Kenesbay Raxmanov - Birinshi muhabbatim

Sırtta da kún janıp turǵan ıssı edi. Dozaqtan shıqqanday boldırıp qalıppız. Ózimdi bilmeymen, Nazdıń betleri qızıl almaday qızǵıshqa dónip, shırayına shıray qosılıp ketipti.

Nazdıń ájaǵası Dosbergenniń úyi sol jerge qashıq emes eken. Nókistiń orayı dese de boladı. Eki etajlı jaydıń joqarısında jasaydı eken. Bizler kirip barǵanda aǵası da, jeńgesi Tazaxan da bar eken. Aldı on jaslarǵa shamalasqan bir qızı, onnan kishirek bir balası dóńgelek stoldıń aynalasında otırıp keshki shaydı iship otır eken. Nazdı kórip olar quwanısıp qaldı, bári orınlarınan ushıp-ushıp turıp, qushaqlasıp kórisip atır. Men de hámmesi menen qol alısıp sálemlestim.

- Qayaqtıń samalı ushırdı, ha qız? - dedi Tazaxan otırǵannan soń, bizlerdiń qolımızǵa suw alıp atırıp. Jańa monshaǵa túsip shıqqanımız bilinip tur ma, dep qáwipsinemen, sebebi, qollarımız

da jup-jumsaq, suwda kóp waq turǵanı sezilip tur. Shashlarımızdan sabınnıń iyisi de sasıp turǵanday. Awıldan kelgenlerdiń monshaǵa túsip shıqqanınıń nesi ayıp, dep ózimdi jubattım da qoydım. Dosbergen aǵa jumısınan jańaraqta kelgen bolsa kerek, sóylegenleri más adamnıń gápindey, ya óziniń bolǵanı ma?

­Sen kúyew balanıń inisiseń be? - dep maǵan qaradı ol. ­

Aǵańnan xat kelip tur ma? Qanday voyska eken?

Men onısın bilmeytuǵın edim. Qayaqtan bileyin, esitip kórgen sózim emes.

­Voyska-soyskasın bilmeymen, Dosbergen aǵa, - dep moyınladım. ­ Biraq, oficerlik kursta oqıp atırman dep jazdı.

ketetuǵın shıǵar, - dedi Dosbergen ájaǵamnıń basqaǵa úylengeninen biyxabar. ­ Semyalı oficerlerge kvartira beredi ǵoy. Ol, ózi Aytmurattı aytaman-aw, áskeriy jumısqa qızıǵatuǵın jigit eken-aw.

­ Bul jaqta sportqa qızıǵatuǵın edi, - dedim men ol haqqında sóylewdi jaqtırmasam da.

­ Sport degen-ám armiya menen egizdiń sıńarınday ǵoy.

Sportsmen bolsa densawlıǵı mıqlı boladı. Densawlıǵı mıqlı bolsa, oficer boladı, - dedi Dosbergen aǵa óziniń kásibinen nalıp.

­ Bizler, ǵoshshım, bir mákemede shot qaǵıp otırıp qaldıq otırǵıshqa jabısıp. Bir jerde otıra bergen soń qatınlarday ananıń ana jerin, mınanıń mına jerin aytamız. Isi túsip kelgenlerge dúkannan aylan deymiz. Sonıń menen kesh boladı. Bılǵawıshtay bılǵańlap qayta beremiz. Ómirimiz bir stoldıń

átirapında ótip ketejaq.

­ Áy, házir qáytseń de bala-shaǵa baqqan esap dep atır ǵoy adamlar. Tınısh talap.

­ Tınıshı tınısh ǵoy, qudayǵa shúkir. Kisiniń qolına qaraytuǵın tabısı da shep emes. Biraq, búytip qıymılsız otıra bersem, shoshqaday semirip ketemen be, dep qorqaman-dá!

­Semizlerdi iyt tartıp atırǵan joq, shabazım, - dep kúldi

Tazaxan. ­ Qorqpay semire ber. Mına esikke sıymay qalsań, keńlew etip taza jay salar ma ekenseń!

­Tap, endigi báhár kiriwden jayǵa aylanısaman!

­On jıl boldı, báhár de kelip atır, jaz da kelip atır…

­Jay salmaqshısız ba? - dedi Naz.

­Awa. Aeroport betten plan alıp, tırnaǵın quyıp qoyǵanına tórt jılǵa qarap baratır. Bunday-ám wádepaz adam boladı eken?

­Baslıq penen buxgalter wádepaz boladı, Tazash! - dep kúldi Dosbergen.

­Sen onı jumısındaǵılarǵa isle. Úydiń ishin aldama? - dedi Tazaxan ashıw aralas. ­ Qısı menen jay salaman, kún jılıtıwdan basına qos dúzetip, sol jaqqa kóshemiz dep shıǵadı. Sonnan kún de ısıtıp atır, bul bolsa «qoysa usı ıssıda!» dep úyge gewgim túskende keledi. Awılǵa barǵanda atam menen eneme aytpasam!

­Qoy, endi, Tazash, bıyılsha shıda, bereket tap!

­Olardan xabarıń bar ma, ha qız?

­ Kóp boldı bara almaǵanıma. Mektepke kitapxanashı bolıp óttim.

­Táwir bolǵan eken atızdan qutılǵanıń. Ol jaqtaǵı

Mansurımdı da saǵınıp kettim. Jazǵı demalısta keler me eken, dep edim. Awılǵa júdá bawır basıp qaldı ma deymen. Ya kempir-ǵarrıǵa qaraytuǵın adam bolmaǵan soń… Sen xabar alıp tursań boladı ǵoy, ha qız, haw, arası tayaq taslam jer deydi ǵoy.

­Bizlerdiń de qolımız tiymedi-aw, kishe, - dedi Naz. ­ Jay salıp edik, jazı menen sonıń jumısında júrdik. Jaqında pitti.

­ Pitse táwir eken, qutlı bolsın! - dedi Tazaxan. ­ Anıqlap qarasam, Dosbergen aǵa kópshikke qıysayıp qalǵıp atır eken. ­ Onı oyatpay-aq qoy, bala. Kúndegi ádeti. Úsiytip otırǵan adam jay sala ala ma?

­Pulǵa isleytuǵınlar joq pa?

­Bar-aw, - dedi Tazaxan. ­ Artıqmash pul tapsa, gegirdegine jumsaydı. Áytewir, aylıǵın tolıq ákelgenine quwanamız. Men de jabannıń qızıman. Durıslap oqıy almadım. Pochtalon bolıp isleymen. Azannan keshke shekem dorbanı kóterip shabıwdan shabıw. Bunıki bolsa, azannan keshke deyin málshiyip otırıw.

Shay shala-sharpı ishilip bolınǵanda Naz yadına birden túskendey jır taptı:

­Kishe, teatrǵa barayıq. Kópten berli spektakl kórmedim.

- Barsaq barayıq, ha qız, - dep quwana kelisim berdi Tazaxan. ­

Bizler-ám qalada otırǵan menen usınday birewlerdiń gewkewi menen barıp qalmasaq…

Ishki bólmeden olardıń qızı Sara juwırıp shıqtı:

­Mama, mama! Búgin «Súymegenge súykenbe» boladı. Baǵana afishasın kórdim!

­Súykenbey-aq qoyayıq, pesasın kórsek bolar! - dep kúldi Tazaxan, bizler de kúlistik. Men de quwanıp turman. Ómirimniń ishinde teatrǵa barıp kórmedim. Ara-tura awılǵa artistler barıp turadı, olar da jazdıń yarım aqshamınan awa oyın baslaǵan soń azmaz kóremiz de pańqıyıp uyqlap qalamız. Kún keshkirip baratırǵan edi, birden jan-iynimizge ot túskendey asıqtıq.

­Awqattı qaytıp kelip-aq jermiz, - dedi Tazaxan, keyin sozılıp jatırǵan Dosbergendi shayqadı. ­ Haw, Dos! Háy, shabazım, mına qızlar teatrǵa barayıq dep atır. Baralǵanday shamań bar ma?

Dosbergen bir awdarılıp tústi:

­Men qayda jatırman?

­Álepshirwanda! - dep kúldi Tazaxan. Bizler de kúldik. Olardıń qızı menen balası qashshan jolǵa sazlanıp tur. ­ Men úy baqqısh bolıp qala bereyin. Teatrdı kórip atırmız ǵoy…

Parktiń aldı ızǵıǵan adam, bala-shaǵa, svetler kúndizgidey jarqıratıp tur. Suw ishtik, muzqaymaq jedik. Jazǵı teatr parktiń

batıs múyeshinde eken. Ashıq zaldıń orınlıqları tolıp shamalasıptı. Bizlerge qusap keshikkenler órip kelip atır. Tolıq qarańǵı túsken soń barlıq lampochkalar óship, tek saxna jaqtılandı.

Pesanı teatrda kórgen basqa eken ǵoy, awılǵa barǵanda tek ırımın etip, yadına túskenlerin oynap qayta bere me deymen-aw. Qosıq aytqanda muzıkalarına shekem qúdiret bolıp esitiledi, qoya ber.

ómir mórlenip qalǵan shıǵar dep oyladım.

…Azanda qara basıp uyqlap qalıppız. Dosbergen aǵa da, Tazaxan jeńgey de qashshan turıp, jumıslarına ketip qalıptı. Awılda bizler de erte turatuǵın edik, bul sapar aljasıppız ya keshe júris

kóp bolıp, oǵırı sharshadıq pa? Bizlerge jarısıp úydiń qızı menen balası da ele oyanbaptı. Sırtta ortalıq kran bar eken, muzday suwına bet-qollarımızdı juwdıq.

­ Kete bereyik pe, Sham? - dedi Naz eki oylı bolıp. ­ Dım ishteyim bolmay tur. Ash bolıp baratırsaq, bir jerden awqatlanıp alarmız-dá. Qalalı jer usınday boladı. Saat sanap beretuǵın bolǵan soń waqtında barmasa bolmaydı.

Ol aǵası menen jeńgesi ushın mennen keshirim sorap turǵanday

edi.

­ Kete bersin, jumısınan qaldırıwǵa bola ma? – dedim.

­Sara, ha Sara! - dep Naz sińlisin oyatpaqshı boldı. Ol qızdıń uyqısı qattı eken, júzin arman qaratıp qayta jattı. Onıń ornına

inisi kózin ashtı.

­Bekmurat! Bizler ketip baratırmız. Jumıslarımız bar edi. Mamańlarǵa aytarsań, - dep Naz olar menen xoshlasıp sırtqa shıqtıq.

Bir jayda on-on bes xojalıq jasaǵannan keyin aldında erte turǵan balalar oynap júr, skameykalarda tayaǵına súyenip otırǵan orıs, musılman kempir-ǵarrılar bar.

­Meniń balalıǵım usı jerde ótti, - dedi Naz qolı menen átiraptı nusqap. ­ Ele onsha ózgermepti. Kóp qurdas qızlarım bar edi, bári uzatılıp ketken shıǵar. Qaylarǵa ketti eken. Anaw budkalardı aylanıp túni menen oynaytuǵın edik. Qosıqlar aytatuǵın edik. Kinolarǵa birge baratuǵın edik. Urıstan qaralı xabar kelip, bir úyde adamlar shuwlasıp jılap atırsa da, bizlerdiń basımız aylanbaytuǵın edi. Balalıq degen urıstan-ám qorqpaydı eken-aw.

­Balalıq muhabbattan qorqadı eken! - dedim oylanbastan, bilmeymen, usı gáptiń awzıma qayaqtan túskenin. Naz birazǵa shekem úndemedi. Bizler áste júrip kiyatırmız.

­Muhabbat bomba ǵoy, Sham, - dedi ol állenemirde qıyalǵa berilgendey aldına, uzaqlarǵa oylı názerin taslap. ­ Bomba bolǵanda da jaylardı qulatıp qoyatuǵın ápiwayı bomba emes. Ol ­

atom bomba. Yaponiyanıń Xirosima, Nagasaki qalalarına taslanǵan atom bombaların kórdiń be?

­Onı men qayaqtan kóremen?

­Kórdiń be deppen-aw, - dep kúldi Naz. ­ Esittiń be degenim

ǵoy. Amerika tasladı. Eki júz mıńnan aslam adam óldi. Ele de ólip atır. Óle beredi. Sebebi, ol ­ atom. Onıń radiaciya nurları ásteaqırın tásir etip óltire beredi. Muhabbat ta sonday, Sham, ol da adamdı jawlap aladı, tutqın etedi, júregińdi kemiredi, kesel qıladı, balalıǵıń menen jaslıǵıńnıń shegarasın bilmey qalasań.

Tek ǵana bilmey emes, ekewinen de bos qalasań. Muhabbat ­ mıń adamnıń hásireti, tek bir adamnıń baxıtı boladı.

­Sen qayaqtan bile bereseń? - dep soradım onıń gáplerine isenbey.

­Kitaplardan, - dedi Naz. ­ Kitaplarda bári jazılǵan. Keshegi

«Súymegenge súykenbe»ni kórdiń ǵoy. Eń sońında Áwez benen Aysánem qosıladı. Durıs emes. Zamannıń siyasatına sáykes bolsın

dep ekewin qosıp qoyıptı. Gedeyler de kúshli adamlar, baylardan

óshin alıwǵa shaması jetedi dep búgingiler isensin dep sóytip qoyıptı. Rasınan kelgende, baylar da, mollalar da onday aqmaq emes.

Ǵodalaq aqmaq bolǵanda baylıqtı qayaqtan toplaydı. Sonsha baylıǵı menen bir qızdı alıwǵa kúshi jetpey me? Alaman dese, on Aysánemdi qatınlıqqa aladı. Al, Áwez muhabbat bombasınıń astında qalıp, pıt-shıt bolıp, kúli kókke ushıp ketedi. Usılardı sen de erterek bilgenińde maǵan jaqınlamas ediń.

­ Óziń ǵoy qasıńa tartqan.

Ol úndemedi. Bizler ástelep júrip kiyatırmız. Qalanıń azandaǵı hawası payızlı. Ólpeń samal esip, soqpaqsha boyına tigilgen qatar tereklerdiń japıraqların elpip ótedi.

­Durıs, moyınlayman, - dedi Naz keshirim soraǵan taqlette maǵan tigilip. ­ Kózim qıymadı. Tuńǵısh oǵıńdı kózim qıymadı.

Seni jigit etkim keldi. Aytmurattan kegimdi qaytarayın dedim. Biraq, basqa birewge tiyip ketiwdi oylamadım, ele de onday qıyalım joq.

­Meniń menen qalasań ba, Naz?

­Bilmeymen… Házirshe hesh kim sezbeydi, qoya qoysaq qalay

bolar eken. «Ele nesin kóripseń, qıl taqqan soń ǵańqıldaydı» degen naqıl bar ǵoy. Sol… sonnan burın… áshkara bolmay turıp…

­Men ne qılaman sonda? - dedim oǵan ókpeli pishinde.

­Seniń de teńiń tabılar.

­Joq… bul dúnyam ­ tek sen! Sennen basqa dúnyam joq, Naz!

­Ziynesh sezip qalmasın, kózinshe súykene berme.

­Meyli. Súymegenge súykenbe demeseń bolar.

Bizler poliklinikanıń aldınan shıqtıq. Abaylasam, Nazdıń ózi usı jerdi shókelep kiyatır eken.

­Sen anaw otırǵıshta otıra tur, Sham, - dedi ol. ­ Usı jerde meniń bir qurdasım isleytuǵın edi, ushırasıp shıǵayın.

­Boladı.

­Adamlar kóp bolsa, irkilińkirermen. Ketip qalma, adasıp keterseń, - dep qattı shegeledi de ol appaq jaydıń ishine kirip ketti. Kirip atırǵanlar, shıǵıp atırǵanlar kóp. Birazlardı súyep ákelip atır. Birazlar bet-awızların siylege orap shıǵıp atır.

Poliklinika aldındaǵı joldan ara-tura mashinalar ótedi. Kóp kúttim. Qurdası sóylemshek birew bolsa kerek ya biraz jıllardan berli kórispegen soń uzaq tariyxqa túsip ketti me? Bir saatqa shekem Nazdan dárek bolmadı.

­Otırsań ba? - dep Nazdıń kelgenin bilmey qalıppan, onıń bet-álpeti solǵınlaw kórindi. ­ Analizimdi tapsırdım, nátiyjesi

soń, saat úshlerde shıǵadı eken. Kútetuǵın boldıq.

­Analiz degen ne?

­Qan, taǵı… taǵı, saǵan aytıwǵa bolmaytuǵın nárseler.

­Qurdasıma baraman dep ketip ediń?

­Bardım ǵoy. Sol qurdasım túrime qarap turıp bir jerleriń

úlken súwretine kózim túsip qaldı. Orıssha gazeta eken. Quwanıp,

Nazǵa kórsettim. Ol súwreti menen berilgen úlken maqalanı qaldırmay oqıp shıǵıp:

­Qúdiret adam bolǵan eken ǵoy! - dep suwıq demin aldı. ­ Usınday adamdı jasatpaǵanına ashıwıń keledi-dá!

­Mınanı Ziynesh kórgende tóbesi aspanǵa jeter edi! - dedim.

­Kitapxananıń múlkin bermeydi ǵoy. Bergende de waqıtsha beredi. Bular-ám bizlerdey ǵoy.

­Satpas pa eken?

­Haw, esiń durıs pa? Mámlekettiń zatın qalay satadı?

­Ápiwayı bir gazeta ǵoy.

­Mámlekettiń bir iynesin alsań da urlıqqa jatatuǵının bilmeyseń be?

­Kommunist bola qaldıń ǵoy, Naz! Kitapxanashı apaydan sorap kóreyikshi.

Sorap edik, apay gazetanıń keshe kelgenin, qala orayındaǵı kioskadan tabılıp qalatuǵının ayttı. Bizler soyaqqa juwırdıq.

Barsaq, bir kisi gósh oraw ushın tap sol gazetanı alıp atır eken.

Áynekleri úlken-úlken jaydıń qasınan ótip baratırsaq, ishte shashlarına mıltıqtıń pisenlerindey bir nárselerdi ótkergen adamǵa kózim tústi. Onıń átirapında aq halatlı kelinshek júripti. Meniń tańlanǵanımdı sezgen Naz:

­Shashın buyralatıp atır, - dedi.

­Buyralatqanı qalay?

­Lomonosovtı kórdiń be?

­Onı qayaqta kóremen?

­Súwretin kórmediń be?

­Kitaptaǵı ma? Ilimpaz… onı talay kórdim ǵoy.

­Sonıń shashı buyralanǵan ǵoy. Biraq, olar parik dep ataladı.

Basına kiyip júredi, kerek emes waqta alıp qoyadı. Al, mınaw bolsa,

óziniń shashın sóytip atır.

­Tarqatılıp ketpey me?

­Óziniń múddeti bolsa kerek, - dedi Naz arjaǵın men de bilmeymen degendey. ­ Júdá qızıǵıp tursań, seniń shashıńdı-ám buyralatayıq.

kúlimsirep kútip aldı.

­ Shashıń qap-qara, qalıń eken, - dedi kelinshek meni otırǵızıp atırıp. Moynıma shekem ústime aq tawarın japtı. ­ Buyralatsań,

ájayıp jigit bolasań! Qızlar izińe erip júredi.

Shashtárezdiń maqtawı qanshama jaqsa da, Nazǵa nishterdey qadalıp atırǵanın aldımdaǵı úlken aynadan kórip turman. Shashım buyralansa, murtım táp berse, endigiden bılay hesh kim de maǵan bala dep aytpas. Qapılıp, boyımnıń óspey turǵanı ǵoy. Aǵam uzın adam, Aytmurat ájaǵamnıń boyı da onnan qalıspaydı. Ya apama tarttım ba eken? Olay bolsa, boy óser bezim hár kúni awırıp shıqsa

da paydası joq, ómir boyı Nazǵa teńlese almayman.

Ózime kelsem, shashlarıma eńkeytip suw quyıp atır eken. Keyin bir báleniń ishine kiygizdi de ıssılıq penen shala keptirip, pisendey temirlerdi ayqastırıp ótkere basladı. Keyin bir shnurdı

Ísıtpaqtan órtense de shashtárezdiń bası aylanatuǵın túri joq,

Nazdıń qasına otırıp alıp áńgimege kirisip ketti. Ózi biletuǵın shıǵar dep aynadaǵı basımnan shıqqan puwǵa qarap otırman…

Sırtqa shıqqan soń Naz maǵan qarasa, kúle beredi, kúle beredi.

­Nege kúleseń? - dep shashımdı uslayman.

­Basqa birewge uqsap kettiń. Qozımdı ertip júrgendeymen. Men de kúldim. Bir asxanaǵa kirip awqatlanıp aldıq. Sonıń arasında saat úshke de shamalasıp qaldı. Bizler sol jaqqa keldik. Sońǵı gezleri Nazdıń tulǵası tolısıńqıraǵanday, ya meniń kózime solay

kórine me? Keshe monshaǵa túsip atırǵanda da maǵan úyrenisip ketken appaq gewdesine názer saldım, qarnı da sál semirgendey.

Arqasın sıypalatqanda da omırtqaları bilinbeydi, alaqanım tayıp kete berdi.

Kútken waqtımız da jetti. Naz qolındaǵı oqıp otırǵan gazetaların maǵan uslattı da ishke kirip ketti. Azandaǵıday emes, poliklinikaǵa kirip-shıǵıwshılar az. Shaması, tústen keyinge qarap bul jerdegi jumıs ta sayabırsır, kórinetuǵın nawqaslar

úylerinde jatatuǵın bolsa kerek. Birazına jollama berip emlewxanalarǵa jiberetuǵın shıǵar, taǵı jeńil-jelpi biytaplardıń