Kenesbay Raxmanov - Birinshi muhabbatim

ketemen. Meniń aldımda jol ashıq. Haw, sen uyqılaǵan soń birew kelip túnep ketip júr me? Awzıń bılshırap qáydem degeniń ne? Aytsesh, túni menen bir tósekte óziń emes pe jatqan? Nege aytpaysań! Kimnen qorqasań?

Naz sóylenip júrip jıyınlıq kiyimlerin kiyine basladı. Men melshiyip ele otırman. Soqqınıń zarpı umıtıldı, biraq, aytıp atırǵan gáplerin tıńlawdıń ózi múshkil edi. Bardash bere alatuǵın

túrim joq. Awzıma sóz túspeydi, ózimdi aqlay almayman. Ol haq gápti aytıp atır. Barlıq jaǵdayımızdı tas-talqan etken «qáydem» degen jalǵız sózim.

­ Kempirińe ayt, men ele balaman ǵoy de, onday nárselerdi bilmeymen de. Bolar-bolmas nársege awıldıń arasın shańǵıtıp, sampıldap júrmesin. Báhár barlıq tirishiliktiń anası deydi. Men

de jaspan. On eki gúlimnen ashılǵanı shamalı. Men de nasharman. Mende de júrek bar, sezim bar, qumarlıq, intizarlıq bar. Báhár menen olar da oyanadı.

Ol sırtqa shıqpaqshı boldı. Endi bir qádem atsa Nazdan máńgi ayırılatuǵındayman. Ushıp turdım da, artınan qushaqlap eńirep jılap jiberdim.

***

Ol meni kókiregimnen qattı iyterdi de, qapını tars ettirip shıǵıp ketip qaldı. Men onı elp etken samalǵa mayısatuǵın ilánázik gúlge megzeter edim, joq, ol tikenekli shaqaların jánjaqqa jayǵan, jaqınlaǵandı tırnap alatuǵın sheńgel eken. Meniń sırtımdı kóz jasqa, ishimdi qanǵa bılǵap ketip qaldı. Qansha jatqanım esimde joq, gúldirmamanıń gúńirengen dawısınan shorshınıp turdım. Sırtqa shıqtım. Mezgil ullı sáske bolıp

qalǵan ba, ya tústiń waqtı ma, ayırıw qıyın. Aspanda qap-qara bult, joǵın izlep zargiryanı shıqqan gúldirmama, jalt-jult etken shaqmaq, esirgen qara dawıl abılaysan baslanar aldında báhár usınday bolıp qutırınadı. Mınaw shańǵıtlı dúnyada jalǵız ózim

qalǵandayman.

Ástelep júrip kiyatırman. Bul ne bolǵan maǵan? Qádem atqan sayın ayaqlarımnıń arasınan bir házlik gewdeme kirip atırǵanday, keshegi lázzetli aqshamnıń juqnası qalǵanday, qıymıldaǵan sayın túndi hám onı háwes etemen, arba jolda awnap-awnap hám quwanıshtan, hám hásiretten qıshqırǵım keledi, jılaǵım keledi, kúlgim keledi.

Tap usı payıtlarda balalıǵımnan máńgige ayırılıp atırǵanımdı bilippen be sonda… Kindik qanım tamǵan topıraq balalıǵımdı jutıp atır eken ǵoy, balalıǵımnıń izlerin sıpırıp atır eken

ǵoy, balalıǵımnıń soqpaǵına shat kómip atır eken ǵoy. «Kópirawız»daǵı salmaǵa barıp bet-qolımdı juwdım. Úybette

adam kórinbeydi, hámmesi atız jumısına ketse kerek. Men túske shekem apamnıń ornına barıp júrip edim, azandaǵı patırattan keyin bizlerge ashıwlanıp ózi ketken qusaydı. Ájaǵamnıń salıp ketken jayı sol turısında tur, tek tórt diywalı óriliwi menen, ózi ketkeli oǵan qol urǵan kisi joq. Endi kimge keregi bar sol jaydıń?

Qańırap qalǵan imaratqa aylanatuǵın boldı. Tuwısqannıń atı tuwısqan eken, qansha ashıwlansam da sońǵı gezleri usı jaydı kórgen sayın yamasa Nazdıń úskini quyılıp otırǵanın kórgen sayın ájaǵam yadıma túsetuǵın, hátte, ashıwlanǵanda dóńgelenip ketetuǵın súzegen tana kózlerin de saǵınatuǵın boldım. Valentina

da gózzal edi ǵoy. Muǵallimim boldı bir jıl, endi onı «kishe» deymen. Kishe degenime túsinse ne jaqsı? Olar bul jaqqa kelmeydiaw, Nazlıbiyke bul jerden girkiresin kótermese, olar qıdırıp ta kelmeydi.

Írashtıń basına shıǵıp, qır dógerekke ser saldım. Uzaqtaǵı bir atızlıqta hayal-qızlar qıymılın berip shel shawıp atır. Ishinde

Naz joq ekenin dúrmiyinnen qaraǵanday kórip turman. Onıń tulǵasın, is-háreketin mıńlardıń ishinen-aq tanıyman. Joq, ol jumısqa ketpedi. Hasıl kiyimleri menen ketti. Qayaqlarǵa ketti eken? Birotala álwidaǵ ayttı ma? Ya ol dúmbil bolıp turǵan erikten dám tatıp, onıń shańǵalaǵın shaqqısı kelmedi me, dánesi ashshı shıǵar dep qáwipsindi me? Basındaǵı jibin súyretken malday bolıp

óz awanına kete beriwi ántek emes pe? Qoy, men onı jeti jitirimge ketse de tawıp alaman. Meni taslap kete bere me?

Seniń dártińe bizler de qosılamız, kel, qosılıp birge kóz jas tógip alayıq degendey aspannan iri-iri jamǵır tamshıları túse basladı. Nazdı ayap kettim. Endi báhár menen meniń kóz jaslarıma shomılatuǵın boldı-aw. Mınaw jerdiń ústin sellet, kewli bos báhárim, meniń kóz jaslarım da dáryaday tasqınlap aqsın, bul dúnya kóz jas penen, báhár hám adamzattıń kózindegi tınıq káwsar menen juwılsın!

Qashanǵı tamshılap jawıp turamız degendey bultlar birden túbelegin túsirdi, aspannan órt óshirgishler qudaydıń kóp suwın selletip quyıp atırǵanday. Aspan ábden túnerdi. Ján-jaq durıslap kórinbey qaldı. Úyge shaptım. Qaysı úyge barıwım kerek? Gá úlken úyge, gá… Nazdıń úyine… awa, usı úy Naz benen ekewimizdiń úyimiz bolıp qalǵan edi. Solay qaray juwırdım.

Báhárdiń jamǵırı dese de muzday tamshıları túsken jerin ondırmay oyıp ketetuǵınday, azanda Nazdıń tas tóbeme quman menen awdarıp jibergen suwıq suwı yadıma tústi. Demde-aq ústi-basım mayǵa túsken tıshqanday bolıp úydiń bosaǵasınan ishke atladım.

Hesh nársege zawqım soqpaydı, mına sheleklep quyıp turǵan nóserde

Naz qay jerlerde panalap tur eken? Úy ishi jım-jırt, tek sırttaǵı jamǵırdıń sesti, jaydıń tóbesinen sıpqanap aǵıp tómendegi suwlar

Qoy, ózimdi oǵan teńlestirgenim uyat, ol kim, men kim? Mendey balalar jalań put júrgen joq pa ele? Bunsha nege erjetiwge asıǵa

qaldım? Qarap tursam, usı awılda da, mektepte de qatar joralarım

túyedeymen. Olar meni umıttı, hesh nársesine de mirát etpeytuǵın

boldı. Ádette, kópshilik balalar jaqsı oqıytuǵın, jámiyetlik

oqıwdan qalsam, muǵallimler «sen kesek pe ediń jamǵırda erip ketetuǵın!» dep azabımdı beredi. Bundaylarǵa betim qalıńlap ketken, tek Nazǵa ǵana jaqsı kóringim, sonıń ǵana zeynine tiymes qılıqlardı islegim keledi. Búgin bul niyetlerim de tas-talqan

boldı. Usı waqıtqa shekem aǵam da, apam da urǵan joq edi. Tek, ájaǵam ursa bir-eki márte urǵan shıǵar, onı da umıtıp kettim. Al,

Naz bir minuttıń ishinde eki ret urdı ǵoy, urǵanda da kerilip taslap urdı. Ájaǵamnan ala almaǵan kegin mennen qaytardı ma eken? Birinshi aqshamnan keyingi azanda onı aǵam sabaǵan ǵoy, Naz bolsa sonıń esesin qaytarıp meni sabadı. Meyli, «jawdan jaralı qayt» degen ǵoy, men-aq jeńilgen bolayın. Túni menen adamzat boyına jámlegen házlikti inam etip tula bedenimdi sıypalaǵan qolları azanda mushqa aylanıp ketip, quwanıshımnıń qaq mańlayına soqqı bolıp tiydi. Meyli-dá, bir aǵashtan besik te, tabıt ta soǵıladı.

Bir bel menen qudıqtı da, górdi de qazadı.

Kewlim telezip ketti, oylansam, kesheden berli tamaǵımnan qara suw da ótpepti. Úlken úyge bardım. Kún ele quyıp tur. Apam kelgen eken.

­Baǵanaǵı qatın qayda? - dedi apam ashıwlanıp. ­ Ya ele jatır ma porsıp?

Apam azandaǵı áywan-jáywan kóriniske ábden tiksingen eken.

Burın Nazdı janınday kórip, bir awız aytqan awır sózin esitkenim joq. Ásirese, Aytmurat ájaǵamnan kelgen xattaǵı jaǵımsız xabarlardan keyin kelinin bir kún de turmaytuǵın shıǵar

dep oylaǵan apam, meniń basımdı aylandırıwınan qorqıp, endi onnan qutılǵanın abzal kórgeni shıǵar.

­Ketti, - dedim de radionı qoyıp jiberdim. Radiodan awıl xojalıǵınıń xızmetkerlerine arnap tústegi esittiriwin berip atır

eken. Diktordıń sózinen keyin Fatima Bekpolatova «Yaǵlı báhár»

qosıǵın basladı. Apam «dawısı bar-dá!» dep qunıǵıp tıńlaytuǵın

qosıqshısı.

­Jawında da ayta beredi eken-aw! - dep tańlandı apam.

­Haw, jaydıń ishinde aytadı ǵoy.

­Men onısın aytıp turǵanım joq. Jamǵır menen biziń jaqqa qalay jetedi dep turman?

Áne, fizikadan jaqsı oqıǵanımda házir apama durıs juwap berer edim.

­Qáydem, - deppen taǵı, aytarın aytsam da shorshıp tústim, usı

«qáydem»niń sebebinen azanda qansha tayaq jedim. Sol ushın kóp nárseni biliw kerek qusaydı, bilmeseń ómiriń tayaq jew menen óte beredi. «Kitap oqı, kitap oqı» dep Naz da jaǵı tınbaydı ǵoy. Al, muǵallimlerimiz bolsa, úyge bergen tapsırmasın bejerseń bolǵanı,

ne oqıp júrgeniń menen isi joq.

­Iynińe deyin qısıp júr, bala! - dep jekirindi shay demlep atırıp apam. ­ Ol qatın saǵan túrli báleni úyretedi. Haw, ele súyegiń qatpaǵan balasań. Mayırıp taslasa qáyteseń?

­Hesh nárse bolǵan joq-aw, apa.

qıymıldamaydı» dep izi rasqa aylanıp keter.

Kete me, qoya ma, endi isim joq. Sen de bala, búginnen baslap usı jerde jatasań!

­Bir ózi qorqadı ǵoy, apa.

­Iyt jemeydi. Qorqıw jasınan ótisken.

­Meyli, maǵan ne? Tez oqıwǵa ketiwim kerek.

­Mına ılaysańda ma?

­Barmasam, erteń muǵallimlerim aqıret beredi, apa.

Sırttan sóginiwi menen aǵam kirdi. Ústi-bası ılay qándekke súńgip shıqqanday.

­Oy-booy, túriń qurısın, ǵarrı. Ne bálege jolıqtıń?

­Áy, batpaqtan qashaman dep ırashtıń basınan júriwim bar-ǵo, bir janbawırda kettim be de ǵumpaya-qum, góne quyınıń ishine túsip ketiwden sál qaldım. Joldan júre bergenimde bále joq edi.

­«Tamshıdan qashıp, nóserge tap boldım» degen sol, ǵarrı.

­Bul quyıwınan tınbasa, biraz jaylar qulap ta qalar, - dedi

aǵam apam tawıp bergen úydegi kiyimlerin ústine ildirip atırıp.

- Tapqa keleyin dep turǵan jerler qaytadan suwǵarǵanday bolatuǵın boldı.

Aǵam shayǵa otırıp, maǵan qaradı: ­ Kisheń kórinbey me?

Bolǵan waqıyalardı aytıp sala ma dep janım shıǵıp ketkendey apamnıń betine qaradım.

­Azanda azmaz sóylep edim, - dedi apam ózin aqlap. ­ Soǵan tullanıp ketip qalǵan qusaydı.

­Sóylegeni ness, kempir?

­Áy, sáskege shekem uyqılamaq ta bolar ma?

­Mına júwernemek oyatsa boladı ǵoy, - dep aǵam maǵan qaradı.

­Bul da tas bolıp qalǵan ǵoy.

­Kesh jattıńız ba?

­Keshki awqat sińsin dep awıldıń ishin aylanıp edik, - dep

shınımdı aytqanǵa uqsadım.

­Áyy, kempir! Jaslar ǵoy, jaslar. Seniń menen mendey tamaǵımız toyǵan soń qarnımızdı tır-tır qasıp kórpeniń astına

kirip kete bere me bular? Sáyir etkisi keledi, ásirese, kelin, awız tiyip bos qalǵanday. Haw, aytpaqshı, - dep aǵam ishki qaltasınan kók konvert shıǵardı. ­ Baǵana Qayıp pochta berip ketip edi. Oqı!

­Oqı, balam, - dep apam da ıntıǵıp turǵanday. Men konvertti ashtım. Ájaǵamnıń jazǵan xatın oqıp berdim. Hámmege birme-bir sálem jollaptı. Onıń barlıq xatı da bılay baslanatuǵın edi:

«Sovettiń ushqır pochtası arqalı alıstaǵı aǵama, aq sút bergen anama, inime hám basqalarǵa duway-duway sálem jollayman».

Eki awıldıń ortasında tórtinshi klassqa shekem balalar oqıytuǵın kishkene mektep jayı bar. Mektep uzaq bolǵan soń usı káradaǵı náresteler qıynalıp qalmasın dep mekteptiń bir filialı sıpatında ashıp qoyıptı. Bizler de úsh klasstı usında oqıdıq,

ájaǵamlar da oqıǵan, olardan burınǵılar da usı mektepte sawat ashqan qusaydı. Úsh klasstı bir muǵallim oqıtadı. Jayı da jalǵız

ójire. Úsh qatar parta úsh klassqa mólsherlengen. Júdá dıqqatlı otırmasań, muǵallim qaysı klasstı oqıtıp atırǵanın da umıtıp keteseń. Muǵallim de geyde bası awırıp kelgen kúnleri bılǵastırıp alıp qaysı klassqa sabaq ótip atırǵanın aljastırıp aladı. Ebin-

jorıq hárip tanıp, qurastırıp oqıwdı bilgennen keyin úlken mekteptiń tórtinshi klasınan baslap oqıp kete beremiz. Qonısbay aǵa onlaǵan jıldan berli usı jerde muǵallim. Shımbaydaǵı peduchilisheni pitkeripti, endi Nókistegi institutta sırttan oqımaqshı. Biraq, ele onday oqıw ashılmaptı.

­Mektebimiz tozdı, - dedi aǵam. ­ Eplep oqıw tarqaǵannan keyin gúzge shekem jańadan imarat salıp alıw kerek. Erteń ústińizge

qulap… quday saqlansın-aw! «Jaman aytpay jaqsı joq» degen.

- Direktorımız bıyıl salamız dep atır. Kómekshilerdiń kúshi menen-aq salajaq.

­Awırmanlıqtıń bári saǵan túsedi-dá!

­Qaytarıp aladı ǵoy, - dedi apam oylanbastan.

­Qayaqtan qaytarıp aladı? - dep aǵam jekirindi. ­ Sen de bir

tıǵının baspay sóyleytuǵın bolıp ketken ekenseń!

Aǵam burınları apama óytip dápine bermey áste-aqırın sóyleytuǵın edi, búgin kempiriniń sózi de, ózi de, qılıǵı da jaqpay tur. Kelini menen áytewir nárse ushın qattı qayırım gápke barısıp qalǵanına jini tırısıp otır ma eken? Usı kempirdiń kesirinen ketip qaldı dep oǵan tisin qayrap otır ma eken? Ya tábiyattıń júwensiz ketkenine diyqan qusap ishinen qan jılap otır

ma?

­ Haw, mektepke qárejet-párejet ajıratpay ma? - dep apam gápin jónledi. ­ Kómekshi menen tórt diywalın tikeyterseń. Oǵan da biraz aqsha kerek. Házir adamlar iship-jewge keledi.

­ Barsın! - dedi Naz qatal. ­ Bunday ballar japqa shomılıp júr.

Qalaǵa barıp kitap alıp qaytpaqshı edim, joldan qayttım.

Onı joldan qaytarǵan aspandaǵı sel-sel quyıp turǵan jamǵırǵa razıman. Birotala ketip qaldı ma dep qorqıp edim, qapa bolıp ózimdi qoyarǵa jer tappay ǵamgún otır edim. Ol keldi, endi arqayın qayda bolsa da kete beremen.

­Kitaptı kóp oqıysań ba, kelin? - dedi Qonısbay aǵa.

­Awa, waqtım bolsa oqıǵım keledi de turadı, qaynaǵa.

­Kitap oqıǵan jaqsı. Biziń úyde de jigirmalaǵan kitap bar.

Olardı oqıp atırǵan adam joq. Shesheń oqıw túwe, oqıp bergendi zorǵa tıńlaydı, - dep kúldi Qonısbay aǵa. ­ Mına Shamurat barıp alıp qaytsın.

­Ákeleseń be, mırzaǵa? - dedi Naz quwanıp, usı «mırzaǵa» degen sózin esitpegenime de biraz waqıt bolıp edi. ­ Jaqsı boldı ǵoy!

­Biraq…- dep irkilip qaldı Qonısbay aǵa.

- Oqıp bolıp qaytarıp beremen, - dep atır oǵan Naz.

­Gáp qaytarıp bergen, bermegende bolıp turǵan joq, kelin. Ol kitaplardıń kópshiligi orıssha ǵoy.

­Kisheme keregi de sol! - dedim jelpárriklenip olardıń aldına

túsip.

­Onda saǵan qayım bir jumıs tabılayın dep tur, kelin, - dedi Qonısbay aǵa hámmeniń názerin eleń ettirip. ­ Úlken mekteptiń kitapxanashısı Máriyam dekretke shıǵıp atır…

­Dekreti ne, shıraǵım-aw, - dedi apam túsinbey.

­Pay, apa, deymen-aw, óziń dekretke shıqpadıń ba? - dep kúlip jiberdim.

- Haw, men ne dep shıǵaman?

­Bizlerdi tuwmadıń ba?

­Aytmurattı sabannıń ústinde tuwdı, - dep kúldi aǵam. ­ Ol waqta duqtırlar kindigin kesip bolǵan soń keletuǵın edi ǵoy.

­Yaǵ-aw, aǵa, - dep quwaqılıq etkim keldi. ­ Sabannıń ústinde tuwǵanda minezi jumsaqlaw bolar edi. Apam onı sheńgeldiń ústinde tuwǵan shıǵar?

Hámmesi kúldi. Naz da kúlimsirep qoydı.