G. Ibragimova Muhabbat qosigi
.pdfQıs ótti.
Báhár keldi.
Seniń óziń ǵana kelip-ketip júrdiń. Bir kúnleri jáne tım-tırıs bolıp kettiń.
Jumıs babı menen barıp qaytqan qalańnıń atın ayttıń. Jáne aldadıń.
Bayaǵı jańa jılda tanıstırǵan qızıń sol qaladan edi.
«Jaqında awılǵa qaytaman. Jataqxanama kel. Kitaplarımdı jıynastırıp atırman. Kerek kitaplarıń bolsa alıp qalarsań. Ulıwma meniń jıynaǵan kitaplarım menen tanısarsań», – dediń.
Mirátiń jerde qalmasın dep bólmede birge turatuǵın qız benen jataq jayıńa keldim.
Hújjetlerimizdi vaxter kempirge tapsırıp atırıp, ismi-sháriypińdi aytıp edim: «há, jaqında úylengen jigit eken ǵoy. Ol házir basqa bólmede turadı», – dep taza qonısıńnıń nomerin ayttı.
Biziń awıllasımız jaqında úylengen jigit eken-dá!
Úlken jańalıqlar bul awılda eken, sirá xabarımız bolmasa?! Teksheden bayaǵı jańa jılda tanısqan qız túsip kiyatırǵan eken.
– Bul qızlar meniń kúyewime kelgen, awıllas qızları, – dep vaxterǵa tanıstırdı bizlerdi.
Burınǵı ózińniń bólmeń joqarıraqtaǵı qabatta edi, bul jańa qonısıń tómenirekte eken.
Lift kútiwdiń hájeti bolmadı.
Sen joq ekenseń. Lekin kóp uzamay keldiń.
Bir-birińizge qısqasha maǵlıwmat berdińler – kim ne is pitkerdi. Qay jaqlardan aynaldı, neler ákeldi, sońınan bir-birińizdi marapatlap qoydıńız. Shaması kóp is islengen usaydı.
Qız: – Biz aytarlıqtay jarlı emespiz. Bizde margarin menen azıraq máyek bar. Qonaqlarǵa quymaq quyıp bereyin.
Ekewińiz shıǵıp ketip, azdan soń tabanı kóterip keldińiz. Men seni qızǵanǵanımnan júregim dúk-dúk uradı. Xanası tarlıq etedi.
Basımdı beton diywalǵa urǵım kelip ketedi. Nege otırman men bul jerde?
Men nege keldim ózi?
– Usı waqıtqa shekem nege kelmediń? Seni kóp kúttim. Sen kelmegennen keyin kúni keshe ǵana kitaplarımdı túyistirip taslap edim… Óziń ǵoy kelmegen, – dep ginaladıń meni.
Qız: – Ne sóylesip atırsızlar? – dep soradı.
Sen: – Túsinbediń be? Biziń tilde sóylesiwdi jaqsılap úyreniwiń kerek. «Biziń awılǵa jarasatuǵın ba edi?! Jaraspaydı. Biziń awılǵa ılayıq emes.
Ílayıq emes», – ózińniń juwabıńdı ishimnen qayta-qayta tákirarlayman. Qolıńnan tas qılıp bekkem uslap alıp, bul jerden alıp shıqqım kelip turadı. Izimnen er, júr, birge, birge keteyik bul jerden, degim kelip saǵan
termilemen.
41
Shıǵarıp salıwǵa ekewińiz de birge shıqtıńız.
Esikten shıǵıp baratırıp izime burılıp qaradım. Qolıńdı jananıńnıń belinen
ótkerip, teksheden kóterilip baratır ediń. Nege?
Nege?
Nege
izime burılıp qaradım sonda?.. Jazda oqıwıńdı pitkerip elge qaytıp kettiń.
Biraq, bir óziń qayttıń.
Ketip baratırman, dep xabarlaspay da kettiń. Bir kúni ózińnen xat keldi.
Endigi jubanıshım – pochta qutısı.
Jekke ómiriń tuwralı hesh qanday informaciya joq.
Jáne
Jańa jıl keldi.
Jumısımnan ruxsat aldım da, dárhal samoletqa otırdım. Jáne keldi Jańa jıl.
Jáne kettim seni izlep.
Seniń menen tanısqalı berli jańa jıllardıń hámmesin de óziń menen birge kútip aldıq.
Qalayınsha kútip alǵanlarımız... endi eslep otırmay-aq qoyayın.
Bul ret te jańa jıl bayramın óziń menen birge belgilerime isenimli edim. Jańa jılıń menen!
1983, Moskva–Nókis
«AWA, BUL MEN – GULYAMAN»
– Haw, sen Gulyasań ba?
«Tanımasın sıylamas» bolmasın, dep, kúyewimniń atın aytıp úyge kelgen maǵan biytanıs qonaqlarǵa tósek salıp, dástúrxan jayıp atırıp, sizlerdiń júzlerińizge onsha ser salmappan.
Sizler úyge úsh adam bolıp keldińiz. Birewińiz egedelew, ekewińiz jası qırqlardıń ústindegi adamlar edińiz. Sońǵı ekewińizdiń birewińizdi shıramıttım – kúyewimniń partalas jorası. Ol ózi «qurdas, bayaǵı bizlerdiń mektepti pitkergenimizdiń jigirma jıllıǵınan soń kórispedik-aw»» dep atır. Onıń qasındaǵı meniń qız waqtımdaǵı atımdı aytıp turǵan aq shashlı adamdı – seni tanımadım.
– Dawısıń tanıs. He-e, tanıdım. Biraq atıńdı umıtıppan.
- Jádiger meniń atım. Bayaǵı seniń bes-altı ay islep ketken jerińde ele júrmen. Soyerden pensiyaǵa shıǵatuǵın shıǵarmız.
Gulya… Qansha waqıtlar, qansha jıllar ótti. Qanday samallar esip ketti, men Gulya atalmaǵalı…
42
Mektepti pitkerip, pedinstitutqa oqıwǵa tapsırıp, mandattan óte almay qalıp, bos júrmeyin dep bir jeńil-jelpi jumısqa kirgenmen. Sol jerde áp-ánedey Gúldana degen atımızdı Gulya dep járiyalap jibergenbiz.
Waqtında Gulya bolǵanımızdı da umıtıp úlgerippiz. Qulaǵımız da úyrenispey atır. Bul kúnde xojalıqtıń mashǵalası menen zır juwırıp júrgen kúnlerdiń birinde «sen Gulyasań ǵoy, ya» degende ersi de túyiledi eken.
Balalarım balkonda oynap atır edi.
Men sizlerdiń shaylarıńızdı berip bolıp, asxanada otırıp, sol sen meni Gulya dep eslep qalǵan kúnlerime qayttım...
Ol waqları men jańa mektepti pitkergen on jeti jasar qız edim. Anam erterek qaytıs bolıp, meniń qız bola baslaǵan dáwirimde sóyleser-sırlasar adamım bolmadı. Birewdiń jıllı sózine, jaqsı kózqarasına mútáj edim. Biraq usı ishki halatımdı sırtqa shıǵarıp almaw ushın ózimdi erkin hám jawınger etip kórsetiwge umtılar edim (bunı házir túsinip atırman).
Sen Tashkentte institut pitkerip kelgen, úylenip hám kelinshegińdi taslap úlgergen jigit ediń. Bunı meni birinshi jumısqa shıqqan kúni-aq biziń qabinettegi eki qız «anaw qatın taslaǵan birew, oǵan kóziń ushıp júrmey-aq qoysın» dep aldın ala eskertip qoydı. Biraq men on jeti jasımda qatarlarıma qaraǵanda sada edim hám qız benen jigit arasındaǵı múnásibetlerdiń parqına onshelli bara bermeytuǵın edim.
Biraq, olar ózleri, birewi meniń qatarım, mektep partasınan keshe shıqqan on jeti jasar qız bolıwına, ekinshisiniń jası jigirma jetide bolıp, hátteki sennen eki jas úlken bolıwına qaramastan, hesh sır tutpastan, ashıqtan-ashıq: «Jádiger meniki!», – «Yaq, meniki boladı!» – dep sırtıńnan talampayǵa salıp otıradı. Men bul máselede demimdi ishime salıp, únsiz tamashagóymen. Olardıń birinshisi on jetidegi jańa oyanıp kiyatırǵan dáslepki ıshqı-muhabbatın, ekinshisi óz báháriniń ótip baratırǵanın ańlap, bul sońǵı úmiti ekenligin moyınlap, táǵdir sawdası haqqında básekileser edi.
Sen haqıyqatında da qızlar qızǵanday sulıw hám shoq jigit ediń.
Biraq olardıń talası meniń seniń sáwbetińe degen háwesimdi sóndire almadı. Sebebi meniń ishimde men de Tashkent, Máskew sıyaqlı úlken qalalarǵa barıp oqısam degen árman jatar edi. Sonlıqtan maǵan úlken qalalardaǵı studentlik turmıstıń uńqıl-shuńqıl tárepleri tań edi. Sen ózińniń Tashkentegi studentlik turmısıńnan men awzımdı ashıp tıńlaytuǵın qızıqlı waqıyalardı aytıp berer ediń.
Meniń háwesim – joqarı bilimli adamnıń ómiri hám ishki dúnyası edi. Bir kuni jumısta: «Gulya bar ma?» – dep meni shaqırıp turǵan dawısqa
xabarlasıwǵa sırtqa shıqsam, klasstıń bir balası kelip turǵan eken. «Jumısıńnan shıqqannan soń birge qaytayıq. Men seni kútip turaman», –dedi ol. Bunı kórip qalǵan sen:
– Ol kim bala? Jumıstan birge qaytajaqsız ba? Seni ne ushın kútip tur? Úyińe deyin shıǵarıp sala jaq pa? Isenimli bala ma ózi? – dep sorawlardı qarday jawdırıp tasladıń. Bir ornıńda tınısh otıra almay, tıpırshılap, ersili-qarsılı júrdiń de qoydıń.
Maǵan seniń usınday ǵamxorlıǵıń unaytuǵın edi.
Seniń kewlińde men jóninde ne oy bolǵanın bilmedim-dá, biraq men ózim kópshiliktiń arasınan seni izleytuǵın edim. Sen mennen oqıǵan kitaplarımdı hám kórgen kinolarımdı sorap, meniń balalıq gáplerimdi dıqqat penen tıńlaytuǵın
43
múnásibetiń menen ısıq ediń. Biraq men qansha emocional bolǵanım menen «ol da kúldi, men de kúldim» jolın tuta almaytuǵın qız edim. Men ózimniń erkimdi birewge beriwim ushın, men oǵan qudayǵa isengendey isene alıwım kerek edi. Ol waqıtta meniń ómirimde bunday isenetuǵın adamım joq edi.
Biraq óziń haqqında kabinettegi ekewi bolsa: «meniki» – «yaq, meniki», – dep jáne tartısıp otırar edi.
Olarda qız benen jigit eki shaxs sıpatında múnásibet dúziwi múmkinligi tuwralı túsinik joq edi. Olardıń oyınsha, jigitti meniki dep menshiklep alıp, ózińnen basqaǵa kóz saldırmay qoyıw kerek. Qanday da bir jekke menshiklik psixologiyası. Biraq mende seni ózimdiki etip alıw qıyalı joq edi. Sen zárúr waqıtta aqıl sorawǵa bolatuǵın, jaqsı múnásibetiń menen kewlime mádet bolatuǵın adam ediń.
Bir kúni ádettegishe, túslikte hár kim ózleri úylerinen alıp shıqqan azıqların ortadaǵı stolǵa qoyıp shay iship otır edik. «Álemde ne gáp», dep, hár qaysımız hár jerden áńgime tawıp aytısıp otıramız.
Bir waqları seniń qolıń áste meniń iynime salındı.
Jawırınımdı sıypalap otırıp, qolıń jılıslap belime tústi de, ózińe tartıńqıray basladıń.
–Áste, áste. Ózińdi bas. Mınalardıń jep otırǵanları tamaǵında turıp qalıp, shaqalıp qalar, – dep kúlip turıp qolıńdı ısırsam, onnan beter qattıraq qushaqlamaqshı boldıń. – Uberite svoi lapı, – dedim sonda men.
Seniń túriń bozarıp sala berdi.
–Onday nárseler iytlerde boladı, – dep ornıńnan turıp shıǵıp kettiń.
Sol sol eken, kókirek degen mende de bar, degendegiń shıǵar, meni óz jónime qoydıń.
Gápimniń qopallaw bolǵanın, álbette, moyınlayman. Biraq, degen menen, aytılǵan sóz atılǵan oq penen teń emes pe?!
Biraq men sennen bul waqıyadan burınıraq túńilip baslaǵan edim.
Bir kúni barlıǵımız jumıstan shıǵıp, ele mákemeniń esiginiń aldınan taramay atır edik, qasımdaǵı qızlar «Jádiger» dep atıńdı aytıp, bizlerge qarsı kiyatırǵan bir kelinshekti ımlap kórsetti.
Ol kelinshek bizler menen qatarlasa bergende, sen onıń aldına shıǵıp:
–Oho, júdá ashılıp ketipseń, xanım! Janlı quwırshaq, qaytadan on jeti jasar qız bolıwǵa háreket etip hálekke qalıp atırsań. Biraq, kórgenler seni qız dep oylawı mumkin, xanım, – dep ol kelinshek uzap ketkenshe onıń izinen qolıńdı shoshaytıp wahahalap qaldıń. Usı waqıtta sen tap bir spektaklde oynap atırǵanday ediń. Biraq bul jasalma akterlıq edi.
Meniń hayran qalıp turǵanımdı kórip:
–Bul biziń birinshi qatın. Kúnnen-kúnge jasarıp baratırǵanın kóre almay atırǵanımdaǵım-ǵo. Pay, taslaǵan qatınımdı mazaq etip ház ettim-aw, – dep ózińshe bir úlken is pitirgendey más bolıp turǵanıńda, jek kórip ketkenim sonshelli, izime qayrılmastan alǵa qaray júrip kettim.
Túnde kóp waqlarǵa deyin usı kórinis kóz aldımda turıp, uyqılay almay, dóńbekship jattım. Men on tórt jasımda anamdı joytqannan keyin adamdı joǵaltıw máselesi meniń psixikamnıń eń ázzi jeri edi. Balańız qaytıs bolsa – ol qudaylıq is.
44
Biraq, sen saǵan perzent inam etken ananı xorlaǵanıń – bunı men qabıllay almas edim. Sen meniń názerimdegi ómir jolımda úlgi etip alatuǵın adamım sıpatındaǵı minberińnen túsip qalǵan ediń. Men óz hayalı hám perzentin súye almaǵan adamnıń maǵan mehiri de jasalma bolıwı turǵan gáp ekenligin túsindim. «Adam alası ishinde» degen gáp biykar aytılmaǵan eken, dep sheshtim.
Erteńine sen qasıma kelip: – Sen nege sonshelli ashıwlanasań, Gulya?! Men onıń menen tek bir jıl ǵana birge turdım. Bul meniń úlken qátem edi. Oǵan tosattan úylenip qaldım. Bári de tosınnan bolıp qaldı. Ortadaǵı bala bir aylıq waqtında shetnedi. Endi meni onıń menen hesh nárse baylanıstırıp turǵan joq, zagsten de
ótkenimiz joq edi. Pasportımdı da búldirgen joqpan, – dep aqlandıń. Sol waqları men saǵan sóylewge sózimdi de ayadım.
Pasportıńdı búldirmegenińe más bolıp júrseń, bir adamnıń úmitlerin pushqa shıǵarıp, ómirin búldirgeniń menen isiń joq.
Sol waqıyadan keyin men sen tuwralı oylaǵandı da qoydım.
Joqarı klasslarda oqıp júrgende paxta terimge barǵanda túyesińir degen ósimlikti kórgenim bar. Atızlardıń shetlerinde ósip turadı, alıstan qaraǵanda túyedey bolıp kórinedi eken. Bizler quwrap turǵan túyesińirge ot beremiz – ol birden lap etip alısıp, qıp-qızıl jalın aspanǵa atıladı. Usı bizlerge qızıq edi. Meniń ishki dúnyamnıń qozǵalıslarında da usı ot tiygen túyesińirdiń halatı bar edi. Jaqsı nársege, jaman nársege de lap etip alısaman – sezimlerimdi biyley almay qalaman. Basqa adam ol nársege mendey bolıp reakciya bermes edi. Kóp jaǵdaylarda men adamlardan keńkókireklilikti kútemen, biraq olar júdá mayda nárselerdiń aydawında júrgen bolıp shıǵadı. Men bul tábiyatımdaǵı emocionallıqtı júwenley almadım – sol sebepli kóp márte kewlim ókinishlerge toldı.
Bizlerdiń fizkultura muǵallimimizdiń bizler qanday da bir nárselerge narazılıq bildirip atırsaq: «rebyata, nado bıt vıshe etogo» deytuǵın gápi bar edi. Sol aytqanday, nebári eki-úsh aydıń ishinde men saǵan háwes penen qaraytuǵın halatta bolıp, izinshe adamgershiligińniń men oylaǵan dárejede emesligin túsinip jettim.
Men kóp jaǵdaylarda meniń emocionallıq penen qabıllaytuǵın nárselerimdi basqalardıń kewlinde hesh bir sezim oyanbay qabıllaytuǵının kórdim. Bálkim, bul meniń yadımda saqlanǵan máwritlerdiń men sol máwritlerdi birge basınan ótkergen adam ushın hesh áhmiyeti joq ta shıǵar...
Komandirovkası kóp jumıs bolǵanı ushın, basqa jaǵdaylı jumıstıń reti de kele ketip, men ol jerde tek altı ay ǵana islep, basqa jerge jumısqa óttim. Sol jerde islep júrgende burınǵı jumıstıń qızları menen kóshede ushırasıp qalǵanımızda esitkenlerimnen seniń sońǵı táǵdiriń tuwralı azı-kem xabarım bar edi.
Jumısıńdaǵı saǵan ıshqı ketip jurgen qızlardıń kishkenesi ómir tájiriybesi azlıǵınan bolar, yaki solay bolsa pútkilley iyelep alarman degen esap boldı ma, sennen nekesiz ul tuwıp alǵanlıǵın, biraq, sen óziń olardıń ekinshisi, yaǵnıy ózińnen eki jas úlkeni menen kireyde turıp, birge jasap atırǵanıńdı esittim. Sońınan jumısıńızǵa institut pitkerip kelgen bir qızǵa úylenip, xojalıq bolǵanıńızdı bildim.
Mine, aradan kózdi ashıp jumǵansha on jıl waqıt ótipti.
– Gulya, kúyewiń keshigip atır. Bir jerge baraman degen joq pa edi? –dep soradıń.
45
–Ol maǵan esap bermeydi. Óziń de sonday shıǵarsań-aw.
–Bizler esap beremiz. Bir maydan keshiksek, janımızdı aladı.
–Áytewir-aq, shashlarıń appaq bolıp qalıptı-aw. Seni ǵoy zordan tek dawısıńnan tanıdım.
–Bul tap házir meniń kózimshe, kelin balaǵa: «keshikpey tez kelemen, mına adreske, mınaday adamnıń úyine, mınaday jumıs penen baratırman» dep tilxat jazıp berip keldi, – dep gáp qostı qasıńdaǵı egedelew kisi.
–Qáydem, bizler biletuǵın waqları tusawlanbaǵan at sıyaqlı edi, –dedim
men.
Waqıt degen zımırap óte beredi eken-aw.
Jasımızdıń birazǵa barıp qalǵanın moyınlaǵımız kelmeydi. Biraq, bul haqıyqatlıq. Ulımız benen qızımızdıń portfellerin arqalap mektepke qatnap júrgeni qashshan. Geyde kóshede kishkene balalar: «Apay», –dep shaqırsa, sirá maǵan emes shıǵar-aw, dep kewil bólgimiz de kelmey turadı.
Biraq, ismimiz Gulya bolıp, shashımız jelkemizde selkildep, balaǵı keń kalakala shalbar moda eken, dep, Nókis sháháriniń kósheleriniń shańların burqıratıp júrgenlermiz de haqıyqatlıq. Bul kúnde mini yubka kiyip jurgen jaslarımızdıń modasın qabıl etkimiz kelmey turadı.
Men sizlerdiń ústińizge kirmey, balkonda balalarımnıń sabaqların tayarlawına járdem berip otırdım. Sonıń arasında kúyewim de kelip, sizler kelgen jumısıńızdı sheship aldıńız.
–Úyge barıp turıńlar, qatnasayıq, – dep, ketip baratırıp adresińdi aytıp
atırsań.
Bizler de, eki shańaraq bolıp ózara qatnaspaytuǵınımızdı bilsek te, dástúrge say gápimizdi aytıp:
–Awqatqa qaraǵanıńızda bolatuǵın edi. Úylerimiz usı. Kelip turıń, – dep
atırmız.
1992, aprel
«QAYDASAŃ, GÚLDEY JASLÍǴÍM?»
Bári de sol daǵazadan baslandı.
Bárine de sebepshi bolǵan altın tawlar wáde etken sol bir daǵaza!
Sulıw ómir wáde etken daǵaza...
Qartayǵan áke-shesheniń: «Orıngúl qızım-aw, eń bolmasa orta mektepti pitkerip bolıp ketseń-o», – degen gáplerin shıbınnıń ızıldısınday da kórmedi. Júrekgenesi xanasına sıymay, uzaq-uzaqlarǵa jol alıp, biytanıs wálayatlardı geziwge – ushpaǵa qanatı bolmay turǵanda...
«Mine, qarasańız da! Ózlerińiz hárip tanıysız ba? Bul gazeta degeniń áneyi qaǵaz emes. Húkimettiń organı isenimsiz nárseni baspaydı.
Segizinshi klasstı pitkergen qızlardı da qabıl etemiz, jumıs islep júrip orta mektepti pitkerip aladı, delingen. Sol jaqtan kelgen wákil miymanxanada eken.
Hújjetlerdi soǵan tapsırıw kerek. Ózi ertip alıp ketedi.
46
Jaqın arada Qaraqalpaqstanda iri toqımashılıq kompleksi qurıladı eken.
Rossiyanıń toqımashılıq kárxanaları soǵan kadrlar tayarlap beredi. Eki jıldan toqımashılıqtıń bir kásibin iyelep qaytıp kelemen.
Bul jerde onınshı klasstı pitkergen menen qarq bolaman ba? Keyin sizler meni oqıwǵa kirgize almaysızlar. Ya basıwlı turǵan aqshańız joq, ya úlken jerlerde tamır-tanıslarıńız joq. Bunısız bul jerde oqıwdıń hesh múmkinshiligi joq ekenin kórip-bilip turǵan joqsız ba?!»
Bul tarpıwǵa tótepki bere almaǵan ata-anası «aqıl jastan shıǵadı», demekshi, qızımızdıń gápinde jan bar shıǵar, dep kelisimge keldi. Bizlerdiń zamanımız ótip ketti. Jaslar ózleri biledi-dá, desip qoyıstı.
Awıldan Orıngúlden basqa da Rossiyaǵa barıwdı qálewshi qızlar tabıldı. Olar daǵazada kórsetilgen adres boyınsha rayon orayındaǵı miymanxanadan Rossiyadan kelgen wákildi tawıp alıp sóylesti.
Bul ortaaziyalıqlardıń barlıq tillerinde sóylep kete beretuǵın bir mápilik koreys ǵarrı eken. Bir qolı islemey me, qostyumınıń jeńiniń ishinde jansız salbırap tur.
Kempir-ǵarrı qızınıń hújjetlerin izine erip júrip birge tapsırdı.
«Qızım, ketetuǵın qızlardıń ata-anaları ana wákildi úylerine shaqırıp kútip atır eken. Ol jaqqa barǵannan soń kóz-qulaq bolagóriń, dep tapsırıp atırǵan eken. Pensiyanıń keliwine de nedáwir waqıt bar, búgin-erteń qazanǵa salıp bergendey ya úyde gósh joq, ya bir-eki «qılmoyın»ǵa pul joq. Qurıawız jiberiw uyat. Saǵan jolkirey ushın túyip qoyǵan aqshadan berejaqpız. Azıraq aqsha menen-aq kete ber, balam, baxtıńnan kórerseń. Ol jaqqa barǵannan soń jumıs islegenińizge pul, oqıǵanıńızǵa stipendiya beredi, deydi ǵoy».
Solay etip, Rossiya túwe, óz paytaxtı Nókiske de shıǵıp kórmegen Orıngúldi ata-anası saratannıń bir túninde Xojeli vokzalınan Moskvaǵa júretuǵın poezdǵa shıǵarıp saldı.
Xosh bol. Awıl-l!
Xosh bol, ata-ana! Kóriskenshe saw qalıńlar, tuwısqanlar! «Gúw-w-hhh» dep bir qıshqırdı da, poezd dúsirlep júrip ketti. «Dúk-dúk-
dúk» dep poezd úyrenshikli jolı menen qara túndi qaq jarıp ketip baratır.
Poezd óz ornınan jıljıǵanda usı waqıtqa deyin batır bolıp kelgen on bes jasar qızdıń júregi háwlireyin dedi.
Orıngúlge awılınıń qızları menen joldas bolıw buyırmadı. Tanımaytuǵın úsh qız benen bir kupege tústi. Nasharlar bir jerge jıynalǵannan soń, hár kim óz tariyxın ayta basladı.
– Turmısqa shıqqannan soń úsh bala tuwdım, úshewi de bir jasqa jetpey shetney berdi, – dep gáp basladı nókisli Dáriyxa. – Qudayǵa kerek bolsa, meniń qolımnan ne keledi? Úshinshi balam ólgennen soń kúyewim «seniń sirá bala shıdatpaytuǵın bir keseliń bar shıǵar», dep, úyinen quwıp jiberdi de, basqa birewge úylenip aldı.
Awılda júrgen menen endi bizdi ya bay almasa, ya jumıs tabılmasa. Ári biziń kúyew «biziń jibergen qatın mınadaylaw» (Dáriyxa kórsetkish barmaǵın shekesiniń tusına ákelip burap kórsetti) dep gáp tarqatıp júrse, endi biziń baxtımız bola ma. Sóytip, ne qılarımdı bilmey albırap júrgenimde mına daǵazanıń dawrıǵı
47
qulaǵıma jetti. Qaysı qızdı kórseń, ketip baratırman, barsań – júr, deydi. Bizge qolayı usı emes pe, dep, bismillanı aytıp jolǵa tústim...
– Usınday daǵaza menen Rossiyaǵa úshinshi márte baratırman, – deydi qońıratlı Rısgúl degen qız. – Birinshi rette Moskva oblastınıń Orexovo-Zuevo degen qalasına barıp tústik. Poezddan túsken waqıtta padadan qaytqan mallarday edik. Toparımız benen tapırlasıp jataqxanaǵa jettik. Ol jaqtıń xalqı inkubatordıń shójesindey úpik sarı boladı eken. Bizler paxta atızdıń ishinde kúnge kúyip qalǵan biysharalar kómirdey qap-qaramız. Ústimizdegi kóyleklerimiz de qorenish hám olpı-solpı. Tek bolǵanı kózlerimiz jıltıraydı.
Ol jerdiń jas óspirimleri kóshesine zoopark kelgendey: «O-o-o! Churkalar kelipti! Endi reńli qalada jasaytuǵın boldıq!» dep qolların shoshaytıp wahahalasadı. Awızlarında temeki, tútinlerin burqıratıp kelip betlerimizge úńiledi. Bular ne nárseden soǵılǵan eken, deyme, betlerimizdi, qollarımızdı uslap kóredi. «Bar, joq bol» dep orıssha aytıp bilmeymiz.
Orexovo-Zuevo degen qala Moskvadan toqsan shaqırım qashıqlıqta eken.
Moskvanı kórip qaytayın deseń, tań azan menen shıqsań, qalaǵa túste jeteseń, bireki saat qıdırǵannan soń qaytıw kerek boladı, sonıń ózinde jataqxanaǵa qara túnde jeteseń. Vaxter kempir jataqxananıń esigin ashsa – ne jaqsı, bolmasa kesh keldiń, dep, esikti ashpay dilgir etip qoyadı.
Qullası kálam, ol jerde biz daǵazada wáde etilgen altın tawlardı kórmedik. Kósheleri patas, adamları saǵan mensinbey qaraydı. Bizdi alıp barǵan kombinattıń wákili bizlerdi qashıp ketpesin, dep hújjetlerimizdi jıynap alıp edi, sol waqta men ol jerde bolmay qalıp, pasportım ózim menen júr edi. Bir aydan soń altı qız bolıp qashtıq-aw. Qasımdaǵı qızlar pasportlarına da qaramadı, hújjet soramaytuǵın poezdǵa bilet alıp, jelkemizdiń shuqırın kórsetip kettik.
Ekinshi ret Balashixa qalasına baratuǵın topar menen kettim. Ol jerden qashqanımnıń da sebebi bar. Sol jerde awıldan kelip áskerlikte bolıp atırǵan bir jigit penen tanısıp edim. Xızmeti pitkennen soń jigit onlaǵan kún qasımda boldı. Meniń jumıstan bos kúnlerim kúndiz biziń bólmede birge bolamız, biraq, keshte saat onda vaxter kempir kelip, onı shıǵarıp jiberedi. Bizler prostınyalardı bir-birine jalǵap, ekinshi qabattıń balkonınan onı qaytadan kirgizip alamız. Sonday qızıqlar boldı... Sol qızıq-qızıq penen ol jigittiń súyemen-kúyemenine ushıp, onıń menen birge bolıp qoydım. Úyge barıp, ata-anamdı xabarlandırıp, izińnen kelip alıp ketemen, dep edi. Qaytıp kelmedi. Taqtakópirdiń jigitimen, dep edi, adresin de durıslap alıp qalmappan. Qashshan úylenip ketken shıǵar, tek meniń qız bolmay qalǵanım qaldı. Obalım moynına...
Sonnan bir kúnleri elge qayttım. Ata-anamdı otpuskaǵa keldim, dep aldadım.
Balashixada júrgenimizde otırıspaqlarımızǵa Ramenskoeden qızlar kelip turatuǵın edi. Ol jaqta jumıs jaǵdayları táwirirek deydi. Bunı da bir kóreyin, dep baratırman.
Rasın aytsam, awılǵa barsam usı jaqtaǵı ómirdi kúsey beremen. Biraq bul jaqtıń jumısı jaqpaydı. Shań-tozańı kóp jumıs. Bir-eki ay cexta júrgennen soń awılǵa ketkim keledi. Toqımashılıq saw bolsın, usılaytip barıp-kelip júrmiz, áytewir.
48
Olardıń jáne bir joldası Náziyranı sol vagonda awılınan otpuskadan qaytıp kiyatırǵan bir soldat jigit tanıp xabarlastı.
– Kúyewińe baratırsań ba? Ol biziń bólimde xızmet etedi.
Náziyra úndemey tómen qaradı. Soń áste «oǵan meni kórgenińdi aytpay-aq qoy» dedi.
Jeńdi túrinip jolǵa shıǵarın shıqqan menen usınday hár qıylı áńgimelerdi esitip, Orıngúldiń ishi ulı-gúpildi bola basladı. Esitkenleri biri-birinen qorqınıshlıraq. Adam hawlıqqanday nárseler. Biraq, «táwekelshiden quday da qorqqan», degen ǵoy, ne de bolsa basıma túskendi kórermen, dep oyladı Orıngúl.
Jataq jayları poezddan túsken jerden shamalı ǵana qashıqlıqta eken. Toǵız qabatlı úsh jataqxana qatarlasıp ornalasqan. Hár qaysısınıń aldına «Yunost», «Drujba», «Yubileynıy» degen atları jazılǵan.
Jataqxanadan orın berildi. Bólmelerge kólemine qaray úsh, tórt qızdan jaylastı. Hár qabattıń óziniń baqlawshısı-tárbiyashısı boladı eken. Erteńine tárbiyashıları kombinatqa ertip kelip, masterlarǵa tapsırıp, olardı cexlarǵa bólip tasladı. Kombinat sutka dawamında tınbaydı eken, úsh gezekte jumıs júredi.
Birinshi gezektiń jumısı kúndiz – azanǵı saat altıdan túski ekige shekem. Saat ekide kelgen ekinshi gezek túngi saat onda qaytadı. Barlıǵınan awırı – túngi saat onnan baslanıp azanǵı altıǵa shekem dawam etetuǵın túngi gezek boldı.
Biraq, túngi gezekkke baratuǵınlardıń kúndiz uyqılap alǵanday imkaniyatı bolmaydı. Burın úyinen shıǵıp kórmegen, bul jerde erkinlikke shıqqan qızlar kúni boyı tınım bilmeydi. Bir bólmeden ekinshisine baradı, waq-shaq, waǵırlı, dúsirdúsir...
Jumıslar júdá awır edi. Bolmasa Orıngúl degeniń awılda azanlı-kesh atızdıń ishinde qara miynet penen ósken qız emes pe. Biraq awıldıń jumısı taza hawada edi. Bul jerde shań-tozańı burqırap atırǵan qapırıq cextıń ishin dozaqtıń ózi dep qalasań. Sonda da birge isleytuǵın sol jerlik hayallar «sizler awılıńızdan ishektey ap-arıq, negrdey qap-qara, shırayıńızdan adam úrkkendey bolıp kelesizler de, bul jaqta betlerińizge qan juwırıp, aǵarıp, porsıldap tolısıp ketesizler-áy» dep raslıshınlı kúlisip atırǵanı.
Álbette, awıldaǵı tóbeńdi kúydirgen ıssınıń joqlıǵınan hám burın qoregi kók shay menen nan bolǵan qızlar mezgili menen awqat ishkenlikten shıraylanıp,
ózgeretuǵını haqıyqat edi. Olardıń jas organizmi bul zıyanlı jumısqa házirshe moy bermey atır. Bul bes-altı jıldan ókpeńnen ayıratuǵın óndiris eken. Kombinattaǵı jumısshılardıń kópshiligi tuberkulez awırıwına shalıqqan. Bul kásiplik awırıw dep ataladı eken.
Bul jerde kóp jıllardan beri islep atırǵan hayallar segiz saat tik ayaqta turıp, stanoklardıń arasında juwırıp júrgennen soń, salmaqtıń bári ayaqqa túsip, vena tamırları búrtiyip, kók-kóńbek bolıp shıǵıp turadı. korqınıshlı. Bunı varikoz keseli dep aytadı eken.
Bir waqıtları usı toqımashılıq stanoklarında aqılı zayıllar ushın arnawlı orta mekteptiń pitkeriwshileri islegen. Bul kishigirim qalanıń esi pútin jasları bul cexlarǵa jumısqa kelmeydi. Tek ǵana keńsede otıratuǵın taza jumıslarında isleydi.
49
Orıngúl házir ilimniń rawajlanǵan dáwirinde bul jumıstı avtomatlar isleytuǵın, adamlar búytip densawlıǵınan ayrılǵansha shań jutpay, tek qadaǵalap turatuǵın etip qayta qurıwǵa bolmas pa eken, dep oylanadı.
Awıldıń sada qızı jeńil sanaat jumıs ornınıń bunday shań-tozań bolatuǵının qaydan bilipti? Jumıs bar, kásip iyeleyseń, degenge jelpárriklenip kele berdi ǵoy. Bul jerden ketsem, bunday jumıstı jelkemniń shuqırı kórsin, dep oylaydı ol.
Awıldan bóksesine túsetuǵın toqpaqtay burımları menen kelgen qızlar, bunımız stanokqa sabaq penen qosa oratılıp qalıp, biyábirey bolıp júrermiz, dep, sharta-shurt qırqıp tasladı.
Jergilikli hayallardıń kúni menen jutqan shańımızdı juwamız, dep, jumıstan shıǵıp jol-jónekey dúkannan araq alıp ketetuǵının kórip, bular da ashshı suwdıń dámin tatıp kóretuǵın boldı. Bunısı kóbirek ketip qalǵan kúnleri, aralarındaǵı qaydaǵı bir góne patlaqlardı qozǵap, «razborka» bolıp ketedi.
Orıngúldiń kempir apasınan esitkeni bar edi, urıs jılları da biziń jaqtıń qızların fzo degen oqıwǵa alǵan eken. Bul fabrichno-zavodskoe obuchenie degeni urıs ushın islep atırǵan zavodlar menen fabrikalarda jumısqa Orta Aziyanıń qızların alıp kelip jegiw bolǵan. Sonda da elin-tuwısqanların saǵınǵan, awır jumıstan gúyzelgen qızlar awılǵa qaytamız, dep qashıp, biydárek ketkenleri kóp bolǵan. Kempir apası pálenshe-tólenshe degen qızlar sol fzodan qaytpadı, dep aytıp otıratuǵın edi. Búgin de sol jaǵday qaytalanıp atırǵanday.
Kóp qızlardıń qaytıp ketkisi keledi, biraq, qayta almaydı. Awıldıń qaraqalpaqshadan basqa túk bilmeytuǵın qızları orıssha shártnamaǵa qol qoyasań degenge qol qoya bergen. Sol shártnama boyınsha úsh jıl islep beriwi kerek.
Aradan jıllar ótkennen soń qızlardıń kópshiligi bul jerdegi biymáni ótken kúnleri ushın ókinse kerek. Biraq gazetalar jılda jazdıń kúnleri mektep pitkerip atırǵan qızlardı Rossiyaǵa toqımashılıq kárxanalarına jumısqa shaqırǵan daǵazalar menen jaynap ketedi. Ramenskoe, Orexovo-Zuevo, Balashixa, Noginsk, Podolsk, Zagorsk, Ryazan... Orıngúl usı gazeta xızmetkerlerine bunday daǵaza járiyalap úgitlewdi qoyıń, dep qıshqırǵısı kelip turadı. Biraq, gazetalardıń bul jerdegi ayıbı ne? Xalqınıń qızlarınıń qayaqlarǵa ketip atırǵanı menen el basshıları qızıqsınıwı kerek emes pe?
Kóp ata-analar bul jaqlarǵa kelgen qızların hesh bolmasa el kórip, bir kásip úyrenip qaytar dep oylaydı. Biraq olar awıllarına qaytıp barǵannan soń ol jaqlarda bolıp edik dep tis jarıp aytqısı kelmeydi – qolaysız kóredi, arsınadı.
Orıngúlge awılǵa qaytqan qızlardıń kópshiligi ol jaqqa barǵannan soń toqımashılıq degenniń atın umıtıp, Nókiste uchilisheler menen texnikumlarda oqıp, ómirbayanların qaytadan jazıp atırǵanı málim edi.
Orıngúl bólmesinde úsh qız bolıp turadı. Orıngúl menen Tamaranıń basqa qızlarday bolıp waqtıxoshlıq qurıp júriwge hasla waqıtları joq. Orıngúl bir mezgil jumısına, bir mezgil oqıwına qatnaydı. Tamara kombinattıń qasındaǵı texnikumda oqıydı. Oqıwdan kelip sızılmaların sızadı. Ekewi qasındaǵı bólmelerde muzıka baqırıp, gezektegi banza bolıp atırsa, sabaq tayarlawǵa jaǵdaylı bólme izlep toǵız qabat jataqxananı aralap ketedi. Bólmedegi úshinshi qız Biybisánemniń dosları basqa bólmelerde turadı. Ol kóbinese solar menen birge boladı.
50