Kenesbay Raxmanov - Birinshi muhabbatim

­Bayın aytqanım joq ǵoy, ene, - dep kúldi Naz. ­ Ózimniń bayım bolmaǵan soń bay degen sózdi aytqım kelmeydi.

­Haw, bul jay mektep bolatuǵın bolsa, qonıs toyın solar bermey

me?

­Apa, qáynińniń atın sen de ayttıń ǵoy, - dep kúldim men.

­Esitpese bolar. Sırtınan qudaydı da sógedi deydi ǵoy.

­Eki ójiresin maǵan sazlap beretuǵın boldı.

­Solay ma ele? - dep quwandı apam. Kem-kem dalada otırǵanlardıń da wahahası háwijge shıǵa basladı. Aǵam da bir-eki

zorlasa tartıp jiberiwden qaytpaydı.

­Jaqında tuwılǵan kúnim edi ǵoy, - dedi Naz. ­ Sonıń ırımın

etip jibereyin dep azıraq tayarlıq kórip atır edim. Mektepte úshtórt muǵallim qız-kelinshek bar eken. Solar kelmekshi.

­Tuwılǵan kún degen ne bále shıqtı? - dedi apam jaqtırmay.

­Dúnyaǵa shıqqan kúniń-dá, apa! Sen ózi qaysı kúni tuwılǵansań?

­Qáydem bileyin, balam. Bizler tuwılǵanda esapqa alıp turǵan adam bolmaǵan ǵoy. Apam ayta beretuǵın edi, eriktiń aldı shıǵıp atırǵanda tuwıldıń, qızım, dep. Erte piser bir túp erigi bar eken.

Q ızarıp turǵanların alıp jemekshi bolǵanda tolǵaq uslap

qalıptı…

­Atıńdı Miywagúl dep qoyǵanda boladı eken-dá, apa, - dedim onıń menen házillespekshi bolıp. ­ Erikgúl, Erikbiyke, Erikxan degen atlar joq.

­Ras-áy, - dedi Naz bir nársege tań qalǵanday. ­ Tap, usı waqqa shekem enemniń atın esitpeppen. Bilmeymen.

­Palbiy! - dedim men.

­Jaqsı at eken, - dedi Naz qızıqqanday.

­Jaqsı at bolǵan menen paydası joq, - dedim.

­Túsinbedim…

­Qapılıp, ózimniń atımdı ózim ayta almayman, - dedi apam

ókinish bildirgendey. ­ Sháltik qaynaǵadaǵı sheshemizdiń atı da meniń atımday…

Tabaqlar alınıp, pátiya oqılıp, qolları shayılǵan soń qonaqlar ketpekshi boldı. Qızara bórtip, bayaǵı bizlerdiń monshaxanadan shıqqan ápsherimizdey terleri kóylekleriniń arqasına jabısıptı.

Olar qayta-qayta raxmetin aytıp, awır jumısta ezilip qalǵanday zorǵa qádem taslap baratır. Endi Qonısbay aǵanıń úyine barıp jambas taslaytuǵın shıǵar.

- Mına qızıl araǵıń qúdiret eken! - dedi aǵam, birew onnan sonı sorap turǵanday. Apamnıń janı shıǵıp ketip, aǵamnıń betine

qaradı:

­Sen taǵı ishtiń be?

­Qaydaǵını aytasań-aw, kempir, - dedi aǵam kúlip. ­ Ishpeseń de, qasında otırsań ishkendey boladı ekenseń.

­«Eshektiń tápsi atqa uradı» degen ǵoy, ǵarrı.

­Áy, aytadı degenge… tapqan naqılıńa qara! Shiysheniń tápsi

nápsige uradı de.

Aǵama jaqınlańqırap edim, murnımnan jat ańqıǵan bir iyis tanawıma urdı...

Bir hápte ótpey-aq úydiń aldı qurılıs maydanshasına aylanıp ketti. Mashın-mashın qurılıs materialları kelip atır. Yarım jalańash bes-altı adam tańnıń atıwı-kúnniń batıwına tınbaydı, jumıstı shıdadatuǵın emes. Qaladaǵı bir qurılıs mákemesiniń sheberleri qusaydı. Túni menen pataxanǵa talansa da tereklerdiń astında jatadı. Apam tútinlik tútetedi, biraq, dızıldasqan peshsheler uyqı bermeydi. jazdıń sánin kúndiz qara shıbın, túnde súyir shıbını buzadı dep awıldaǵılar qaqsaydı. Sonda da qıstan jaqsı emes pe, suwıqta qálegen jerinde awnap jata almasań, jay sala almasań. Apama ońay tústi, direktor wádesin orınlap, onı sipsekeshlikke aldı, qarawıl da bolasań dedi. Qarawılshılıq degenge kúlkim keledi-aw! Mekteptiń jartısında Naz jasasa, úyden

olarǵa shay jetkeriw de ańsat bolmadı, ózleri ákelgen zatlardan kúnige eki ret awqat tayarlaydı. Geyde góshler qurtlap ketedi, apam qurtların qaǵıp-qaǵıp taslap, duzlı suwǵa salıp qoyıp, asıp jiberedi, murnın jıyırıp atırǵan birewi joq. Al, men góshti awzıma salayın desem, bılǵańlasqan qurtlar kózime eleslep ketedi de, gey kúnleri ash jataman. Kúnniń ıssısı menen oshaqtaǵı otqa taplanǵan apam qap-qara bolıp ketti. Onı ayadı ma, bir kúnleri Naz

da qasınan shıqpay járdem beretuǵın boldı. Meniń de bılay-bılay ketkim kelmeydi. Qurılısshılardıń ishinde qızlar qızǵanday eki jigit bar eken. Ílayǵa bılǵanıp júrgeni bolmasa, turpatı da, kelbeti de kelisip qalǵan jigitler, bunday jumısta ne ushın islep júrgenine hayranman. Aqsha tapqısı kelgen shıǵar, pul jıynap

oqıwǵa ketejaq pa, qáydem. Olar ótkir názeri menen Nazǵa qaraǵan sayın janım shıǵıp ketedi, ol jigitlerdi ólerdey jek kóremen.

Ózimniń azannan keshke shekem bul jerde ne qılıp júrgenimdi bilmeymen. Remontshı qurılısshılar jeńil-jelpi jumısqa jumsaydı: «Shamurat, nasıbay shiysheni áperip jiber», «Shamurat, toltırıp bir kese shay quyıp qoy, suwıńqırap tursın», «Shamurat, pıshqını áperip jiber», gileń usınday jumıs. Hesh bolmasa, tústiń waǵında awıl balalarına qosılıp japqa shomılıwǵa ketsem edi, kete almayman. Nazdıń jipsiz baylawındaman. Ákeme de, anama da isenip, onı taslap kete almayman. Ketsem… jańaǵı jigitlerdiń suq kózlerinen qorqaman.

Tek, keshki awqat jelinip, qarańǵı túskennen keyin úyimizge qayta aylanıp kelgende ǵana «úh» dep demimdi bir alaman. Naz benen birge tas qorǵanda jatırǵanday arqayınlasaman. Apam bayaǵı ashıwınan ayıǵıp, bizlerdiń birge turıwımızǵa kesent etken joq. Bizler jónindegi jaman oylarınan ózi de qısınǵan bolsa kerek,

kóz astınan jawdıń jansızınday bolıp ańlıǵanın da qoydı.

Ásirese, jaqınnan berli aylıq alatuǵın jumısqa ótkenine júdá shadıman, bunda kelininiń de qáteresi júrgendey kórinedi oǵan. Naz basqa jumıslardan qansha sharshap kelse de, eki saattay kitap oqıp jatadı. Meniń de qolıma bir kitap uslatadı, lekin, kózlerim háripte bolǵan menen qıyalım basqa jaqlarda qańǵırıp júredi.

Háriplerden qanday sózler quralǵanın da bilmey… kózim ilinip ketedi. Naz kitap oqıp atırǵanda óziniń de, birewdiń de sóylegenin jaqtırmaydı. Sonlıqtan pısıldap dem alıwǵa da, jótellewge de

qorqaman. Bayaǵı islegen mártligimdi endi hesh qashan tákirarlay almaytuǵınımdı oylasam, men ushın dúnyanıń qızıǵı tawsılǵanday kórinedi. Sońǵı gezleri bala qusap jónsiz shapqılamayman, duzsız sózlerdi aytpayman, bir ózim bir shette oyshıllarday ǵamgún bolıp júremen. Balalıq háreketlerdiń bári oyınshıqtay bolıp kórinedi. Usınday minezime baha bergen muǵallimlerim keleshekte usı baladan bir nátiyje shıǵadı, elge tanılatuǵın ullı adam boladı dep maǵan basqasha kózqaras penen qaray basladı. Olar meniń menen

úlkenlerdey bolıp sóylesetuǵın boldı. Baqırmaydı. Bir is baslaytuǵın bolsa aldı menen meniń menen oylasadı. Sondayda kelispegen sıltawlar menen olardı qashırtaman ya ózim qashqalaqlayman. Meniń ishimniń gewek ekenin, sonsha kitap oqısam da birewiniń de juqpaǵanın, górsawat ekenimdi olar qaydan bilsin.

Q ulaqlarımdı sıńǵırlaǵan dawısı menen pitep taslaǵan ol, pútkil dúnyanıń hawazı onıń dawısına aynalıp ketken. Umıtqım keledi.

Umıtayın desem, bir topar búlbiller dúrlep ushıp kelip ájaǵam tigip ketken taldıń shaqasında ayralıq namalarına sayraydı. Jer

ústiniń bir jerinde júrgen ájaǵam: «Aǵa ólse, inige jeńge muraz» dep gúńirenip atırǵanday boladı. Ájaǵam ólgen joq ǵoy ya óldi me, onı óltirdim be, er jigittiń kózine shóp salıw onı óltirgen menen birdey emes pe? Al, Nazdıń bolsa, párawayı pánseri. Ya tábiyattıń zańında usılay jazılǵan ba? Hayal xalqı ushın ayıp emes pe? Usındayǵa jaratılǵan ba olar? Sońǵı waqıtları meni erkeletkendi

de qoydı, zálel kórgen bazarshıday ekewimiz eki jerde jatamız. Jazdıń mıs qaynaǵan kúnleri bolsa da, kewillerimiz miyzandaǵı suwday salqın. Aramızda bir metrdey jer bolsa da ekewimiz eki dúnyanıń adamlarındaymız. Meni ne qılsın? Kúshigindey izine ertip júre me? Onıń basqa birewi bar. Sóz joq, ol basqanı tapqan,

bálkim, házir kózi kitapta bolǵan menen oyında sol jigit penen sáwbetlesip atırǵan shǵar. Meni ne qılsın? Bayaǵıda nápsi bálesine kúshi jetpey qalıp, meni sınap kórmekshi bolǵan shıǵar. Bolmasa:

«úyrengen ádet qala ma, kótere ber mushıńdı» degendey, úyrenshikli

ádetimizge aylanıp ketpes pe edi? Ya, bir jerde jatırǵan soń qádiriń kemiy me eken, «hár gúldiń iyisi basqa» degen ǵoy. Qoy, jeńilteklik etpeyin, «gúman iymannan ayıradı».

­Uyqılap qalmadıń ba, Sham? - dep dawısladı Naz, men shorshıp tústim de oǵan qaradım. ­ Sharshamadıń ba búgin?

­Yaq…

­Jay pitken soń Nókiske barıp qaytamız, - dedi ol yadımda joq

nárse menen quwantıp. ­ Saǵan taza kiyim alamız. Ózimniń de jumıslarım bar. Men sharshappan. Arqam qurısıp tur. Kel, massaj islep jiber.

­Massaj degen ne?

­Massaj degen mine! - dep ol meni dús tómenime bastı da arqamdı qıtıqlay basladı. Ishek-silemiz qatıp kúlisip, tańǵa shekem uyqılamadıq. Saǵınıp qalǵan ekenbiz…

***

Jazdıń awıldaǵı sáni óz aldına-aw, jarıqlıq! Adamlardıń betlerine qan juwırıp, mallarǵa shekem qarınları búlkildesip, sayamanda kewilli túrde gúyis qaytarıp jatadı. Pisikshiliktiń ózi-

aq baylıq. May ayınıń ayaqlarınan baslap tárnek shıǵadı, judırıqtay bolıwdan murtınan úzip alamız da shopaq-popaǵı menen, pálle-sállesi menen kemiremiz. Tárnekti kókley sóytip jew kerek eken. Onıń izin ala iyisi ańqıǵan jambılshalar kózdiń jawın aladı, pıshaq salıwǵa ayaysań, tek iyiskep otıra bergiń keledi. Qudaytaala da zaya qılmay jesin degendey, tiliktiń ornın sızıp qoyıptı. Eki arada erikler qıp-qızıl bolıp pisedi. Biziń

awılda erik kóp, shaqasına minbeseń ya sırıq penen qaqpasań alıp jew qıyın. Shabdal da kóp. Biraq, alma menen onsha sazı joq, qurt túsedi dep ekpeydi. Barları da pisemen degenshe astına túsip

boladı. Júzim biziń úy menen taǵı bir ǵarrınıń úyinde bar. Gúzde kómip, báhárde ashatuǵın qıyınshılıǵınan qashıp júzimdi de úrdis etpese kerek. Biziń aǵam atayı diyqan, atamız da sonday bolǵan.

Qawınnıń tuqımın saylap egedi, eń jaqsı pisken qawınlarınıń

qawınlar tawsıla kelgende gúlabı, tornabat, qotır biyshek, jiyde japıraq, sekerpara, ǵarbızlar shıǵa baslaydı. Sekerpara sarǵayıp piskende iyisi júdá xoshirey, onnan úydiń ishi qawın aqsawlaq degen awqat pisiredi. Túye qawınlar kesh pisedi, onı tap qıraw túserdiń aldında jıynap aladı da, jıllı jerde qısta jew ushın saqlaydı. Qara ǵarbızlar da saqlawǵa shıdamlı. Aǵamnıń bir jaman jeri: usı waqıtqa shekem bazarǵa qawın aparıp satıp kórgen joq. Bazarda da iytmutı bolǵan soń etken miynetine, jolda kórgen azabına jetpeydi. Mazalı qawın jewge háwesler biziń úyge keledi. Keshegi qurılısshılar da ákesiniń egip ketken qawınınday atızdı emin-erkin aralap, qálegenin úzip jedi. Ala báhárden miynetin shegip zorǵa kelege keltirgen qawınların búldirip zayalasa aǵamnıń ashıwı keledi. Bir saparı qurılısshı jigit úlken bir qawındı

úzip ákelipti de jarıp jepti, jegende de eki tiligin shala-pula jep, qumırsqalar órip júrgen jerge qaldırıp ketipti. Oǵan kózi túsken aǵam:

­ Mınanı kim jedi? - dep baqırıptı.

­Men.

­Qáne, berman kel!

Q urılısshı aldına kelipti.

­Nege tawısıp jemediń?

­Haw, jarılıwım kerek pe? Sonsha úlken qawındı qalay tawısaman, Baymurat aǵa?

­Háy, tawıspasań, tawısqandayıńdı nege almaysań? Qarnıńnıń shenin bilmeyseń be, aqmaq? Qawın degen beyishten shıqqan, bildiń be? Nege zaya qılıp qumırsqalardıń arasına taslap kettiń?

Aǵamnıń bunday minezin kórmegen qurılısshı jigit qısınıp

qaldı.

­Yaqshı, - dep atır eken, shawqımdı esitip juwırıp kelsem, - Yaqshı, pulın tóleymen.

­Men sennen pul sorap atırman ba? Adamnıń miynetin qádirle

deymen. Al, sen jaydı sıbap atırsań, birew kelip sıbawlarıńdı sızıp ketse, janıń ashıy ma? Bul da sonday, meniń mańlay terimnen payda bolǵan. Ele pisińkiremegen, bes-altı kún turıwı kerek. Kógirek bolǵan soń awzıńa jaqpaǵan. Endi malǵa tuwrap beremiz.

Aǵamnıń aytqanlarına anaw jaqta qazan juwıp atırǵan apam qısınsa itimal:

­ Qoya qoysh, ǵarrı! - dep baqırdı. ­ Bir qawın menen xojalıǵıń

qulap qalmas. Adam qartayǵan sayın dúnyaparaz bolıp ketedi deytuǵın edi, sol ras pa deymen. Tandırı shıqsın, qawınlarıńnıń

eń mańlay aldın porsıqlar-ám jep ketip atır ǵoy.

­Porsıq piskenin jeydi, - dedi aǵam.

­Sonda meniń porsıqtan da jaman bolǵanım ba? Áy, bir mayda adam ekenseń! - dep ashıwlandı jańaǵı jigit qolındaǵı gilmalasın ılaqtırıp jiberip. Aǵam qaytıp sóylemedi, háwiz betke qaray ketip

qaldı. Bul waqıtta jaydıń barlıq jumısı pitken edi. Tamnıń

dóńgelek boladı eken, kóp orındı da almaydı. Onı bizler gúńgira pech dep atap júrgen menen ózin kórgen joq edik. Ishler sıbalıp, háklendi, pollar, tóbedegi fanerler, esik-qapılar boyaldı, edenge tayıp jıǵılasań. Endi erteń jaydıń sırtın sıbaymız dep otır

edi, ózli-ózli oylastı da qurılısshılar birden aynıdı. Úylerin saǵındı ma, ya aǵamnıń gápi jaqpay, «esiktegi pıshıqqa pısh degeni tórdegi pıshıqqa tıq etti me?», ishindegi basshısı aǵamnıń bileginen uslap turıp sóylesti. Mańlayına taslap jibere me dep

qorqıp turman.

­ Baymurat aǵa, gáp bılay. Kóp kún duzıńdı ishtik, saǵan da, jeńgeyge de raxmet! Jańa jayda toy bola bersin. Mektep degen menen jartısı sizlerdiki ǵoy. Úlkenirek mektep salınsa, hámmesi

ózlerińe qalar. Keshke deyin ele waqıt bar eken. Jigitlerim

úylerine qaytqısı kelip tur. Bala-shaǵaların saǵınǵan, sharshaǵan.

­Haw, dedi aǵam. ­ Bir qawınnıń ústinde jawlasıp qalǵan bolmayıq. Qoy, qawını tússin, nege pálegi menen suwırıp áketpeysiz. Endi bul quraqım bolǵan soń birotala pitkerip ketiń, inilerim.

­Pitti! - dedi olardıń baslıǵı. ­ Pitkeni, aǵa! Tas gerbishten

órgen diywaldıń sırtı sıbalmaydı, formasın qashıramız.

Shımbaydaǵı tas bolnicanı kórdiń be, Nókistegi kazarmanı kórdiń be, sıbalmastan tur ǵoy. Bul jaydıń gerbishleri de solardıń gerbishindey. Awıldaǵı birinshi tas jay bolıp turǵanı jaqsı!

Aytqanları ras bolsa kerek, aǵam pálen-tólen dey almadı. Olar háwizge bir qatar shomıldı da, pákize kiyimlerin kiyinip, quralsaymanların apama tapsırıp jolǵa shıqtı. Olardıń ǵawqıldısına, shawqımlarına úyrenisip qalǵan ekenbiz, úydiń qası óli shıqqan shańaraqtay tım-tırıs bolıp qaldı.

­Al, qawınıń menen sıbay ber! - dep ashıwlandı aǵama apam.

­Olardıń gápinde de jan bar, - dedi aǵam ózin aqlamaqshı bolıp. ­ Gerbishten, yaq, pisken gerbishten tikeytken jaylardıń sırtı sıbalmay tur. Ol ras.

­Sonda da ballar birden asıqtı ǵoy, ketemiz dep otırǵan joq edi. Qawınıń túwe, malıńdı soyıp jegende de sır bermewiń kerek edi-dá. Endi júrgen jerinde bir mayda ǵarrı eken, bir sıqmar adam eken dep aytadı-dá, júredi-dá. Meniń oylap atqanım seniń abırayıń ǵoy, ǵarrı.

­Áy, aytsa aytsın! Men ne, solardıń awılınan qız alayın dep

atırman ba?

Endi poldıń, áynek-qapılardıń boyawları kepse, ishine kóship kele beriwge boladı. Naz tústen soń mektep betke ketip edi, ele kelgen joq. Mekteptiń jazǵı remontı da basa-bas ketip atırǵan kórinedi, direktor Nazdı shaqırtıp bir balanı jiberipti. Kitapxanasın ashıp, ishin remontlaytuǵın kórinedi. Meniń de birge ketkim keldi, ári-beri talpındım, biraq, ujıbatlı báne taba

almay úydiń qasında tubalawım menen qala berdim. Kópten berli

Naz benen awlaqta birge júrip kórmegen edim, birge júrgenimniń

ózi men ushın úlken mártebedey kórinedi. Qaptallasıp júriwge bolmaydı, mennen bir qarıstay uzın, tek artında kúshigindey jortaman. Aldına túsip ketiw taǵı qolaysız. Lekin, onnan uzaqta bolsam, oyıma sap etip jaman qıyal kele beredi. Mektep házir awlaq… Joq, joq, Nazdı ondayǵa qıyǵım kelmeydi. Eki kózim jolda. Kópir awızǵa shıǵıp ırashtıń basınan «Balıqshı awıl» betke qaradım. Usı awıldı nege «balıqshı» dep ataǵanın bilmeymen. Adamları ómirinshe tiri balıq kóriw túwe, suwǵa da túse bermeydi.

Bir gezde qol uslasıp kiyatırǵan eki nashar kózime shalındı. Birewin jazbay tanıdım, ózimizdiń Naz. Ózimizdiń emes, ózimniń Nazım. Qasındaǵı kim eken? Shashı úrpeklew, burın kórgendeymen. Aramız jaqınlaǵan sayın qızdıń júris-turısı burınları qayta-

qayta kórgen, hátte, shashına deyin oǵada tanıs adamıma megzey berdi. Padadan qaytatuǵın anasınıń jolına telmirgen buzawday taqatsızlanıp, dilgirim shıǵıp qarap turman. Bir waqta tanıdım!

­Ájapa! - dep qıshqırdım da saǵınıshlı qushaǵına ózimdi

attım.

Ol da bawırına qısıp:

­Shamurat! Shamurat! - dep ústi-ústine mańlayımnan súydi. Átir

kórgende ákem derseń» degen usı desti taǵı birewler. Házir buwday reńli, azmaz tolısqan. Ústindegi kóylekleri de ózimizdiń qızkelinsheklerdikine uqsaydı. Ara-tura orıssha sózlerdi qosqanı

bolmasa, qaraqalpaqshanı kelistirip sóylep tur. Shaması, bizler menen aǵayin ekenimizdi anıq bilgen, anası aytqan bolsa kerek. Bıltır ózine jaqın tartpaytuǵın edi. Qalay da bir ózgeris bar. Aǵamnıń, apamnıń densawlıǵın, awıl-ellerdiń amanlıǵın soradı. Naz benen mektepte tanısıp qalǵanın, mineziniń de, óziniń de birden unap qalǵanın ayttı.

­Bizlerdi oqıtıwǵa keldiń be, muǵallim? - dep soradım ózimniń oqıwshı ekenimdi umıtpay.

­Muǵallim? - dep kúldi Zina. ­ Mektepten tısqarıda ájapa dey ber. Endi ketpeymen. Birotala keldim.

Men Zinanıń birotala kelgenine quwansam da bir túrli keyipte turman. Anası awırıp atırǵanlıqtan bul jaqqa kele almaydı dep esitip edim, demek, endi qaytpaytuǵın bolıp kelgen bolsa, anasın

qaytpas saparǵa jóneltken shıǵar. Meniń ishimdegi gúptikeydi

Zinanıń ózi-aq sezdi. Muǵallim degen de áneyi bolmaydı-aw, balanıń túri-túsinen ishindegi astan-kesten dúnyanı ańǵara qoyadı

­Qorqpay-aq qoy, Shamurat, - dedi ol meni jubarqanday. ­

Mamam júdá jaqsı bolıp ketti. Eger usı jaqtan jay tabılsa, ol da kóship keledi.

­Jay bar ǵoy! - dedi Naz kópten berli sóylewdiń ońqasın tappay shetlep turıp edi. ­ Jay tayın! Góne jay deseń góne jay, taza jay deseń taza jay!

Men bunı kútpegen edim. Naz jańa jayǵa kóship ótip, góne jayın

Zinaǵa bermekshi me? Ya ózi eskisinde qalıp tazasın oǵan inam etpekshi me? Anası da kóship keletuǵın bolsa, Naz benen bolıp atırǵan ketektey jayda solar jasay ma? Quday bilsin, házir óz jurtında qanday jayda jasap atırǵanın. Al, endi-endi ishine kireyin dep turǵan jaydı aǵam qolınan jazdıra ma? Ibrayım

«balshoy»dıń atın esitiwden bezgek tutqanday qaltırap qoya beredi.