G. Ibragimova Muhabbat qosigi
.pdfKúyewińniń kózi jolda. «Pay, mına Zıyadanı-áy, keshikti ǵoy, bala», –dey beredi.
Men bolsam:
– Ájaǵa, kelgennen soń meniń dostımnıń zeynine tiyip, urısıp júriwshi bolma, «nege ushıp kelmediń» dep. Kelgenińdi esitip eki balasın eki qolına jetelep ushıp-aq kiyatırǵan shıǵar. «Altınnıń qolda barda qádiri joq», dep, sen meniń dostımnıń qádirin bilmey júrseń-aw, – dedim oyın-shını aralas.
– Seniń dostıńnıń zeynine tiyip ne qılayın? Ol waqıtlar ótip ketti. Zıyadaǵa sózim joq. Jeńgeniń qolında óskennen soń dım ınjıq. Aytqanlarıń durıs. Zıyadasız men ushın kún kóriw joq. Aǵayin-tuwǵanǵa da Zıyada menen qıdırıp barsam: «kel, tórle» dep meni bir adamday moyınlaydı. Burınları bolsa «mına pıyańshik ne qılıp júr» deytuǵın edi. Qońsı-qoba menen de qarım-qatnasımız, jaman emes, kóz tiymegey. Bári de Zıyadanıń arqasında ekenin, álbette, túsinemen ǵoy, moyınlayman. Jatıq bolsa da – ózime, baladay bolsa da – ózime. Dáslepki kúnleri usı ınjıqlıǵı, baladay ańqawlıǵı jinimdi tırıstıratuǵın edi. Búginde otırıp oylanaman, usı jurttıń qatınlarınday jalmańlay bergenniń nesi jaqsı, dep. Biziń Zıyada tınıq ǵana minezli. Hesh nárse menen jumısı joq. Basqa hayallarday ósek quwalamaydı.
Pálensheler óytip atır, tólensheler búytip jasaydı, degen shawqımı joq. Barın bazar etip, qolına ákelip salǵanımdı qánáát penen sawıp otıradı. Ózim de tınısh, balalarım da jaylı. Ózim, áytewir, usı kúnime shúkirlik etemen. Múmkinshiligi bolǵanınsha, zeynine tiymewge háreket etemen. Pay, olar keshikti ǵoy, bala, –dewi menen jolıńa qayta-qayta moynın sozıp qaraw menen bolǵanına men quwandım.
«Heshten kesh» dep, kesh te bolsa ómirlik joldasıńnıń seni túsinip jetkenine, seniń haq kewilli, hadal nashar ekenińdi moyınlaǵanına quwanıw menen, balalarımdı jetelep, men de úyime, óz oshaǵımnıń basına asıqtım, dostım Zıyada!»
1992, Nókis
AMANAT
Palatada úshewmiz.
Sholpan, Úmit hám men. Sholpan sarı sınlıdan kelgen, awır minezli, tompaq ǵana qız. Úmit – bul óz aldına áńgime. Shıray menen sımbatqa kelgende quday da iye qoyǵan, qattı nesiybeli qız eken. Tulǵa degeniń –músinshiniń ármanı.
Biraq, jas bolıwına qaramastan, táǵdiyrdiń kóp oylı-biyikli burılısları menen sınaqlarına duwshar kelgen.
Bir shıǵarmada oqıǵanım bar: «Qayǵı-hásirettiń kúshi ya kózge, ya tilge uradı», – degendi. Kózge ursa jılay beretuǵın, tilge ursa sóyley beretuǵın boladı eken. Sol sebepli me, Úmit sóyley beretuǵın edi.
Rak keselligi bul kúnde jas tańlamaydı. Jap-jas kúyewin quday «kóp kórip», qolında kishkene bir ulı hám qızı menen qalǵan. Kúyik penen jasaǵan adamda ne densawlıq bolsın? Biytaplana bergennen soń ózi de tap bilgir táwip sıyaqlı.
Ele turmısqa shıqpaǵan jas qız bolǵanlıqtan Sholpan Úmittiń gáplerine onsha itibar bere bermeydi. Men biyshara kelinshektiń azıraq ta bolsa ishtegi sheri shıqsın, ózin azıraq bolsa da jeńil sezer, degen oy menen onı tıńlay beremen.
11
Oylap otırsań, hámmeniń de ómir jolı saǵası puqta tarnawlanǵan arnaday emes pe? Tarnawdıń bir jerinen oqpan alıp ketse, tasqın suw jolın wayran etedi. Sol sıyaqlı bul miyrimsiz, jawız dúnya Úmittiń qattı silkpesin shıǵarıptı.
–Eń hayran qalarlıq jeri, kim menen dártlessem de, máyli ol qońsım bolsın, máyli ol kásiplesim, hámme maǵan aqıl beredi, sondaǵı aytatuǵınları bir gáp-aw.
«Sen bir ózińe tabısker erkek izlestiriwiń kerek. Turmısqa shıǵıwıń shárt emes.
Hájeti de joq. Jaqsısı ara-arasında ushırasıp, kewlińdi kóterip tursań, ózińniń waqtı-waqtı nashar ekenińdi sezinip tursań boldı emes pe? Biybipatpanıń tuqımına sonnan basqa ne kerek? Kewlinen shıǵa bilseń, tabısker, hámeldar erkekler qolı ashıq boladı». Mine, usınday gáplerden basqa esiterim joq. Otırıp geyde ashıwdan buwlıǵaman, jáne de meni ayaǵanlarınan aytıp otırǵan shıǵar dep oylanaman.
Eki jumısta isleymen. Yarım túnge deyin mashinka basaman. Nan pulı bolǵanday bolsa, studentlerdiń mayda-shúyde jumısları ma, mákemelerdiń qaǵazları ma, terip-shóplep júrgenim-júrgen.
Kúyewim menen birge islep jurgen teatrdan ketip, basqa jumısqa óttim. Kúyewimniń óliminen soń, ol jerde bir ózime islew júdá awır boldı. Geyde meniń ushın toyıp uyqılawdıń ózi qol jetpes bir árman edi.
Azanda qulaǵımnıń tusında shırıldap turǵan budilnikti ılaqtırıp jibergim kelip turadı. Hesh kimdi de kórgim kelmeydi. Kózimdi qattı jumıp, qulaǵımdı tas qılıp bekitip alaman.
Ilaj qansha, ornımnan turıp, barıp balalarımdı oyataman.
Telefon shıńǵırlaydı, trubkanı kóteremen. Qońsım esikti qaǵadı, oǵan xabarlasaman. – Úmit suwıq demin alıp, tım-tırıs, biraz waqıt únsiz qaladı. – Kóp sóylep mazańdı almadım ba? – dep jáne mennen keshirim soraydı.
Geyde kóp waqıt oylanıp otırıp, birden:
–Endi segizinshi korpus betke barıp qaytayıq, – dep ótinish etedi.
Keshki salqın menen palatadan sırtqa shıǵamız. Úshewimiz emlewxananıń telefon budkası ornalasqan segizinshi korpus tárepke qaray júremiz.
– Áne, ho anaw palatanıń aynasın kórdińiz be? Kúyewim sol áynekten qolın bılǵap qalatuǵın edi. Men jumıstan soń keshqurın qızım Aygúldi baǵshasınan alıp, onıń izinen keletuǵın edim. Ol «aldıńız kesh, erterek qaytıń, mine, mına joldan avtobus bándirgisine tezirek jetesiz» dep palatasınıń áyneginiń tusındaǵı soqpaqtı kórsetedi. Bizler qızımız benen qayta-qayta izimizge qaray-qaray jolǵa túsemiz. Ol kóp waqlarǵa deyin bizlerge qolın bılǵap qalatuǵın edi. Áh, sizler bilseńiz edi… bul emlewxanada jatıp emleniw maǵan qanshelli awır ekenligin!
Ásirese, mına korpustıń tusınan ótsem, ayaq-qollarım qaltırap sala beredi. Erksiz basım joqarıǵa kóterilip, názerim sol áynekke tusedi…
Mine, hár kúni keshte usılay.
Úmit telefon arqalı qızı hám balası menen xabarlasadı.
Úmittiń qartayǵan anası da emlewxanada jatır. Jetpistegi ákesi gezek penen bir kúni qızınan, ekinshi kúni biytap kempirinen xabar aladı.
Sonıń ushın da otpuskada otırǵan bir dos qızı Úmittiń balaların alıp qalıwǵa kelisim bergen. Hár saparı usı dos qızı menen telefon arqalı xabarlasqanda, ol Úmitke balasın maqtaydı: «Sonıńday aqıllı, tártipli, úkesine miyirman bala», – dep.
Úmittiń sondaǵı palataǵa qaytıp kiyatırıp, quwanǵanların sóz benen jetkeriw qıyın.
12
–Balam ákesine tartqan. Úkesine miyirmanlıǵın qáyterseń, – dep quwanadı. Kózlerinen erksiz jas ta shıǵıp ketedi.
Telefon geyde onı qapalandıradı da.
Bir kúni ákesi menen sóyleskeninde, ákesi oǵan emlewxanadan qaytıp kiyatırıp nan dúkanına qayrılǵanın, dúkanshıǵa nan ushın haqı tóleyin, dep shıjlan qaltasın qarastırsa, ornında joq bolıp shıqqanın ayttı. Shıjlan qaltada endigi aydaǵı pensiyaǵa deyin ǵárejet ushın otız manat pulı menen jayınıń gilti bar eken.
Bir kúngi tirishiligin ekinshi kúnniń qıbır-qıbırı menen jalǵastırıp turǵan pensiya pul... jetpistegi ǵarrınıń shıjlan qaltası... jalǵız qızı menen qartayǵanda dármanı bolǵan kempiri biytap, emlewxanada...
Úmit penen qosılıp bárimiz de qıynaldıq.
–Jetpis jasar ǵarrınıń napaqasın qaǵıp ketken qaltaman qudaydan tapsın, alǵanı buyırmaǵay, – dep ǵarǵap-silep, qız biysharanı jubattıq.
Balalarım menen telefon arqalı men de sóylesemen. Olar:
–Mama, úyge qashan keleseń? Úyge kelse! – deydi. Meniń kózime dárhal jas keledi, sırtta júrgende adam bir dım kewli bos bolıp, kem-kewil bolıp qala ma, bilmeymen.
–Meniń jılap-jılap, kóz jaslarım qurıp qalǵanı qashshan. Men tek únsiz
júregim menen jılayman, – dep muńayadı Úmit. Jáne izimizge, palatamızǵa qaytamız.
–Áne, túw anaw áynek. Meniń kúyewim jatqan palatanıń áynegi. Mine, mına áynek, mına áynek… Kúyewim usı áynekten kóp waqıtqa deyin qolın bılǵap qalatuǵın edi…
Bizler qızımız ekewimiz qayta-qayta izimizge qaraymız. Izimizge burılıp qaray beremiz... Ol qolın bılǵap turadı...
Palataǵa qaytıp kelgennen soń, bizler jáne Úmitti tıńlaymız.
–Sarı awırıw bolıp emlewxanada jatqanımda, palatamızdıń jalǵız áynegi bar edi. Jaqtı dúnya menen jalǵız baylanıs sol jalǵız áynek.
Ol áynekten bolsa meniń kúyewimniń óliminen soń diagnozı qoyılǵan hujjetti jazdırıp alǵan bólim kórinip turatuǵın edi. Emlewxanadan usı bólimge, usı bólimnen emlewxanaǵa bir neshe ret hújjet jıynaw ushın qatnaǵan edim. Juqpalı kesellikler emlewxanasınıń ózi túrmexananıń ózi emes pe?
Basqalardıń jalǵız ermegi – sol jalǵız áynek.
Meniń bolsa júregim eziledi. Balalarım kúyewimniń maǵan tapsırıp ketken amanatı emes pe? Solar ushın jasawım kerek, dep awırıwım menen gúresemen.
Áynekke kózim tússe, yadıma sol qıstıń qaqaman suwıq kúnleri keledi. Bul bólim judá bir uzın-shubay at penen patologo-anatomiyalıq bólim dep ataladı eken. Dáslepki ret kelgenimde uzın qarańǵı dáliz, ayaq-qollarım qaltırap, qalay qarap júriwdi bilmey tursam:
–Háy, qız, saǵan ne kerek ózi? – degen dawısqa selk kete qaldım. Dawıstıń qay tárepten shıqqanın da ańlay almayman.
–Basqarıwshı, – dep boslıqqa juwap berip atırman.
–Tuwrı aldıńa qaray júre ber, – qarańǵılıqtan shıqqan juwap usı boldı.
Uzın, qarańǵı dáliz benen ketip baratırman. Áste bir esikti iyterip kórdim. Ashılıp ketti.
13
Ortada úlken stoldıń ustinde bir adam jatır. Esikti jawıp qoydım. Kerekli hújjetti jazdırıp alıp, sırtqa shıqqannan soń kóshede ǵana, jańaǵı
kórgenim – stoldıń ústindegi adamnıń ol dúnyaǵa atlanǵan dene ekenligi endi meniń mıyıma barıp jetti.
Júregim qattı-qattı soǵıp qorqıp baratırman.
Kóshede sıǵasqan adamlardıń ortasında, ońǵa-solǵa óz jumısları menen, óz qayǵı hám quwanıshları menen baratırǵan xalıq penen birlikte men de jılısaman.
Qaltamda kúyewimniń, meniń ómirlikke dep táǵdirimdi qolına tapsırǵan jaslıq muhabbatımnıń ólimin tastıyıqlaytuǵın hújjet. Qolımdı qaltama salıwǵa qorqaman. Kishkene hám tar kóshelerden júriwge júreksinbey, oraylıq kóshe menen ketip baratırman.
Sıǵasqan xalıq. Hámme óz táshwishleri menen.
Súyretilip bándirgige jettim. Ózimdi bándirgige jetkenshe ǵana qolǵa alıp kelippen. Kózimnen jas sorǵalap qoya berdi. Avtobus kútip turǵan xalıq bári de tańlana maǵan qaraydı.
– Jaqsı qız, nege jılaysań?
Jası qırqlar shamasındaǵı bir kisi qasıma jaqınlap jubatpaqshı boldı.
–Kuyewim qaytıs boldı, – dep, kewlimdi almaqshı bendeniń tabılǵanına egil-tegil bolıp jılap atırman.
Ol biytanıs adam meni jubatıp atır.
–Táǵdirlik is, balam, jılap ózińdi aldıra berme. Óziń bolsań, jap-jas, gúldey nashar ekenseń. Bul bendelik degen, bul iske seniń sharań joq, ezile bergennen payda joq. Beldi bekkem buwıp, qalǵan ómirińe bereket tilewiń kerek. Ele ómiriń aldıńda, endigi jaǵındaǵı ómirińniń de óziniń qızıqları boladı...
Ómirimdi jańadan baslaw tuwralı keńesti dáslep sol bándirgide esitip edim. Sonnan berli, mine, sol aqıldı tez-tez esitiwime tuwra kelip júr.
Men bolsam, balalarımnıń ákesin umıta almayman. Qolımda endi onıń bul jaqtı dúnyada joqlıǵı tastıyıqlanǵan hújjet bar bolsa da, isengim kelmeydi.
Birewler aytadı, medicina ilimi tastıyıqlaǵan, nashar adam jas basınan jesir qalsa, basqa erkek kórmese, awırıwǵa shatıladı, dep. Sonda da men oǵan qıyanet ete almayman. Onıń maǵan tapsırıp ketken amanatı –balalarımdı oylayman.
Ekewimiz institutta akterlıq toparında birge oqıdıq.
Ol ata-anası burınıraqta qaytıs bolıp, qartayǵan kempir apası ekewi húkimettiń bir bólmeli jayında turadı eken.
Turmıs qurǵanımızdan keyin kóbirek biziń úyde qonıp qala beretuǵın edik. Eki bólme kirmeli-shıqpalı bolǵanı sebepli, tórgi bólmede ákem menen anam, awızǵı bólmede bizler jatamız. Áke-sheshem qartayǵan adamlar, awırıwları kóp. Sonıń ushın tez-tez asxanaǵa, birese dári ushın, jáne de basqa mútájler ushın bólmesinen shıǵıp turadı. Esik hár ashılıp-jabılǵan sayın bizler kórpemizdi qımtastırıp atırǵanımız.
Bizlerdiń dáslepki pal ayımız usılayınsha ótti.
Kúyewimniń úyine barsaq, kempir apası kip-kishkene, tap-tar asxanada, qazan-tabaqtıń ortasında túnewi kerek boladı. Qısınamız. Kireyge shıǵıp ketiwge, ekewimiz de studentpiz.
14
Teatr óneri institutımızda eksperimental teatr bar edi – onda studentler hám muǵallimlerimiz rásmiy ideologiyadan sawa spektakller qoyar edik. Jumıs ornımız bir bólme jay. Onıń bir tárepi saxna, ekinshi tárepinde tamashagóyler otıradı. Tamashagóylerimiz tiykarınan intelligenciya wákilleri edi.
Bul eksperimental teatrda úlken teatrlardıń rejisserları da kelip spektakl qoyıp, akterları studentler menen birge saxnaǵa shıǵatuǵın edi. Olardı bul saxnada cenzuranıń joqlıǵı qızıqtırar edi. Tayarlanǵan spektakldi mádeniyat ministrliginiń qaysı bir námentay chinovniginiń názerinen ótkeriw zárúrligi joq. Pitken isti hesh kim bılamıqqa aylandırmaydı – saxna sheberleri óz talǵamınan kelip shıǵıp is tutadı.
Spektakllerimiz ushın tamashagóylerden pul jıynamaymız.
Kúyewim keshlerde sol eksperimental teatrdıń spektakllerinde oynaw ushın institutqa ketedi, men eki qabat bolǵanım ushın úyde qalatuǵın edim.
Bul nárse meniń qartayǵan áke-sheshem ushın túsiniksiz edi – qalayınsha bir xojalıqtıń basshısı aylıq almaytuǵın jumısqa qatnaydı. Olardıń túsinigi boyınsha, kúyewim basqa bir is penen shuǵıllanıp jurgen sıyaqlı kórinedi. Jeńilminezli qızlar menen baylanısı bar shıǵar, dep meni jazǵıradı.
Oqıwdı pitkergennen keyin ekewimiz bir teatrda jumıs isley basladıq. Eki balalı boldıq. Jas qánigelerdiń jay gezeginde birinshi sanlı bolıp turar
edik. Bir kúni gorispolkomnan xat keldi. «Házir gezek boyınsha jay tapsırılıp atırǵan joq, qáleseńiz kooperativ jaydıń gezegine jazılıwıńızdı usınıs etemiz» degen mánide. Qayta qurıw, qayta qurıw dep hukimettiń astan-kesten bolıp atırǵan máháli edi. Ilajımız qansha, qayıl bolıp, «táwellege turmaǵan táwellege zar bolar» bolmasın degendey, qurbı-qurdastan, dos-yarannan qarızǵa pul jıynap, úsh bólmeli kooperativ jayǵa kirdik.
Qarızlarımızdı qutılıw ushın ekewimiz qay jerde mayda-shúyde jumıs bar bolsa, bárine de ózimizdi urdıq. Dublyajlarǵa qatnastıq. Ózlerimiz benen institutta birge oqıǵan súwretshilerdiń ustaxanalarına barıp, bizge qarap súwret alıwları ushın naturshik bolıp qatnastıq. Usınday xudojnikler «xaltura» dep aytatuǵın jumıslardıń hesh qaysısınan qashpadıq. Bunday «mennen ketkenshe, iyesine jetkenshe» dep islenetuǵın jumıslar kóp kúsh talap etpeydi. Sonsha juwırıp-jortıp, kúni-túni shaba-shabımızǵa qaramastan, bizler baxıtlı edik. Ne degen menen tóbeńdegi shańaraqqa ne jetsin?! Óz shańaraǵıńa iye bolıw ne degen baxıt!
Jumıstan sharshap kelgende giltti tawlap ishke kiriwden, «óz úyim óleń tósegim», dep bir maydan bólmeńniń ana bası menen mına basına awnap, balashaǵańdı iyiskep erkeletseń, oshaq basında barlıq ǵalmaǵal umıt bola qoyadı. Tórt kóz túwel jámlenip, úyińniń ishi nurǵa toladı.
Geyde otırıp qaysı bólmemizdi qalay bezewdiń joybarın sızatuǵın edik.
– Sen uyqılap al, balalarǵa kúndiz kerekseń, – dep túnde jılap oyanǵan balalardı jubatıwǵa kúyewim ózi oyanatuǵın edi.
Úsh bólmeli jayımız ele sırdanday jalańash, húwlep tur. Hesh nárse alıp úlgermedik. Biraq, qudayǵa shúkir, qarızlarımızdan qutılıp bolıp edik.
Endi ekewimiz tek ózimizdiń súyikli jumısımız benen aylanısıwǵa múmkinshilik tuwıldı, dep jańa boyımızdı tiklep, demimizdi durıslap alıp edik.
15
Ján-jaqqa shaba-shaptı toqtatamız, dep dúkanǵa mebelge gezekke jazılıp qoyǵan waqtımızda kúyewim birden awırdı. Segiz ay úy boyına jumıs hám emlewxananıń ortasında juwırıp júrip, tańnıń qalay atıp, kúnniń qalay batıp atırǵanın da ańlamadım.
Kuyewim qudayǵa kerek eken. Ilajım bolmadı. Bendeniki bári árman. Tilsiz qalǵanınan soń da kásipleslerine qaǵazǵa «meniń ele saxnada
oynaǵım keledi» dep jazıp beretuǵın edi.
«SAXNADA OYNAǴÍM KELEDI, OYNAǴÍM KELEDI».
–Oynaysań, sen ele talay spektakllerde oynaysań, – dep jubatadı onı izinen xabar alıwǵa kelgen kásiplesleri.
Hátte teatrdıń rejisserı kúyewim menen repeticiya ótkeriw ushın tez-tez emlewxanaǵa kelip turdı.
Ayaq-qolı láń bolıp, tilsiz qalsa da, anıq kórip hám anıq esitetuǵın edi. Sońǵı minutlarına deyin es-aqılı pútin edi. Rejisser dostı oǵan hár qıylı is-háreketlerdi kórsetedi. Pesanı oqıp beredi. Onıń:
–Emlewxanadan shıqsań bizlerdiń izimizge jetip alıwıń ańsat boladı, – degen gáplerine qattı isenetuǵın edi.
Bayaǵı kúyewim biypul islep, ayaqqa turıwına miyneti sińgen eksperimental teatr qayta qurıw dáwirinde kúshli spektaklleri menen xalıqqa tanıldı. Házir tez-tez shet ellerge gastrollerge shıǵıp turadı.
Geypara adamlar maǵan: «Ózińe basqa bir erkek tawıp al, jumıs, jumıs, dep qıynalıp kettiń», – deydi. Jumıs, jumıs, demey ne qılayın? Basqa ne aldanıshım bar? Balamdı muzıka mektebine berdim. Bul ákesiniń eń úlken ármanlarınıń biri edi. Óziniń de muzıkaǵa, kórkemónerge degen qızıǵıwshılıǵı bar. Íqlaslı, intalı bala. Qızım hár kúni diywaldaǵı ákesiniń súwretiniń aldına baǵshasınan qaytarsın terip qaytqan gúllerin vazaǵa salıp qoyıp atırıp: «Papa, men saǵan men gúl ákeldim. Bul gúllerdi men seniń ushın terip keldim ǵoy, ya?» – dep maqullatadı.
Balalarım maǵan kúyewimniń tapsırıp ketken amanatı, – dedi Úmit muńlı kózleri menen júzime tigilip. – Solardıń adam bolıp, hár qaysısı ómirden óz baxtın tapqandaǵı quwanıshı menen qızıǵın kórsem, sol maǵan baxıt. Men amanatqa qıyanet etiwge bolmaydı, dep túsinemen, – dep ol jáne únsiz qaldı.
–Dárt penen qayǵıǵa tolı bultlı kúnlerińniń bári de ótip ketip, aldıńda quyashtay jarqıraǵan quwanıshlar joldasıń bolatuǵın kúnleriń kóp ele, Úmit, – dep jubattıq bizler onı.
1990, Tashkent
16
KEMPIR APA
Qálbiyke kempir erterekte kórgen bir ájeptáwir túsin sońǵı waqları tez-tez yadına alatuǵın boldı.
Túsinde ákesin kórdi.
...Ákesi appaq aq tawarǵa orap tórt búklep bir taqıya berdi. Bir iynine besik, ekinshi iynine bir qap un arqalattı. – Al, jolıń bolsın, balam, –dedi. Qasındaǵı qońsı ǵarrı bolsa «pálenshe degenniń úyine barǵaysań, meniń amanatım bar edi», – dep tapsırıp atır. Sonnan ketip baratırsa, úyine jetemen degenshe joldıń eki boyı nan eken. Jol boyı sol nanlardı jıynap bara beripti...
Azanda ornınan erterek qozǵalıp, túsinde kórgen ǵarrı aytqan úyge qaray jol aldı. Ol úyde sawatı bar, kitap ashqan, xalıq sıylap, mama kempir atalıp ketken kempir bar edi. Sol mama kempirdiń úyine kirip bardı.
– He, durıs, balam, ol ǵarrınıń biziń ǵarrıǵa beresi bir júz jigirma manat pulı bar edi. Sol jatqızbay atırǵan-ǵo paqırdı. Biziń ol qarızdan keshkenimiz qashshan edi, biyshara, jatqan jeri jaylı bolǵay paqırdıń. Balam, sen tegin emeske usaysań. Mına meniń qaptalıma ǵana otırıp meni tıńla. Túsińdi ózim ǵana jorıp bereyin. Aq shúberekke túyip tórt búklep bergen taqıya – bul, quda qálese, amanshılıq bolsa, tórt azamatlı bolasań. Qalta menen un arqalatqanı, allataalanıń ózi jarılqaǵay, boyıńda birnemeń bar shıǵar, balam. Besik uslatqan bolsa hesh kimnen kem bolmassań, balam. Túsińdi kim bolsa soǵan ayta berme, – dep kempir qolın jayıp Qálbiyke kelinine aq pátiyasın berdi.
Áne, tús degenniń keliwin qara! Qálbiyke kempir tórt ullı boldı. Úlken ulınıń atın tórt kóz túwel bolǵay dep Túwelbay qoydı.
«Ózim ógey ene qolına túsip edim, kelinli bolsam, qızım dermen. Kúyew balamdı ulım dermen», dep árman etti.
Úlken ulı sırtta oqıp júrip, orıstay bolıp ketti. Birge oqıytuǵın kurslas qızı menen ózleri bir-birin qálesip, sol jaqta qosılıp qoyıptı. Bunı esitken anası balası oqıytuǵın úlken qalaǵa hawa kemesi menen zırlap ushıp ketti de, sol jaqta olardıń «jaslar toyı»n ótkerip qayttı.
Úyine kelgennen soń kóp waqlarǵa deyin qońsı kempirlerine ol jaqta kórgen-bilgenlerin aytıp júrdi. Balası oqıp atırǵan qalanıń «Baxıt úyi» degeni bir
úlken-úlken, tóbeleri kóz ilmeytuǵın biyik, ishleri keń bólmelerden ibarat eken. Gezek kútip turǵan kóp xalıqqa aralasıp, balalarınıń zagste nekeden ótkenin, sońınan qala boylap mashina menen aynalǵanların aytıp beretuǵın edi.
Kelin menen kúyew kanikulǵa kelgennen soń, awıl-aymaqqa ayttırıp, qoshqar dúgispek penen qoraz urıstırmaǵı bar, traktor menen saban tóktirip, som bilekli palwanlardı jıynap, gúrletip toy berdi.
Kempir menen ǵarrı júrekleri sháwkildesip, qonaqların qayda otırǵızarın bilmey atır. Dástúrxan degeniń bezelip qalǵan. Tunǵıshınıń toyı bolǵannan soń kempir-ǵarrıda ne turıs?!
Kelgen qonaqlardıń sıy-izzetke kewli tolıp atır. Qońsı-qoba da «toy bolsa, usınday bolsın», «toy iyeleriniń aq kókiregine bersin», dep razı bolıstı.
Kanikul tamam bolıp, balalar oqıwǵa atlanıstı.
17
Qálbiyke kempir «keliniń bosandı» degen quwanıshlı xabardı balası telefonnan xabarlaw boyı jol ánjamına kiristi.
Ján-jaqqa kóp shaba-shaptıń kúshi menen shaqqan kempir erteńine-aq aqlıǵına, balasına, kelinine degen túyinshikleri menen aeroportqa kirip bardı. Bir qolında besigi. Tap bayaǵı túsindegi waqıyalar sıyaqlı-aw...
Barlıq jolawshılar da, aeroport xızmetkerleri de, besik kóterip Moskvaǵa ushıp atırǵan kempirge tańlanıp qarap jol berip atır.
Tuwıw úyinde jatırǵanında kelininiń izinen dińkildep, ıssı ǵana taza sorpası hám sút gójesi menen kúnine eki ret qatnap turdı.
Aqlıǵına Bahadır dep ism qoydı. Tuwıw uyinen shıǵıp kelgennen soń, «Bismilla, bismilla, meniń qolım emes, Biybipatpanıń qolı» dep otırıp Qarawımbettiń duzınan salıp aqlıǵın shomıldırıp, kirttay ǵana qızılshaqanı aq may menen sılap-sıypap, besikke bóledi. Solay etip «háyyiw»in aytıp terbetip otıra berdi.
Aradan hápte ótkennen keyin awılda qalǵan ǵarrısı menen bala-shaǵası, olardıń ash qarnı menen kir-qońı, qazanı menen oshaǵı yadına túsip, jáne jolǵa ráwana boldı.
Aradan bir hápte ótkennen soń «keliniń awırıp qaldı, emlewxanada jatır», dep aqlıǵın kóterip balası úyine kelip tur.
Jigirma bir kúnlik balanı bawırına basıp, sút pisirip berip, besikke bólep kempir baǵa berdi. Aqlıǵı táy-táy basıp júrgennen keyin, shúldirep tili shıqqannan soń palday mazalı boldı. Ekewi bir daqıyqaǵa da jupların jazbaydı-aw. Aqlıǵı kempirdiń misli sayası boldı. Asxanaǵa kirse de janında, tawıqqora menen malqoraǵa barsa da bir qaptalında júrdi.
Kelini menen balası oqıwların pitkerip kelgennen soń, jumısqa ornalasqanına bir-eki aydıń júzi bolıp qala qoyıp edi. Bir kúni jatar waqta ishten ekewiniń dawısları qattı-qattı shıqtı. Qálbiyke kempir ózi awırıńqırap, mazası bolıńqıramay júr edi. Ishke kirip balasına keyip tasladı:
– Dawıslarıńdı óz erkine jibere bermey, tınısh jatıń endi, –dedi.
Tańnıń atıwı menen kelini «balań bir shappat urdı», dep kógeriwi menen úyine ketip qaldı.
Túste qudaǵayı menen kelinin «Volga» dárwazasınıń aldına ǵana ákelip túsirdi.
Qudaǵayı amanlıq-esenlik sorasıw joq, «qızımnıń kiyimlerine keldim» dedi. Kelini bolsa sol kógeriwi menen ishke súńgip ketip, túyiwli túyinshiklerin alıp shıqtı. Azanda úyden shıqqan waqta-aq túyinshigin túyip ketken eken. Qálbiyke kempir kún boyı sırtta xojalıqtıń qıbır-qıbırı menen ishke de kirmegennen soń, kelininiń bul islerinen biyxabar edi.
–Haw, qudaǵay, oqıttım-shoqıttım. Balası bunda baǵıwlı. Endi oqıwdı pitkerdim, dep oyına ne kelgenin isley bere me eken? Sonshelli qızımnıń kiyimlerine keldim degendey, qızıń meniń úyime kelgeli neshe kóylek áperip ediń?
Qızıńnıń kiyimleri mına meniń mańlay terim menen tawıp ápergenlerim, bermeymen, – dey bergeni balası:
–Apa, qoysa, ishke kir. Áketse ákete bersin, – dep anasın ishke alıp kirdi.
18
Ózi biytaplanıp, dimarı qurıp júrgen kempir, ishke kirgen waqta aqlıǵı Bahadırjanınıń shırlaǵan sestin esitip, sırtqa atılıp shıqtı.
Baǵana qudaǵayı menen kelini ishke kirip kiyatırǵan waqları albıraǵannan qolındaǵı balanı háwlidegi sıpanıń shetine otırǵıza qoyǵan edi.
Ózin dárwazadan sırtqa ursa da, «apa»lap boz-boranı shıǵıp, betlerin kóz jasları juwǵan aqlıǵın da mashinaǵa mingizip, kempirdiń aldınan «Volga» sawlat penen
ótip ketti.
Qálbiyke kempir aqlıǵın joytıp úsh kún jıladı. Hesh nárse iship te, jep te mánisi bolmadı. Kelini bolsa «men tuwdım» degendey etip súyrep alıp ótá ketti.
Hápteni ótkerip, shıdamaǵannan soń, «balamdı ber» dep quda-qudaǵayınıń úyine qaray jol aldı.
Bahadırjanı esiktiń awzında kóp balalar menen oynap júr eken. «Apa» dep boyın kempirdiń qushaǵına attı. Saǵınıp qalǵan eken, qattı qushaqlap aldı. Aqlıǵınıń kózleri qızarıp, qabaqları dombıyıp isip ketken. «Ekewimizdi jáne de birewler bóleklep, endi apamnan ayrılıp qalmayın», degendey, kelip kempirdiń bawırına tıǵıladı.
Qudaǵayı úyinde joq eken. Qudası, keypi barǵa usaydı, «pır-pır» etip qurıldap uyqılap atır.
Kempir aqlıǵı ekewi birin-biri iyiskelesip, solqıldasıp jılasıp, birazdan soń solıǵın basıp alǵan waqları qudaǵayı kirip keldi. Qasında jası birazlarǵa barıp qalǵan qáyinapası bar edi.
Amanlıq-esenlik sorasıp, jayǵasıp otırıp alǵannan soń, Qálbiyke kempir sóz basladı.
–Qudaǵay-aw, sen mennen ne jamanlıq kórip ediń? Sennen bulay boladı dep kútpegen edim. Qızıńdı bir shappat jedi, dep úyińe ákelip qoyǵanıń qalay bolǵanı. «Baylı qatın tayaq jeydi, qoylı qatın quyrıq jeydi» degen. Úsh jıldan kóbirek waqıt boldı, usı balanı bawırıma basqalı. Balalar arqayın, emin-erkin oqıwların oqıp aldı. Eki ortada mına meniń aqlıǵıma obal boldı. Bunıń da dúnyaǵa kelgeli kórgeni men bolǵannan soń bul sawda oǵan da, maǵan da ańsat bolıp turǵan joq.
Qudaǵayınıń qaptalında otırǵan qáyinapası tórelik berdi.
–Sizlerdiń bul isińiz nadurıs. «Táwellege turmaǵan, táwellege zar bolar», degen, – dep óziniń tuwısqanların keyip tasladı.
Kempirde bolsa ne turıs, kún batıp baratırǵan waqıtta, aldı qarańǵı bolsa da, aqlıǵın arqasına qaǵıp saldı da, úyine qaray tartıp otırdı.
Sonnan bir kúnleri balası menen kelini ózara mámilege kelip, jáne erlizayıplı bolıp shıǵa keldi. Jaydıń da reti kele ketip, bólek shıqtı. Bólek shıqqanlarında Bahadırdı alıp ketti.
Kempir birewi tuwǵan ákesi bolsa, birewi anası, áytewir ekewi de meniń Bahadırjanıma jat emes ǵoy, qayda júrse de aman bolsa boldı-dá, dep balalarınıń tilegin tilep otıra berdi.
Ekinshi ulı da úylenip, ol da balalı bolǵanında kempirdiń kewliniń suwıp qalǵanlıǵı sonshelli, kóp waqlarǵa deyin aqlıǵın hátte qolına da almadı. Muz bolıp, hesh bir jılımadı.
19
Ekinshi kelini, biyshara, áytewir, ózi shaqqan hám epli eken. Náresteni ózi shomıldırıp, duzǵa salıp, maylap-sılap attı.
Bul aqlıǵı adımın ǵaz-ǵaz basıp, súrnigip, jáne tırbańlap ornınan turıp, shúldirlep, «apa» dep tili shıǵıp, kempirge kele qushaǵına boyın atqanda júregi eljirep, kózine monshaq-monshaq jas kelip ketti.
– Sharapatım meniń, – dep aqlıǵın bawırına basıp, qushaqlaw menen boldı. Óz nızam hám qaǵıydalarına iye bolǵan ómir sheńberi usılay óz dógereginde
aynala beredi, aynala beredi…
TÓZIM
–Jetimek-aw, seni taslandıxananıń ortasında ayaqkiyimnen qalǵan qutıda jatqan jerińnen tawıp alıp, úyime ákelip ille menen pillege orap, baǵıp-asırap, kele qılıp alǵanımdı umıtajaq bolǵıń kele me, shirkin?! Shesheńniń gápine de qulaq asıw kerek shıǵar? Qatınlı bolıp otırǵanıń – usı úyge tıshqanday tıqır-tıqır tasınıp, shóplep-terip jıynaǵanlarımnıń arqasında shıǵar? Qalıńmalıńa tólengen, toyıńa shashılǵan meniń mıńlarımnıń arqasında shıǵar? Sen shirkinniń bárin de umıtqıń keledi-aw!
Balasın másili ayaǵınıń tepkisiniń astına alıp atırǵan, jası alpısqa shıqsa da, bir palwannıń jelkesin jerge tiygizerdey shaması bar qarıwlı enesiniń qolına kelini Seregúl asılıw menen boldı.
–Qolıma asılmay arı ketseń-á, sen sallaqı! Ayaǵımdı bir siltep tepsem, ishińdegi menen qosa gúm bolarsań.
Seregúldiń enesi, arqası barday, hár waq, hár waq usılay bir qutırınıp, háwirin shıǵarıp almasa kewli kenshimes edi. «Ókshesi qanamaǵan» atı bar, ya ayı-kúni tolıp otırǵan kelinge bolıp, ya jası jigirmaǵa jetse de, ele mektep oqıwshısınday, qatarınan pájmúrde, jasına ılayıq óspey qalǵan ap-arıq ǵana, asırandı bolsa da bóbekliginen bawırlaǵan balasına bolıp miyrimi kelmey, kózleri qantalasıp turıp, joq jerden shań shıǵarıp, urıs tawıp otıradı.
Seregúl enesiniń tiliniń záhárligine úyrenisken edi. Onıń jalǵız tilegi – tek ǵana kúyewin urmasa eken. Enesiniń usınday jillilengen waǵında qolına túsken kúyewi, sharpa-sharp judırıqlardan qulındaǵı dawısı shıǵıp shıńǵırıp jibergeninde, Seregúl shıdamay ketip, ózi ısıldap eki iyninen zorǵa demin alıp júrse de:
–Enejan-aw, sizge ne boldı ózi? Sonshelli ne ayıbı bar? Bul biysharanıń ne gúnası boldı? – dep qáhárli enesiniń qolına zarlanıp asılıw menen boladı.
–Aytım aytıwǵa keldiń be bul úyge, arı tursań-á! –dep enesi bunı da bir tepki menen sıylaydı.
Biraq, bul uwda-shuw shawqım bir maydanda suw serpkendey jım-jırt boladı.
Dińkeleri qurıp, dimarları ketken urıs maydanınıń jawıngerlerindey, olardıń hár qaysısı bólmeniń hár mushında toptay dumalanıp, boyların taslaydı.
–Bulardı qoya ber, sirá. Bir maydanda jaw kelgendey shaba-shap bola qaladı. Birewi perzentpen demese, birewi kelinmen demese, – dep sóylenip, hasasın tıqıldatıp, qara bulttıń ótip ketip, aspan ashılıp, kún shıqqanın bilgen, usı
20