4. Berdaq — xalıq danıshpanı

Álemniń baylıǵı onıń sheksizliginde ǵana emes, bálkim okıń sheksiz ráń-báreńliginde, deydi danalar. Sol sheksiz adamzat dúnyasındaǵı ráń-báreńliktiń bir kórinisi bolǵan, qaraqalpaq xalqı na ózin-ózine tanı tqan, onıń xalıq rstinde dúnyada barlıǵın jáhánge járiya etkenlerdiń biri biziń ullı babamız Berdaq bolıi esaplanadı.

Berdaq Ǵarǵabay ulı qaraqalpaq xalqıiıq quwanıshı hám maqtanıshı, sonıń menen birge hasıl páziyletlerge torbiya- laǵan daiıshpanı da edi. Berdaqtıń danıshpanlıǵı, onıń ádeshshlikti qásterlewinde, ádepsizlikti qaralawında hám solay etip eldiń birligi, xalıqtıń xalıqlıǵın eaqlap, insanıylıqtı joqarı kóteriwiide boldı.

Ol ullı insannıń dáwiri bizden qansha uzaqlasqan sayın, onıń danalıq oyları, ájayıp tuyǵıları, xalıqtıń arzıwı menep únlesin, pútkil jáhánlik áhmiyetli ideyaları bizge j aqı nlası p, sana-sezimimizdiń ósiwine, ózligimizdi biliwimizge, sol tiykardan erkin oylawımızǵa, kewil xoshımızdı keterip, maqtanıp júriwimizge tiykar bolıp, milliy sapamızdıń rawajlanıwına óz úlesin qosiaqta.

Buǵan sebep elimizdiń ǵárezsizligi hám onıń sharapa- tında milliy qádriyatlarımızdıń qayta tikleniwi, ǵárez- sizliktiń ótkendegi hasıl-náslimizge, bizin kóz-qaras- larımızdı qayta dúziwge, solay etip haqı yqatlı qtı tiklewge hám olardı ádil bahalawǵa jol ashıwı.

Bul haqqı nda húrmetli Prezidentimiz I.A.Karimov

«Ǵárezsizlik milliy mádeniyat hom ruwxıylıqtıń tolıq tastı yıqlanı wı ushın, qaraqalpaq xalqı nı ń shayır- klassikleri Berdaq, Ájiiiyazdın dóretiwshilik miyras- ların tolıq tiklew ush ın, olardıq j arqı n esteligin modgileetiriw ushın jol ashtı» dep kórsetip, bul danalardıd DOretpelerin ideologiyalıq burmalawlardan tazartıp, óz dowirinde dalay bolsa sol kúyinde tiklep, onıd lázzet pallarınan zawıqlanıi, ómir táshwishlerinde onnan ilham alıp jasaw ushın xalıdqa daytadan usınıwǵa shaqırdı.

27

Demek, házirgi dáwirde bizler millet retinde kimler menen maqtanıwımız kerek, degei sorawǵa tolıq juwap beretuǵın waqıt keldi. Onda bizler Berdaq sıyaqlı danısh- panlar arqalı ózimizdid bar ekenligimizdi aytıp dálil- lewimiz kerek boladı. Sonda ǵana ózimizdiq aqıl-oyımızdı, ruwxıyatımızdı dúnyaǵa kórsete alamız. Bizid oy-órisimiz ked, sanamız, aqılımız jeterli ekenligin tanıtamız.

Burın Berdaq dóretiwshiligin úyrengeıde tiykarınan shıǵarmalardıń siyasiy mazmunı, qaharmanlarınıń obraz- ları, ideyalıq dárejesi alǵa shıǵarılatuǵın edi. Mine usı ólshemler arqalı «ol ne demekshi?» degen soraw qoyılıp, onıń zamanına bolǵan qatnası tekserilip, jámiyetke bolǵan múnásibeti anıqlanatuǵın edi. Sol tiykardan izertlewshi olardı iyip, kerip túrli ramkalarǵa salıi, onıń «pro­ gressiv» tárepin kúsheytip, zaman talabına muwapıq etip usınar edi. Sebebi I.YUsupovtıń kórsetkenindey, «Olardıń Berdaqqa degen niyeti dúziw bolǵanlıqtan, solay islense, olardı zaman rásmiy moyınlap, onıń ádebiy miyrasları ked kópshiliktiń irkinishsiz iygiligine asatuǵınlıǵın olar biler edi»

Lekin, dóretpenid tek ideyalıq tárepine zor beriw nátiy- jesinde oqırman sol shayırdıd qaysı qosıǵı sizge kóbirek unaydı, qaysı qosıǵı sizdi tolqınlandıradı, qaysı ńosıǵı sizid júregidizge jıllı tiydi, qaysı qosıq sizge zawıq baǵıshladı, daysı qosıǵın ıdıldap bolsa da aytıp júrip, onnan ráhátlenesiz degen sorawlarǵa juwap beriwge qıynalar edi. Bunıd sebebi, qosıqlardıd zawqı, júrekke jaǵıw tásiri ornına ideologiyalıq tárepleri birinshi orınǵa shıǵarıldı. Kórkem shıǵarmanıd tiykarǵı wazıypası kewilge yosh,

júrekke jıllılıq baǵpilaw, insannıd keypiyatın kóteriw. Sebebi shayırdıd sózi ózinid j aǵı mlı hám shiyrinligi menen insannıd juregin sızlatıp, oǵan ruwxıy kúsh beriwi zárúr. Onıd shayırlıǵı j aratqan dóretpesinid sıyqır- lıǵında, adam qálbin terbeytuǵın, adamnıd ózinid oǵan eriksiz kirip ketiwine tiykarlı tartımlılıǵında boladı. Usınday qásiyetke iye Berdaq poeziyasshan aqılımız bayıp, oy-pikirimiz ósedi. Onıd dóretpelerinid janǵa ráhát, geyde

28

tereń oyǵa shúmip, geyde ayanısh qıyalǵa salatuǵın, sıyqırlı tásirinen zawı qlan ı p, ruwxı y kam allıq qa umtı lı p, insanıylıqńa hám óz haslımızǵa qaytqanday bolamız. 0 l dawirdegi babaları m ı zdı ń qanday iri bolǵanlı ǵı na marapatlanıp, ózimizdiń qanshelli maydalanıp ketkeni- mizdi de kóremiz.

SHınında da Berdaqtıń pikir dúnyasına kirgen adam bir biyik tóbege shıqqanday bolıp, dógeregine ńaraydı. Onda dúnyanıń keńligin, oiıń máńgiligin kórip, Berdaqtıń «bul dúnya uzaq jol atańnan qalǵan» degennen, kewilge túyilgen iorselerdiń mayda-shúyde ekenligin túsinemiz. Onıń kewli ósedi, máńgilikke umtıladı, dóretiwge asıǵadı. Sebebi, ol júrekke zerde saladı, tuyǵılar álemine alıp ketedi, aqıl- narasatın kúsheytedi. Onıń poeziyasında xalıqtıń arzıw- ları, eldiń ǵamın oylaw kóriiip turadı. Onıń júregi xalıq qálbi menen birge soǵadı. Notiyjede oǵan «Berdimurat xalıqtı, xalıq Berdaqtı, jalǵızınday kórer jannan jaq- sıraq» dep tolǵanıwına xuqıq beredi.

Berdaq ushın shayırlıq mártebe yaki dáreje emes, ol máńgi

ǵúres, izleniw, el mashqalası hám dárti menen jasaw, hámme waqıt xalıq eınawınan ótip, onıń isenimine miyassar bolıw. Ol ustazı A.Nawayınıń «El netip tapsın meii, men ózimdi tappasam» degen daialıqqa táqabbil tuyǵısına sadıq bolıp, hámme waqıt ózin jetilistiriwge, ózin-ózi ańlawǵa urınıp,

«Berdimurat tıńlap sózińdi kórgil, júrgen soqpaǵıńnan izińdi kórgil» dep ózin tabıwdı wazıypa hám maqset qılıp, oǵan dogen xalıqtıń úlpetligine qanaatlanıp, sıyınǵanı da, súyengeni de xalıq ekenligin ton alıp, onı xalıqtıń tapqanlıǵına ırza bolıp, «jalǵız tayanıshım xalqım pana- yım» dep pikirleydi. Nátiyjede Berdaq ádebiyatı millet adebiyatına aylanadı.

Belgili grek filosofı Plutrax «filosofiya menen shuǵıl- lanǵısı kelgen adam poeziyasız bolmaydı. Ol noátikalıq shıǵarmalardı izertlegennen baslap-aq filosofiyanı úyre- nedi» degen eken. Al» bunıń mánisi hár bir poátikalıq shıǵarma óziniń shaqırıǵı boyınsha filosofiyalıq qásiyetke YAIe bolıp, insan ruwxı yatını ń keshirmelerine tiyisli

29

oylarǵa salıp, onı janlandıradı degendi aqlatadı. Mine, sol tiykardan Berdaq adamzat ruwxıyatına ne qostı, Insaniyat- tıń burınnan kiyatırǵan sorawları, «neni islew kerek»,

«neni islemew kerek» degen máselege qalay jantastı? Insa- nıylıq múnásibettin ólshemleri qanday? Taǵı basqa soraw- larǵa kórkem sóz benen juwap izlewinde tereń filosofiyalıq oylar berdi. Al, filosofiya bolsa Aflatunnın aytqanınday,

«ótkinshi bendeniń máqgilikke umtılıwıdur».

Berdaq shıǵarmalarında jámiyettegi ádillik máselesine aytarlıqtay orın berildi. Sebebi teqlik, adamıylıq erkin- lik adamzat kewlindegi eń áziyz hám bálent tuyǵı. Ol «Teńlik tappay qorlıq penen, erki ketip zorlık; penen» dep ádilsiz- liktiń qısıwmetin, oyransh ı lı q qásiyetin, zalı mlı q xarakterin ashıp taslap, jámiyette hám adam múnásibet- lerinde ádalatlıq ornawına sh aqırdı. I.A.Karimovtın, kórsetkenindey, «Xalıq j oqsh ılı qqa shıdawı múmkin, al ádilsizlikke shıday almaydı» degen danalıq pikirinin, haqıyqatlıǵın Berdaqtın, ádillik haqqında tuyǵıların oqıǵanda tolıq túsiniwge boladı. Bunda xalıqtıń ádil- sizlikke shıdap bolmaytuǵgn jantalas gúresi, ishki debdiwi, janǵan júrek háwiri, gúrlep esip turadı.

Berdaq qosıqlarında óziniń arzıw-ármanların xalıqtın, tuyǵıları menen baylanıstırıp, olardı adam háreketiiiń qozǵawshısı retinde túsindiredi. Ol «Árman menen bastı bılǵay, saz benen oynadı barmaq» dep arzıwdın, baslaw- sh ılıq, iytermelewshilik, qozǵawshılıq rolin kórsetedi. SHınında hár bir adam turmısının, kórkeyiwine, is basqı- shında órmelewge, ómirde alda bolıwǵa arzıw qıladı. Bir ármanıń tawsılsa ekinshi árman tuwadı. Árman aqıldı jetilistiredi, isti úyretedi, barmaqtt oynatadı, miydi isletedi. Sonlıqtan xalqımız «Aqılı joqtıń ármant joq» dep tastıyıqlaǵan. Berdaq óziniń hám xalıqtıń bunday arzıw-tileklerin «Maǵan ber» degen shıǵarmasında ayqın kórsetken edi.

Insan turmısı ǵalma-ǵallı, onda shadlı, tabıs penen j etispewsh ilik jaǵdaylardıń da bolatuǵınlıǵı málim. Aytayıq, «Miyman kelse kútip alar hal kerek, soymaǵa bir

30

eshki maldan jaqsıraq», bolmasa elege deyin jete almaǵan sheklerge baylanıslı «Men marifat izler edim» degen tuyǵı- lar, Berdaqtıń «men bir ármanlı» degen shaǵınıwınan derek berii, ómir táshwishlerin, xalıq xızmetin atqarıw qıyalları menen baylanıslı tábiyǵıy jaǵday bolıi esaplanadı. Sebebi filosofiya tariyxında insannıń qısılıwı, ómir qıyın- shılıqlarınıń bolatuǵınlıǵın filosofiya dárejesine kóte- rip dálillengen ákzistenńionalizm, neotomizm sı yaqlı házirgi dúiya tán alǵan filosofiya lıq aǵımlar ushırasadı. Berdaqtıń shıǵarmaların oqıǵan adam pazıllıqqa umtı- ladı. Lekin, onda j etiklikke shaqırıw haqqında izbe-izli pikirleri hám ilimiy izertlew, bolmaǵanı menen, onıń sh ıǵarmalarınıq ish inen j etik insan haqqı nda dúnya danıshpanları kórsetkenindey qásiyetlerdi ardaqlaw, tárip-

lew hám násiyatlaw kóplep ushırasadı.

Aytayıq adamnıq túsimpazlıǵın joqarı qoyǵan, SHıǵıs ádebiyatına táqabbil Berdaq «Oylı jigit jaqsı, bilimpaz koler, aytqan sózlerine túsimpaz keler» dep oyı bar, aqıl- parasatlı, kúshli adamlardı joqarı bahaladı. Sol sıyaqlı ol basshıǵa ılayıq adamnıń qásiyeti sezgirlik, aldın ala kóre biliwshilik del, «Biler aqıl menen alıs hám jaqın, xor qılmas onday jigitler xalqın» dei tastıyıqlaydı.

Berdaq ushıi saz-sáwbet úlken ǵáziyne, dilwarlıq, sheshen- lik joqarı páziylet bolıp, ol «jaqsını pám áyle sóylegen sózden» dep úyretip, oqıwda, izleniwde alda bolǵan adamnan bir nárse shıǵadı dep esaplap, «Aqılı kámil, ilimi zor, bilimli el bolmaydı xor», «Aqqan bilim -bulaq saǵam, tabıl- ǵansha izler edim» dep onıq ómirlik áhmiyetin joqarı bahalaydı. Ásirese, Berdaq sh úkirlik, nápsini tıyıw talap- ların, itibarlı hom asıp-tasıp ketpewdi, kanaatlı bolıwdı

láriplegen. «Ishse tam aqqa toymaǵan» dep mesh keylikti, nápsiqawlıqtı áshkaraladı.

Berdaq shıǵarmalarının, ishki ózegi eń jaqsı páziylet — adamnıń pákligi, rasgóyligi, iymanlıǵı. Ol ideyalar onıq

«Aytsa bir sóz ıqrarına jetedi», «Sózin jutıp ótirik aytıp ólmegen», «Betinde qanı jok; gileń iymansız» degen teńew- lerinde anıq kórinedi. Ol keshirimlilikti ullılıqtıń

31

bálent shoqqısına kóterip, «ullı bolsan kishi bol» degen urandı bekkem uslap, «Dushpanların ayaǵına bas ursa, kózdi alartqannan izzet jaqsıraq», «Kimi kápir, kim musılman bári qudanıń bendesi» dep kewli tarlıqtan keq bolıwǵa shaqıradı.

Berdaq dúnya-malǵa qızıqpadı. «Malı káp dep tiyme oǵan, azap berer aqmaq saǵan» dep onıń izinen quwıwdıń nákas- lıǵın, «Qarun dúnyada ne kórdi» degen teńewler menen keltirip, «Bay bolmadım jıynap maldı, biy bolmadım tógip bardı, keregi joq onday dáwran» dep tujırımladı. Sonıń menen qatar adam óz ómirin jámiyet paydası ushın «Bolar ma dep jaqtı kúnler xalıq ushın» xızmet etiwdi, kásip- óner úyreniwdi, «Talap etip tap dúnyanı, sútten aqdur bilseń anı» dep hadal miynettiń áhmiyetin joqarı bahaladı.

Berdaq shıǵarmalarında ázeliy SHıǵısta payda bolǵan muqaddes dástur ata-anaǵa boysınıwdıń, qayırqomlıqtıń qarız hám narız ekenligin násiyatlaw júdá úlken itibarǵa alınıp, «Mehribanıq ata-anań, oinan ullı hesh bolmadı» dep dálilleydi.

Berdaqtaǵı eń ótkir ideya qısıwmetke kónbew, ozbırlıqtı náletlew, teńlikke talpınıwdı adamnıń tábiyǵıy qásiyeti retinde «bul ótken ómirden zindan jaqsıraq» dep bayanlap, qısıwmetti buzıw ushın jigerlilyktiń áhmiyetin kórsetip,

«Kúshińdi jıyna jasıńian, jigerli bol jastan balam» dep úyretedi. Mine usı insanıy páziyletlerge umtılıp, olardı orınlaw óziniń miinetli wazıypası dep esaplap, sana- sezimine sińirgen hár bir adam qamallıqqa umtılıwshı retinde Berdaqta joqarı bahalanadı hám ózi de usı kórse- tilgen bahalıqlardı iyelegenligin, «Altın hár bir aytqan sózim, sózim emes oldur ózim» dep kórsetedi.

Ulıwma Berdaqtın, usınday ullı ruwxıy kúshke tiyek bolatuǵın tuyǵıların, lázzetli zawqın, danalıq nesiyat- larıi, baǵdarlawshı kórsetpelerin, ómirdegi arzıw-árman- ların, gózzal qıyalların tereń izertlep, olardı házirgi milliy ǵárezsizlik ideologiyasının, kóz-qarasınan bahalap, Watanımızdıń ullı maqsetlerine jaratıw wazıyiaların orınlaw júdá bir áhmiyetli ilimiy másele.

32

Ǵárezsizlik sharapatında «Gawhar»dıń jılwalanatuǵın waqtı endi keldi. Ziyalılar Berdaq shıǵarmalarına pútkil- ley jańa qatnastı payda etip, oǵan ǵamxorlıqtı kúsheytiwi tiyis. Lázzetli palın, zawqı-sapasın, qúdiretli tásirin kúsh eytip, qozǵaw salıw, ruwxlandırıw múmkinsh iligin arttırıp, «qádirimdi xalıq biler hám qádirler qolına uslap» degen Berdaqtıń kóregenligine sadıq bolıp, poeziya- sın qádirli-qımbatlı etip, xalıqtıń qolına uslatıwdı áhmiyetli wazıypa etip ńabıl etiwimiz zárúr.

«Erkin Qaraqalpaństak» gazetası, 2007-jıl 29-noyabr.