip.

­«Deńgeneniń úlkenin túye soyǵanda kóreseń» degendey, qıyametqayım aldımızda eken. Jıldıń ayaǵında kolxozdıń keńsesinde

jalpı jıynaq bolıp, kókireginde qıbırlaǵan janı bar kolxoz bilekleri qalmay bardıq. Raykom, kolxozdan, MTStan atqa minerlerdiń bári de zaldaǵılarǵa qarsı qarap, qabaqlarınan qar borap qızıl jabılǵan stoldıń aylanasında otır. Hákisine kolxozdıń procenti de eliwge jetpey qalǵan. Raykom qutırıp kóp sóyledi. Áwliyedey kórip júrgen baslıǵımız da aldında pıshıqtay

bolıp qaldı. «Toqpaǵı kúshli bolsa kiyiz qazıq jerge kiredi» degen sol eken. Háńkiyip, qolınıń ushın zorǵa tiygizip júrgen baslıǵımız raykomnıń aldında shógip qaldı. Qaytarıp bir awız sóz aytıw qayda, júzine qaray almaydı. Planın orınlamaǵan

brigadlardı kópshiliktiń aldına shıǵarıp, birim-birim tergewge qaradı. Birazlar úndemey qutılıp atır, men de ári-beri tınıshıma

turıp edim, aqırsında shıdamay kettim. «Qurtqa kúshimiz jetpey

qaldı, joldas…» dep kiyatır edim, otqa may quyǵanday lawlap ketti: «Sen sovet mámleketiniń dushpanısań! Biziń márt xalqımız kósemimiz Stalinniń basshılıǵında, sonıń aydın jolında jer

ústin qaplaǵan, tis-tırnaǵına deyin qurallanǵan san-sanaqsız fashistlerdi qırǵınǵa ushırattı, túp-tamırınan joq etti. Al, sen, atı-jóniń kim edi, meniń ornıma birew ayttı, jazıp qoyıń, al,

sen, úyińjanǵır, mınanday map-mayda qurttı qurta almasań, kolxozdıń eginin kóz-kóreki qurtlarǵa talan-taraj etseń, egin bolǵanda da, paxtanı, teńi-tayı joq hasıldı zayalasań, bunnan artıq dushpanlıq bola ma? Bul adamnıń qanında mámleketke, xalıqqa dushpanlıq bar. Miliciya, prokuror, sud jazıp alıń, tuqım-teberigi tekserilsin! Partiyada bolsa, házirden baslap shıǵarılsın. Qurt

aldı menen bunıń miyin jep ketken!» degen waqta qaltırap kettim.

Raykom sekretarınıń bası jaltır adam edi: «Aqsaqal! Siziń de shashıńızdı jepti, endi arman ótetuǵın shıǵar?» dewim bar ǵoy. Eki bilegimnen eki qızıl shápek kelip sharppa usladı, súyrep baratır, súyrep baratır. «Qamap taslań, tuqımqurt etiń!» dep qıshqırdı raykom artımnan. Sóytip, ekewi qoltıqlap bir kabinetke ákeldi.

Qamaytuǵın jer bar ma? Ya olardıń áketetuǵın mashını joq. Bir jip penen qolımdı baylamaqshı edi, «Qoyıń jigitler, uyat boladı.

Usılay-aq otıra bereyin» dep edim, olar ańq etti. «Sen baǵıp otır» dep birewi zalǵa ketti. Sonda, áy, meniń-ám jillishiligim bar-aw, qasımdaǵı milicionerdiń kókirek awzına kerilip turıp bir urdım

ǵoy. Tamırı úzilgen gellektey ıńq etip awdarılıp tústi, ózi meniń menen qatar adam eken, qaytıp turmadı. Áste qarańǵı-qarańǵı quwısqoltıqtı alıp sırtqa shıqtım. Hesh kim joq, hámme jıynalıstıń

qızıǵında qusaydı. Keńseniń aynalasında atlar, eshekler baylawlı tur. Bir shette Allash ılaqshınıń torısı shırpınıp, bas jibin julqıp tur eken, bardıq da ústine qonıp qustay ushtım.

­Al, emese! - dep qoydı Narımbet. ­ Endi qayaqqa barar ekenseń?

­Qusxana tawı betke shaptım. Bir jaǵı dárya, bir jaǵı toǵay, arqaǵa ketseń teńiz.

­Pay, biziń jaqqa kelgenińde, qumnıń arasında shopanday bolıp júre berer ediń, Eleke.

­Qulaǵıńdı awırtıp ne qılayın, sol jaǵada bir ay kúnelttim.

Allashtıń torısın bir baladan berip jiberdim, qápelimde qashıp júrgenim azday, qaraqshı da atanıp ketermen dep. Biyshara Allash aǵa atın kórgenine ákesi tirilip kelgendey quwanıp, qayta-qayta pátiyasın beripti. Hár kimniń úyine qonıp, toǵaydan ań awlap, dáryanıń muzın oyıp jılım salıp, balıq tutıp bir aydı ótkerdim

eplep. Meniń qashqın ekenimdi bilmeydi olar. Urısta plenge túsip

ketip edim, jaqında qaytardı, qatınım basqa birewge tiyip ketipti, jayım qulap qalıptı, dep aldadım olardı. Jazǵa shıqsaq jay salıp beremiz, toǵayda bajbanlıqta isleyseń, qarıwlı adam

ekenseń dep quwanısıp atır olar. Bala-shaǵanı saǵınıp, ólerge keldim.

­Qurdastı dese! - dep kúldi Narımbet.

­Endi… ol jaǵın shuqlastıra berip ne qılasań? - dedi Elemis

kúlip. ­ Túnletip awılǵa keldim. Kún suwıq. Áynekti qaǵıp edim, ishtegilerdiń zárresi ushıp ketse kerek, shuw ete qaldı. Zorǵa kirdim-aw. Áynek-qapını tas qılıp, tań atqansha awqatqa toyıp aldım. «Batar kúnge júrme, atar tańǵa júr» deytuǵın edi, qashqın ushın bul gáp kelispeydi eken. «Atar tańǵa júrme, batar kúnge júr» dedi hayalım. Qıs bolǵan soń úydiń dógereginde tıǵılǵanday da jer joq. Ízǵıǵan bala. Hayalım úlken aǵash káttiń astına tósek salıp berdi. Tústiń waǵında káttiń astında ábigershilik penen qıyalap jatıp shay iship atır edim, atlardıń dúbirlisi esitilgendey boldı. Qıyqıw salısıp oynap júrgen balalardan birew «Elemistiń

balası kim?» dep soradı. «Men» dedi biziń Bazarbay degen segiz jasar bala. «Ákeń qayda?». «Aǵam ba?». «Awa»… Bazarbay oylandı ma,

állen waqta «Káttiń astında» dedi.

­?ah! - dedi Narımbet alaqanın sanına urıp. ­ «Balalı úydiń urlıǵı jatpas» degen sol.

­Áne, biz shırqırap kete berdik. Kolxozǵa pálen mıń somlıq zıyan keltirgen, raykom sekretarın masqaralaǵan, miliciya xızmetkerin urǵan, jazadan qashıp ketken. Jınayatım kóbeyip ketipti. Muzday ızǵar ketekte jatırman. Jambasım tas bolıp uyıp

jeńillengendey túri bar qusaydı. Bir yarım ayday azaptı kórip, irkiwxanada jattım. Tergewdi de siyreksitti ya sudım bolmadı. Mart ayı da baslandı. Bir kúni «Usı jatqanıń bolar, orındı bosat!» dep bir milicioner temir qapını dańǵır-duńǵır etkizip ayqara ashtı.

Onıń sózine de, ózimniń kózime de isenbeymen. Meni aldap atıwǵa apatırǵan shıǵar dep gúmanlanaman. Qańǵalap kóshege shıqtım. Qayta beriń, bala-shaǵańızdı quwantıń. Kettim. Ele artıma qarap qoyaman inanbay. Yaq, miliciyaxananıń aldında adam qalmaptı. Stalinniń

balası qaytıs bolǵan soń sudı bolmay atırǵanlardı azat etken eken

ǵoy.

Nazdı shıǵanaǵım menen túrttim:

- Kósemniń ólimi seniń toyıńdı asqa dóndirgen edi, al, mına kisi ushın qaralı kúnler toyǵa aylanǵan eken, - dedim.

­Bizler sol bayaǵı Qızıldamız, qoy baǵamız, - dep Narımbet áńgimeniń baǵdarın óz tárepine ózgertti. ­ Qısı-jazı jaylawda.

­Qısta awıl-elge aralaspaysız ba?

­Áy, sonsha qoydı qayaqqa sıyǵızamız?

­Jay-payıńız bar ma, Nake?

­Qádimgi sizlerde qara úy deydi ǵoy, sol úy, kiyiz benen orap taslap qısta da sonıń ishinde bola beremiz.

­Iyyaya! - dep jiberdi Elemis aǵa tońıp ketkendey. ­ Janıńızǵa

sáddaq sizlerdiń! Bala bar ma?

­Qızıq ekenseń-aw, - dep kúldi Narımbet aǵa. ­ Bala boladı ǵoy. On tórtke jetti.

­On tórtke? - hámmemiz de tańlanǵanımızdan ishimizdi tartıp jiberdik.

­Haw, geyde bir aylap, eki aylap bizden xabar alatuǵın adam joq.

Umıtadı. Shıraǵa quyǵanday may da tawsılıp qaladı. Kúnniń jaqtı kózinde maylı etke toyıp alamız da tósekke kirip ketemiz. Tań ata

japtıń ultanınan shıqqanday bir-birewge súyenip úydiń tabaldırıǵın zorǵa atlaymız. Arıslanday iytlerimiz bar, qoylardı

qasqırdan saqlaydı.

­Úylendi me ballarıń?

­Awa, úshewi úylenip edi, endi tórtinshisi de ıńǵırıwlap júr. Áy, bizde oqıytuǵın mektep joq. Úlken balam on úsh jasında úylendi. Bir joramnıń jigirmaǵa shıqqansha otırıp qalǵan qızı

bar edi…

Men Nazdıń juwan sanın uslap qoydım, ol kisi, Narımbet aǵa,

óziniń balası emes, meniń táǵdirimdi aytıp atırǵanday sezildi.

­Házir úsh balası bar, - dep qosıp qoydı Narımbet aǵa.

Onıń bul gápi Elemis aǵaǵa unamaǵan bolsa kerek, pálen-tólen demey kópke shekem awzın ashpadı. Avtobusımız «Shaǵal kópir»den

ótip baratırǵanda ǵana:

­Narımbet! - dedi. ­ Kóp balanıń paydası joq. «Az bolsın, saz

bolsın» degen. Sol on úsh jasında úylengen bala neniń mánisin biledi? Jigirma jasar nashar onı kúshikley talaydı. Ol mınaw dúnyanıń qırın da, sırın da bilmeydi. Máńgúrge aylanadı. Oqımasa, adamlar menen ushıraspasa, jańalıqlardan xabarı bolmasa, uyat ta bolsa aytayın, sol balań kelinniń putınan basqanı bilmeydi, kórmeydi.

Elemis aǵa tap meni aytıp atırǵanday edi. Men ózimdi Narımbet aǵanıń on úsh jasında úylengen balası menen salıstırdım, durıs,

men de hesh nárseniń mánisin túsinbeymen ǵoy. Nazdan basqaǵa qaraǵım kelmeydi ǵoy…

­Kewlińe kelmesin, Nake, - dep gápin dawam etti Elemis aǵa. ­ Keliniń de sawatsız ba?

- Qızıldıń ishinde sawat bola ma?

­Eger sawatlı bolǵanda balań ómirinshe sonıń qulınday aytqanınan shıǵa almaytuǵın aqılı zayıl bolıp qalar edi.

­Aqılı zayıl? Jilli me?

­Bizde basın aylandırıptı degen isenim bar ǵoy. Sonıń bir

túri. Ózi dese de boladı. Endi sol balańnıń kózine basqa nashar kórinbeydi. Kózleri de, kókiregi de soqır bolıp qaladı. Hátte, qaysısı kelin, qaysısı kúyew ekenin de ajırata almaysań. Baladaǵı barlıq músheniń biyligi nashardıń húkimdarlıǵına ótip ketedi. Aradaǵı bes-altı jas ta kem-kem biline baslaydı. Nasharlar tezirek

qartayadı. Endi usını bildirmew ushın bayına túrli bále isleydi, onı da qartaytqısı keledi. Ózi jasarǵısı keledi. Ómirbek laqqınıń anekdotı bar ǵoy: Ǵarrı hayalı jatqan sayın Ómekeńniń qara shashların julıp shıǵadı eken, al, jas qatını aq shashların juladı. Eki ortada Ómirbek shashtan ayırılıp qalǵan eken…

Men Elemis aǵanıń aytqanların ózime aytılıp atırǵanday kewilsizlene basladım. Nazǵa qarayman, onıń da urqanatı ushıp

kiyatırǵanday. Aldındaǵı adamlar tap ózleri, ekewin gáp etip, arnawlı túrde aytıp atırǵanday.

­ Balalardı oqıtıw kerek. Ne qılasań sonsha balanı átirapıńdaǵı qumǵa awnata berip? - dedi Elemis aǵa. ­ Shımbayda

awqatın beredi. Kiyimin de berse kerek. Qızlardı da, erkek ballardı da oqıtıw kerek. Awzınıń sarısı ketpegen palapanlardı ushırıwdıń ornına bir mákiyenge qosıp qápeske qamap qoysań, haw, erteńimiz qanday boladı? Ul da, qız da orta mektepti pitkeriw kerek. Ul armiyasına barıp qaytsın, joqarı oqıwǵa kirsin, diplom

alsın. Áne, sonnan keyin úylense de hesh nárseden keshigip qalmaydı. Qız da diplom alǵan soń turmısqa shıqqanı abzal. Azmaz turmıstı tanısın, oyaq-buyaǵına qarasın, aldı-artın ańlasın. Hátte,

ózim eki jıl oqısam da muǵallimshilikti meńgerip ketkenshe úylengenim joq. Geybir jigitler student waqtında úylenedi.

Úylengen jigitti student dewge bolmaydı. Studentlik bul jaslıq.

Úyleniw ­ kisilik. Arasında aspan menen jerdey parq bar. Al, seniń balalarıń balalıqtan birden sekirip ǵarrılıqqa ótip ketedi. Olar jaslıqtıń, muhabbattıń lázzetin bilmeydi…

Bul sózler Narımbet aǵaǵa aytılsa da meniń júregime shanshılıp atırǵan nayzaday, kókiregime atılıp atırǵan oqtay qadalıp kiyatır. Nazǵa qanday soqqı bolıp tiyip atırǵanın bilmeymen, onıń qáddi-

qáwmetine burılıp qarawǵa júregim dawamaydı.

­Bayaǵı institutta oqıǵanımızda muǵallimimiz aytatuǵın edi: «Bizler feodalizmnen birden socializmge sekirip ótip ketkenbiz» dep, - dedi Elemis aǵa sózin dawam etip. ­ Biraq…

­Sonda jaman boldıq pa? - dedi Narımbet aǵa qanday zamanda jasap atırǵanın bilmese de.

­Sizler ele, - dep kúldi Elemis aǵa. ­ Sizler ele sol feodalizmde jasap atırsız. Kewlińe kelmesin. Feodalizmniń de arjaǵında, tas dáwirinde.

­Áy, qapılttıń-aw, jabayılarmız ba sonda?

­Yarım jabayı. Matriarxat dáwiri degen bolǵan.

­Ol ne?

­Qatınlar basqarǵan. Biylik qatınlardıń qolında bolǵan.

Hámmeńiz bir otawda jatatuǵın shıǵarsız?

­Bas-basına úy qayda?

­Áne, ayttım ǵoy. Jarıspaqqa bala tuwǵıza beresiz-dá! Sizler kapitalizm dáwirin bastan keshiresiz. Menshikte qoylar kóp pe?

­Qaysısı menshik, qaysısı kolxozdiki, ayırıwdan qaldıq ǵoy.

Teri ber dese teri, jún ber dese jún, tiriley ber dese tiriley.

Onıń menen jaylawdaǵı qoylardıń murtı buzılıp atırǵan joq. Aqsha kerek bolsa, jigirma-otızın birden satamız. Duzımız kóp bolsa, arqayın bolamız. Sur gósh dey me, súrlengen et dey me? At,

jılqılar gúz kiriwden soǵımǵa soyıladı, endigi báhárge shekem qazı-qarta mol, túye de bar, qımız benen shubat mol. Sút-qatıqqa qara mal. Artezian qudıqlar kúni-túni aǵıp tur. Ashshısı da, dushshısı da bar.

­Áne, betlerińiz shıjıqtay, taza hawa, erkinlik, bir qoydı bir

ózi tawısatuǵınlar bar desetuǵın edi. Ras pa?

­Burın bolǵan. Házirgiler qoydıń jarım etin zorǵa tawısadı.

Sonıń biri ózim, - dedi Narımbet.

­?ay-booy, jora! - dep kúldi Elemis. ­ Úyge mirát eteyin dep

kiyatır edim, shataq boldı-aw. Yarım qoydıń góshin bizler úyimizdiń ishi menen bir ay awqat etemiz ǵoy.

­Onda biziń awılǵa keteyik.

­Qızılǵa ma?

­Awa-dá, qısı menen bir kóklep qaytasań.

­Qoy, haw, diyqanshılıqtı jıynaytuǵın waqıt kelip qaldı.

Men tamaq asıraǵanday bolıp ol jaqqa ketsem. Ózlerińiz sıymay atırǵan kiyiz úyge…

­ Qorqpa, jer tóle qazıp beremen. Ne kóp, seksewil kóp.

- Sonda túni menen seksewildi qushaqlap jataman ba?

Olardıń gápin avtobustaǵı basqalar da tıńlap kiyatır eken. Duw kúlisip jiberdi.

­ Qapılmas, - dedi Narımbet. ­ Túyedey qızlarımız bar, shóktire alsań!

Taǵı jolawshılar qıyqıw salısıp kúlisti.