1. Ruwxíy dáregimizdiń marjanlarí

1. Anaxarsis danıshpan-biziń ruwxıyatımızdıń

túp saǵası

I.A.Karimov «Men milliy ǵárezsizlik ideyası búgingi tez pát penen ózgerip atırǵan alaǵatlı dúnyada ózligimizdi ańlaw, biziń kimligimizdi, qanday ata-babalardıń miyrasına, neshshe mıń jıllıq tariyx, tákirarlanbas mádeniyat hám qádriyatlarǵa iye ekenligimizdi sezip jasawǵa, bul baylıqtı asırap-abaylap, demokratiyalıq qadriyatlardı pútkil jáhán progressiniń jetiskenlikleri menen tolıqtırıp, jańa ósip kiyatırǵan áwladqa jetkiziwge xızmet etiwi zárúr dep bilemen» degen edi. Usı pikirdiń tiykarında biziń ertedegi babalarımızdıń biri — Anaxarsis Skifskiydiń dúnyaǵa taralǵan ilimiy - filosofiyalıq hám azamatlıq iskerlikleri dıqqatqa muwapıq.

Dúnyaǵa belgili jazıwshı CH.Aytmatovtıń kórsetiwinshe:

«Anaxarsis — skiflerden shıqqan tuwısqan túrk xalıqlarınıń babası, ilimpaz oyshıl. Ol hár tárepleme talantlı filosof, onıń sheshenlik ónerine pútkil dúnya tańqalǵan. Onıń tapqırlıǵına, sheshenligine baǵınǵan grek-lerde ol haqqında «skif usılay aytadı» degen naqıl payda bolǵan. Grekler Túrkistanda tuwılıp, basqa eldiń ataq-abroyına sheksiz úles qosqan biziń usı babamız Anaxarsiske arnap eskertkish ornatqan hám oǵan onıń «Meniń tilim - meniń dushpanım» degen sózin jazıp qoyǵan.

Anaxarsis Skifskiy - saklar mámleketiniń belgili oyshılı. Gerodottıń aytıwı boyınsha, biziń eramızdan burın VII-VI ásirde jasaǵan biziń babamız. Demek, biz mádeniyatımızdıń, mánawiyatımızdıń genezisin Anaxarsisten baslawımızǵa boladı. Sebebi skiflerdiń, saklardıń, túrklerdiń, qıpshaqlardıń tiykarı bir ekenligin tariyxshılar dálilledi. Áyyemgi dúnya tariyxshılarınıń kórsetiwi boyınsha, Anaxarsis Skifskiy Qara teńiz jaǵalaw- larınan, bilimdi izlep grek jerine kelgen. Solon hám basqa oyshıllar menen doslıǵı hám birge islesiwi, onıń atın pútkil dúnyaǵa jayǵan.

6

Anaxarsistiń ullı patsha, ataqlı oyshıl, jámiyetlik qayratker Solon menen ushırasıwı haqqında mınaday ańız bar. Ol Afinaǵa Evkrat arxonlıǵınıń 48-olimpiadasına kelgen. Belgili filosof Germiydiń aytıwınsha, ol Solonnıń úyine kelip, xızmetshi qulǵa: «Xojeynińe ayt, alıe skif jerinen Solonǵa qonaq hám dos bolıwǵa Anaxarsis kelip tur de» deydi. Solon qul arqalı: «Ádette, dostı adam Watanınan izleydi» degen juwaptı qaytaradı. Biraq Anaxarsis birden tapqırlıq jasap: «Olay bolsa Solon nege óz Wata- nında turǵanlardan dos izlemeydi?» deydi. Solon Anaxarsistiń tapqırlıǵına tań qalıp, úyine kirgizedi, sonnan dos bolıp ketedi.

Onıń Skifskiy dep atalıwı onıń sak eliniń azamatınıń eldiń atın shıǵarǵanlıǵın, Platon, Aristotel h.t.b. filosoflardıń moyınlap, onıń abıroyına bas iygenligin kórsetedi.

Platon óziniń «Mámleket» degen kitabında tariyxshı Gomer, filosof Fales, skif Anaxarsis tuwralı aytadı. Anaxarsis tuwralı ol: «Anaxarsis - atı ápsanaǵa aynalǵan skif, Greńiyanı sayaxat jasaǵanda Solon menen ushırasıp, onıń tásirinde danı sh panlı ǵı menen atı sh ı qqan . Ol tuwralı Gerodotta xabarlaydı» deydi.

Gerodot: «Dariydiń shabıwıl jasaǵan ellerinde, Evksin- skiy pont (Qara teńiz) llaǵalarındaǵı skif taypaların aytpaǵanda, turpayı taypalar ómir súrgen. Qara teńizdiń arqa. jaǵalarında hesh bir mádeniyatlı taypalar bolmaǵan. Tek ǵana ataqlı skif Anaxarsisti aytpaǵanda» den kórsetedi. Ol Anaxarsis tuwralı kóp ańız áńgimelerdi esitken hám bilgen. Onıń kim bolǵanın, qalay kelgenin, atın, ata tegin ashıp bergen. Gerodottıń kórsetiwinshe, Anaxarsis skif patshası Idanfaristiń ákesiniń tuwısqanı. Al Idanfaris bolsa, Persiya patshası Dariy menen urısqan skif patshası. Ol tariyxta belgili adam.

Platon Fales penen Anaxarsistiń ónerlilik qásiyetlerin

joqarı bahalaǵan. Fales kúnniń tutılıw sebeplerin izert-

7

legen. Al Anaxarsis tuwralı ol kemeniń zákirin (yakorın) oylap tapqan degen pikir bar. Platon «Protogor» degen miyne- tinde onı Greńiyadaǵı jeti ulamanıń biri dep esaplaǵan. Anaxarsistiń xızmeti Plutraxtıń (b.á.sh. 120-40) «Jeti danıshpan» degen miynetinde jazılǵan. Onıń kórsetiwi boyınsha, áyyemgi zamannıń ataqlı materialisti Falestiń de Anaxarsis tuwralı pikiri júdá joqarı bolǵan. Ol Anaxar­ sistiń obrazın óziiiń «Jeti ulama sáwbeti» degen miynetinde kórsetken. Sáwbetti uyımlastırǵan Pernaydr degen danıshpan ózi áwmetli, qolında biyligi bar, bay dáwletli adam bolǵan menen sáwbetti qarapayım túrde ótkizer eken. Hátteki haya- lına da qımbat bahalı taǵınshaqların taqqızbay, ápiwayı kiyim kiygizgen. Sebebi ol sáwbetke keletuǵınlar shan- sháwket, xoshamet, sharap, molshılıq izleytuǵınlar emes, al bári ulama adamlar edi. Olardıń bası qosılǵanda hár qaysı óz oyların aytıp, diolog retinde áńgimelesetuǵın bolǵan. Bul sol waqı tta bir jaǵınan bilim salıstırıw bolsa, ekinsh i j aǵı nan j ámiyetlik aqıl-oydı j etilistiriw hámeli edi. Sol sáwbetlerdiń birinde Amasis patshaǵa «Jeti ulamanıń» bergen aqıl keńesleri haqqında Sh .Aytmatov bılay dep jazadı: Solon: «Meniń pikirimshe, eger óziniń hám húkimet biyligin xalıq biyligine aylandıra alsa ǵana, ol patshanıń dańqı artadı» deydi. Ekinshi Bianat: «Ol sonda ǵana zańǵa baǵınıwdıń úlgisin kórsetedi» dep maqullaydı. Onnan keyin Fales: «Patshanıń baxıtı sol, eger onıń jası jetip óz ájelinen ólse» — dese, tórtinshi Anaxarsis: «Onda onıń hámmesinen de aqıllt bolǵanı» — deydi. Besinshi Kleobul: «Ol ńasındaǵılardıń sózine ermeytuǵın patsha» — deydi. Altınshı Pittak: «Olay bolǵanda jaramsıqlanıw-shılar hámme waqıt óziniń basınan qorqadı, tek sonda patsha mámlekette tınıshlıq ornatadı» — deydi. Jetinshi Xilon: «Patshanıń oyı ólim tuwralı emes, máńgilik tuwralı bolıwı kerek» — deydi. Eń sońında Pernaydr sóz alıp, «Bir nárse eskertkim keledi: Usı aytılǵanlardıń bárin aqılana túsingen adam biylikten qol úziwi kerek». Bul qatarlardı Plutrax keltirgen hám óziniń shıǵarmalarında usı sıyaqlı bir neshshe dialoglar j azıp Anaxarsis ol sáwbetlerdiń bárine de qatnasıp otırǵanın kórsetedi.

8

Anaxarsistiń atı Aristoteldiń miynetlerinde de ushı- rasadı. Ol óziniń «Analitika»sınıń ekinshi kitabınıń úshinshi bóliminde real zattıń nege bar bolıwı haqqında dálildiń tiykarı tuwralı ayta kelip bılay deydi: «Anaxar­ sistiń aytıwınsha skiflerde fleytanıń bolmawı, olarda ya<úzimniń joqlıǵınan» dep mısalǵa aladı.

Anaxarsis skiflerde fleytanıń joqlıǵı skiflerdiń júzimdi ósirmeytuǵınlıǵı menen baylanıslı ekenligin aytıp otır. Júzim joq, demek sharap joq. Yaǵnıy fleytanıń zárúrligi joń. Aristotel óziniń usınday logikalıq tujı- rımlartnda Anaxarsisten taraǵan qanaatlı sózlerden paydalanǵan. Aristotel «Nikomax átikası» degen miynetinde taǵı da A naxarsis ayttı degen pikirin bılay kórsetedi:

«Iygilikli isler atqarıw maqsetinde kewil kóteriw durıs. Sebebi kewil kóteriw - dem alıs. Al udayına úzliksiz jumıs atqaratuǵın adamlarǵa dem alıs júdá zárúr».

Geypara ilimpazlar «Táńir» ideyasınıń avtorı Anaxarsis bolıwı itimal deydi. Sebebi Anaxarsis zamanında xristian, islam dinleri dúnyaǵa kelmegen. Buddizm de saklar aymaǵında taramaǵan. Dúnyalıq dinler qáliplespegen dáwirlerde sak- larda «Táńir» degen uǵım bolǵan. Táńirge isenim — adam menen tábiyat arasındaǵı úylesim-lilikti moyınlaw. Táńirdi moyınlaw adamnıń erkin shekle-meydi. Táńirge kóz-qaras ózine qarama-qarsı túsinikti zárúr etpeydi. Sebebi Táńir degen tábiyat, ol ómir suriw ushın zárúrli jaǵday. Táńir tábiyattıń ózinen tuwǵan túsinik bolsa, ekinshi jaǵınan ózinen tıs ruwxtı izlew. Házir qaraqalpaqlar arasında Táńirj an, Táńirbergen degen ismler, minnetdarpgılıq retinde «Táńir jarılqasın» degen pátiyalar ushırasıp turadı.

Al tariyxta Táńir degendi obektivlik ideya retinde qabıllaw ájayıp danalıq. Bunday ideyanı tek Anaxarsis sıyaqlı ulamalar ǵana beriwi múmkin.

Biziń eramızdan aldıńǵı III — II ásirde jasaǵan shıpaker hám filosof, skeptik Sekst Ámpirik Anaxarsistiń miynet- lerin arnawlı sóz etip tallaǵan. Onıń pikirinshe, Anaxarsis

- skeptik. Sebebi ol haqıyqattıń ólshemin joqqa shıǵarǵan.

9

Bir nárse tuwralı bir tarawdaǵı qániygeler áńgimelesse, hár túrli pikir talasıwları payda bolıp ortaq juwmaqqa kele almaydı. Aytısqa túsken adam bir waqıtta-ayıplawshı jáne ayıplanıwshı. Onıń hár qaysısınıń sózi shınlıq hám shın- lıq emes. Demek, haqıyqattıń ólshemi joq. Sol zamandaǵı usınday baǵıttaǵı aytısıwlardıń bolıwı dúnyanı tanıwǵa talpınıw edi. Bunda másele isenim tuwralı bolıp otır. Eger Anaxarsis, «haqıyqattın, ólshemi joq» degen uǵımǵa kelse, ol mistikalıq kóz-qarastan alısta bolǵan qubılıstıń sebep- lerin izlep, oǵan isenimsizlik penen qaraw áyyemgi zaman filosoflarınıń oy-pikiriniń jetiskenligi edi.

Diogen Laártskiydiń «Ataqlı filosoflardıń ómirleri, ilimleri, naqıl sózleri tuwralı» degen kitabınan Anaxar- siske tiyisli materiallar tabıladı. Onda Anaxarsis ayttı degen sózler júdá kóp. Mısalı «Qalayınsha máskúıem bol- mawǵa boladı?» degen sorawǵa: «Kóz aldında máskúnemniń kelbeti tursa», yamasa «Kemelerdiń taxtayınıń tórt eli ekenligin bilgen kemedegiler óliminen de tórt eli alıs- lıqta» degen sózlerden, Anaxarsis ayttı, «skifler usılay aytadı», yamasa atına qoyılǵan eskertkish onıń sheshenlik ónerinin, pútkil Greńiyada moyınlanıwın kórsetedi. Diogen Laártskiydiń aytıwınsha Anaxarsistiń 800 ge jaqın qosıqları bolǵan.

Diogenniń bildiriwinshe, «Uzaq sapardan soń Anaxarsis Skifiyadaǵı óz tuwısqanlarına qaytıi, állinliklerdiń turmısın úyrete basladı. Biraq is atqarıp, sózin ayaqla- ǵansha oqqa ushıp, o dúnyaǵa ketti»1. Tuwısqanınıń atqan sadaq oǵınan qansırap óleyin dep jatıp Anaxarsis: «Állada da meni aqıl saqlasa, tuwǵan jerimde qızǵanısh qurbanı boldım» degen eken. Yaǵnıy «Állada da men aqıl sultanı bolsam, óz elimde qızǵanısh qurbanı boldım» degen eken.

Juwmaqlap aytqanda, Anaxarsis Skifskiydi biziń baba- mız, bilimdanımız retinde ózligimizdi tanıwǵa paydalanıp, onıń árwaǵın shad etip, eldiń maqtanıshına aylandırıp, mádeniy tórkinimizdiń tereńde ekenligin xalqımızǵa taratıw milliy ideologiyanıń wazıypalarınıń biri. Solay eken,

10

onda onıń atın jańǵartıp, ózligimizge qosıwǵa dıqqat awdarıwımız kerek. Ol haqqında izertlewler júrgizip, ez kemshiligimizdi toltırıwımız zárúr.

Orta ásirdiń ózinde Evropa ellerinde «Jas Anaxarsistiń basınan keshirgenleri» degen roman jarıq kórgen. Házir onıń atı hesh bir filosofiyalıq sózliklerde ush ırasiaydı. Tańlanarlıq nárse, onıń menen birge bolǵan hám birdey ilimiy abıroyǵa iye Solon Afinskiy, Fales Miletskiyler homme basılmalarda ushırasadı. Al Anaxarsistiń atı olarda kórinbeydi. Bunıń sebebi belgili K.Markstiń bir awız mınaday sózi bolsa kerek. Ol: «Skifiyada Anaxarsis degen bir filosof shıqqan. Biraq oǵan qarap Skifiyada ńivi­ lizańiya boldı dep ayta almaymız» degen.

Eger K.Marks aytqanday Skifiyada rawajlanıw bolmasa, onda Anaxarsis sıyaqlı danıshpan ńaydan shıqqan. Taqır jerge daqıl kógereme? K.Markstiń bılay dewiniń sebebi, skiflerdiń tariyxta j awgersh ilik j asap, qı rǵı nlar sal ǵai ı, xri sti an j u r tı n a qısım j asaǵan ı an ı q bolǵanlıqtan, ol usılardı esapqa alıp, solay degen bolıwıda itimal. Bolmasa artta qalǵan xalıqtan Anaxarsistey dúnyaǵa belgili danısh-pan shıǵıwı tartıslı bolıp esaplanadı. Demek bul babamızdı tariyxta ruwxıy mádeniyatqa qosqan úlesin milliy ńádriyatlardıń qatarına qosıp, onı eli- mizdiń biyik keleshegin dúziwge paydalanıw xalıqtıń, ásirese jaslardıń sanasın tárbiyalawda úlken áhmiyetke iye.

2. Mamun akademiyası-xalqımız maqtanıshı

Húrmetli Prezidentimiz I.A.Karimov 1995-jılı 23-fevralda Ózbekstan Respublikasınıń Oliy Májlisiniń birinshi sessiyasında sóylegen sózishe: «Búgin bizler bas tartqan Sovetlik socialistlik mámleketshilik, biziń halqımızǵa ǵázep penen tańılǵan edi. Ol xalqımızdıń tiykarǵı morallıq, ruwxıy-psixologiyalıq bahalarına

11

muwapıq kelmeytuǵın edi. Oraydan basqarılǵan mámleket óziniń shıǵısın yamasa tariyxın, yaki dástúrlerin bilmeytuǵın ápiwayı máńgúrtke esaplanatuǵın edi». Haqıyqatında da biziń xalqımız Ózbekstan dep atalatuǵın Turan oypatındaǵı jetekshi el, Qızıl imperiya dáwirinde ǵáplette qalıp óziniń shıǵısın biliw múmkinshiligine iye emes edi. Biziń tariyxımız burmalanıp, ózligimiz esapqa alınbadı. Sebebi elimizdiń ullılıǵı, b a b a l a r ı m i z d ı ń dúnya sheńberinde abıroyları, allamalarımızdıń uldı tabısları hám olardı yad etiw bizler ushın kúsh-quwat bolıp, ruwxıyatımızdı kóterip, eldi gúreslerge talpındırar edi.

Sonlıqtan shoralar dúzimi bizlerdi ózligim izden ayırıwǵa, eski tariyxımızdı, ruwxıy baylıǵımızdı eslet- pewge háreket etip, babalarımızdICH mádeniy hám ilimiy jetiskenlikleri hańńında sóylewdi qadaǵan etti. Bizlerdi burın tolıq hám birotala artta q a l ǵ a n, sawatı joq, revolyu- ńiyaǵa deyin halıqtıń tek 0,2%, geyde 2% ǵana sawatlı bolǵan dep úyretti. Bizler de olarǵa tikkeley inanıp, ózimizdiń artta bolǵanlıǵımızdı moyınlar edik.

Ǵárezsizligimizdiń hesh kim biykarlay almaytuǵın jetiskenlikleriniń biri, milliy qádriyaglarımızdı tiklew, onı hár tárepleme úyreniw hám halqımızǵa qaytarıp beriwdiń keń jolǵa qoyılǵanlıǵı. Mine Mamun akademiyasınıq mıń jıllıǵın ótkeriw boyıisha Prezidentimizdiń 2005-jılǵı pármanı, bunıń ayqın mısalı. Bul I.A.Karimovtıń «Oraylıq Aziyanıń tariyxında óziniń siyasiy danalıǵı menen, ádep-ikaramlılıq mártligi menen aynımaytuǵın diniy kóz- qarasın hám ánńiklopediyalıq bilikliligin ózinde jámles- tirgen kóp ǵana kórnekli danıshpanyaar boldı» dep kórsetkei pikiri Mamun akademiyasınıń aǵzalarına da tiyisli bolıp, olardı tereń izertlewge qaratılǵan hám danalıǵın elge jetkizip, xalıqtıń burın kim bolǵanın, kimniń áwladları ekenligin ózine túsindiriwge baǵdarlanǵan bul jumıslar, Prezidentimiz baslaǵan úlken hám sawaplı isleriniń kóri- nisleriniń biri bolıp esaplanadı.

Mamun akademiyasınıń kórnekli wákilleri Beruniy hám Ibn Sino hám taǵı basqalardıń ilimiy-filosofiyalıq

12

oyları, dúnyada aqıl-oydıń rawajlanıw tariyxında úlken j eti sken li k edi. O lardıq pikir dúnyası kelesh ekte astronomiya, matematika, medińina, geologiya, geografiya, tariyx, filologiya, filosofiya hám t.b ilimlerdiń rawajla- nıwında úlken rol atqardı. Sonlıqtan da ilimniń tariyxın izertlewshiler SHıǵıs iliminiń Jańa dáwirin bul biziń ajayıp watanlaslarımızdan baslaytuǵınlıǵı tosınnan bolǵan waqıya emes.

Mamun akademiyasınıń ruwxıy-aǵartıwshılıq miyras- ları, sonıń menen qatar Orta Aziya xalıqlarınıń kórnekli estelikleri, onda jasawshı xalıqlardıń ertedegi dáwirdiń ázinde-aq joqarı mádeniyatlı bolıp, dúnya júzilik ńivi- l i zań i yaǵa belgili úles qosqanlı ǵı nan dárek beredi. Totalitarlıq dáwirde geypara batıs ilimpazları bunday pikirdi biykarlawǵa tırısıp, «shıǵıs xalıqları ilimiy jaqtan oyanıwǵa, aqıl juwırtıwǵa uqıplı emes, mádeniyatlı j ám iyetti qurı p, ózinsh e siyasiy birlik penen j asaw múmkinshiligine iye emes», dep biziń xalıqlarımızdıń ótkendegi bay mádeniyatına shek keltirer edi. Mısalı ótken Ósirdiń qırqı nsh ı j ıllarındaǵı nemeń izertlewshisi Forlandr óziniń «Filosofiya tariyxı» degen miynetinde shıǵıs xalıqlarınıń oylawı diniy boyaw menen bolǵan- lıqtan, olarǵa evropalı oylaw obrazı jat, demek olardıń dúnyaǵa kóz-qarasına toqtap turıwdıń da zárúrligi shamalı» degen edi. Bunday biziń ótkendegi ájayıp miyraslarımızǵa nigilistlik kóz-qaraslardıń nadurıslıǵın Mamun akademiya­ sınıń ilimpazlarınıń ájayıp tabısları ayqın kórsetedi. Ózbekstannıń ǵárezsizliginen keyin xavTıqlapımızdıń gariyxıy, ilimiy filosofiyalıq pikir dúnyasınıń derek- leri, ilimniń tariyxı, óziniń haqıyqat bahasına iye bolıp, ózbek xalıqınıń dúnya júzilik mádeniy miyrasqa qosqan belgili úlesin jáhánǵa tanıttı. Biziń ájayıp babaları- mızdıń basqa xalıqlar menen bir qatarda adamzat máde- niyatınıń dóreliwine, rawajlanıwına aktiv turde qatnas-

qanlıǵın kórsetii berdi.

Mamun akademiyasınıń, onıń belgili ál-Beruniy, Abu Ali Ibn Sino sıyaqlı danıshpanlarınıń bizge qaldırǵan bay

13

ilimiy miyrasları Ózbekstan xalqınıń maqtanıshı bolıwı menen birge, biziń ruwxtylıǵımızǵa quwat hám joqarı nátiyjelerge erisiwde mádet bolıp, ózligimizdi biliwdiń negizgi deregi bolıp esaplanadı.

Mamun akademiyasınıń wákillikleriniń ilimge, maka- wiyańa qosqan jańalıǵın, oy-órisin, pikir dúnyasınıń ullılıǵıi bir nárse menen salıstırıp kóriw mumkin emes. Olardıń júdá tereń bilimligi, ánńiklopediyalıq aqılı, dóretiwshilik órisiniń keńligi, qoyǵan máseleleriniń ótkir- ligi hám ayrıqshalıǵı, bárhama jańash ıllıǵı, dálil- lewleriniń isenimliligi ilimpazlardı tańlandıradı hám kelesi urpaqlarǵa, Yaǵnıy bizlerge úlgi bola aladı. Mısalı, Beruniy miynetlerine názer awdarsaq, onıń kútá kóp taralǵan miyieti «Ertedegi xalıqlardıń xronologiyasında» ózine belgili bolǵan eski greklerdiń, rimliklerdiń, parsılardıń, sogdiyalılardıń, xorezmlilerdiń, koptlardıń, xristian- lardıń, evreylerdiń, islamǵa deyingi arablardıń da diniy inanımların bayanlaytuǵınıń kóremiz. Beruniydegi matema- tikalıq, geografiyalıq usıllar, kartografiyalıq ádisler házirgi zaman qániygeliklerin de tásiyin qaldıradı.

Abu Rayxan ál-Beruniydiń «Gúmis ótkinshi, ilim-máńgi bunı alımlar jaqsı túsinedi. Men aqıl hújdanımnan shıǵa otırıp, máńgi jasaytuǵın ilimiy bilimdi, ótkinshi zerli jıltırawıq kóz qaras penen aljastırǵım kelmeydi» degen sózleri babamızdıń joqarı ruwxıylılıǵınıń kórinisi.

Abu Rayxan ál-Beruniy ilimniń máselelerin izertlewdiń tiykarında qáliplesken óziniń jámiyetlik-siyasiy hám filosofiyalıq oylart hám joqarı ruwxıyatı menen ol dáwir- degi dúnya haqqındaǵı hárqıylı kóz-qaraslardıń dáreje- sinen joqarı kóterildi. Ol adamzattıń aqılınıń jetisken- liklerin ózlestire otırıp, tábiyattı izertlewdiń ilimiy- ruwxıy usılın islegg shıqtı. Bul usıl burın tariyxta bol- maǵan sınshıl-analitikalıq usıl bolıp, onıń tiykarǵı mánisi mınalardan ibarat edi.

1. Aqıl-oydı barlıq zıyanlı eskilikten, tabınıwshı- lıqtan, aldıń ala alınǵan tujırımnan, ózimshilik niyet- ten, jeke mápten qutqarıw kerek. «Bárinen de burın, — deydi

14

ol óziniń «Ertedegi xalıqlardıń xronologiyası» degen miy­ netinde, — biz ermelik pikirlerden, shınlıqtı elespesiz qaldıratuǵın, geypara adamlardı buzatuǵın sebenler bolǵan nadurıs ádetlerden, inanımlardan, mártebe talastan, jeke máltiń tásirin kúsheytiwge urınıwshılıqtan ózimizdi qut- qarıwımız kerek».

2. Tábiyattıń qubılısların túsindirgende, biz sol tábiyat- tıń óziniń nızamlılıǵınan, faktten, tájiriybeden shıǵı- wımız kerek.

3. Zattı izertlew ushın aldı menen ol zattı quraytuǵın álementlerdi biliwimiz kerek.

4. Sanamızda sáwlelengen ńubılıslardan payda bolǵan hár qıylı oylawdan logikaǵa, aqılǵa muwapıq bir juwmaqqa keliw kerek.

5. Baqlawdı keń qollanıp, bir pikirdi ekinshi pikir menen salıstırıp, qaysısı shınlıqqa jaqınlasa, qaysı- sınıń itimalı bolsa, Yaǵnıy tábiyattıń zańlı tártibi menen únlesse sonı ǵaia saylap alıw zárur.

6. Izertlewdi belgiliden belgisizge, jańınnan alısqa qaray júrgiziw kerek.

7. Ertede ótken zatlardıń sırın biliw zárúr bolıp qalǵan jaǵdayda dáelep qolıńdaǵı zattıń tariyxın túsiniw kerek. Ol haqqında ertedegi jasaǵan xalıqlardıń miyraslarında, guwalıqlarında ne aytadı, sonı úyreniw kerek. Biraq erte­ degi gáplerdiń hámmesin shınlıqqa ala beriwge de bolmaydı. Óytkeni, tariyxıy jılnamalarǵa, miyraslarǵa aralasıp kiyatırǵan júdá kóp nahań gápler hám boladı. Olardı hár eapar shınlıqtan ayırıp alıp shıǵarıp taslawdıń da óz aldıńa qıyınshılıǵı bar. Sonlıqtan tábiyattıń nızamları- nıń, tártipleriniń kóz-qarasınan múmkin bolǵanlardı ǵana shınlıq dep qabıl etiw kerek.

Beruniydiń usı jetinshi qaǵıydası, ol dowirdegi ina-

nımlardıń hár bir eózi, atadan balaǵa ótip, ózgermeytuǵın absolyut shınlıq dep esaplanıp, yamasa bul naǵız shınlıqtıń ózi dep kúshliler tárepinen májbúrlenip turǵan jaǵdayda úlken áhmiyetke iye edi.

15

Ol geypara sh ınlıqqa aralasatuǵın iplaslıqlardıń sebebin bılay túsindirdi: «Áńgime kóziq menen kórip, qolıń menen uslaǵanday bolmaydı». Biraq ádgimege hádiyselerdi burmalaytuǵın ótirik sózler kirip ketpegende júdá maqul bolar edi. Áńgimede geyde ótiriktiń ras penen aralasıp ketiwiniń hár qıylı sebebi boladı. Bul geypara adamlardıń jánjelge, mápdarlıǵı, birew menen jarısıwshılıǵı sıyaqlı oylarınan kelip shıǵadı. Geypara adamlar áńgimege ótirikti ózinin. jeke mátti ushın, yamasa ózine baylanıslı adamlardıd máplerin kótermelew ushın aralastıradı. Olay etiw olardıd j anı na j aǵadı, sol arqalı basqa topardıń adamların kemsitedi. Demek, bul ádgime tarlıqtan, ashıwdan shıqqan- lıǵın ańlaw, onı itibarǵa almay, mánisine túsiniw aqılǵa muwapıq keledi.

Al, endi ótirikti aralastırıwdıń taǵı bir túri onı aytqan adamnıń ózi tábiyatı boyınsha júreksizliginen yamasa jalatayshılıǵınan bir qáwipten qorǵanıw ushın yamasa payda túsiriw ushın, jalǵan sóylewshiliginen boladı.

Al endi úshinshi adamlar hesh kim májbúrlemey-aq, yamasa hesh bir mápti gózlemey-aq ótirik sóyleydi. Onıń sebebi ol adamlar ótirikti ózinid tábiyiy talabı boyınsha úyrenip ketkenlikten aytadı. Olardıd súyegindegi buzıqlıq ótirik sóylewge iytermeleydi de turadı. Olardıń onnan basqa hesh nársege uqıbı kelmeydi. Bul adamnıd tábiyiy qásiyetinid buzılǵanlıǵınıń, haram-hadallıǵınıd nátiyjesinen boladı.

Beruniydid bul ilimiy-ruwxıy usılı X—XI ásirler ushın ǵana úlken jetiskenlik emes, al házirgi dáwirde de ruwxıylıǵımızdı tiklewge ózinid úlken úlesin qosadı. Reakńiyanıd hár tárepleme ústemlik etip, onın tapsırma- larına azıraqta bolsa nuqsan keltirgen pikirler ushın qorqınısh lı j azalar tayın turǵan ol waqıtta, ilimdi rawajlandırıw, ózinshe erkin jasawın kótermelew oiıd tariyxtaǵı úlken xızmeti bolıp esaplanadı. Beruniy ózinid

«Hindstan»ında geyparalardıd astronomiya máselelerinde aljasıwshılıǵınıń sebebin, olarda hár qıylı bilimnid, tájiriybenid bolmawı menen ilimiy máselelerdi diniy inanımlar menen shatastırıwdıń saldarınan, dep túsindiredi.

16

Onıń minerologilnıq, matematikanıń, tariyxtıń taraw- larındaǵı izertlewleri obektivlik adam aqılınıń nızam- lılıǵın hám onıń qubılısların tanıwda adam aqılınıń uqıilılıǵın kórsetip, oy-eristiń qúdiretliligine ise- nimdi bekkemleydi.

«Suwdıń basım arqalı kóterilip, fontan bolıp shashı- rawınıń sebebin túsinbegen «ilimpazlar» ilimnen durıs jol taba almay, diniy túsiniwdiń jolına ótip fizikalıq r;ubılıstı qudaydıń danalıǵınan izleydi» dep kórsetedi. Ol kúiniń tutılıw máselesinde Hindistandaǵı diniy ulamalardıń pikirlerin mısqıllap: «Olar boyınsha aydı hám kúndi j utatuǵı n (balı qtı ń qarm aqtaǵı j em tikti jutqanıńday) ájayıp maqluqtıń háreketinen dei túsii- dirip, tábiyiy iızamlıqtan shette turadı» deydi.

Beruniydiń ilimge qosqan belgili jańalıqları jerdiń, kúnniń dógereginde hám óz kósherinde aylanıwı haqqında sheshimleri edi. Bul pikiri menen ol basqa sociallıq jaǵday ústemlik etken, ilimniń basqa joqarı dárejesi qáliplesken zamandaǵı Kopernik hám Kepler menen bir basqıshta turadı. Geypara ilimiy dereklerdiń kórsetiwinshe, Beruniydiń zamanlası belgili astronom matematik as Saxri Beruniydiń kómegi menen Jerdiń háreketin tekseretuǵın astronomiyalıq qural islegen hám sol arqalı Beruniydiń ilimiy kórsetpe- lerin dálillegen. Óziniń «Juldızlardı sanaw óneriniń baslawshısına aqıl-keńes» degen miynetinde: «Arablar, - deydi ol, -barlıq meteorologiyalıq ózgerislerdi juldız- lardıń shıǵıwına hám batıwına qarap túsindirdi. Sebebi, olar tábiyat tanıw ilimlerin bilmedi hám sonlıqtan da oǵan kúnniń tásirinen bolǵan sferalardıń háreketi sebepshi okenligin túsinbedi» — dep kórsetedi. Ol usılay etip jul- dızlar boyınsha táǵdirdi boljawshılıqtı kretikalaydı. Ol j oqarı da atı kórsetilgen kitaptıń «Xorezmsh ilerdiń bayramlarsh hám ayları» degen babında: «$u1en juldızlar boyınsha táǵdirdi boljaytuǵın, ózyapǵ? ysoqalı bilimli dep esaplaytuǵı n bir adam MenQH ushırast1m. Ol óziniń nadanlı ǵı nan úlken nátiyj e kútip. jeryegi wDqıyalal

juldızlardıń adamlarǵa, jerdegi qubılıslalǵa «dyusirinen

17

boladı dep oyladı. Men onı bul jalǵan joldan taydırayın desem, ol bilimi boyınsha mennen tomen turıwına qaramastan, óziniń nadurıs pikirlerinen ńaytpadı. Ol meni mumkin bolmaǵan kemsitiwge uqsaǵan j ánjel túrindegi aytısqa shaqırdı, sebebi ol bay hám girdikarlı joqarıdai qolı bar adam edi. Onı adamlar maqtawǵa tiyisli edi. Men jarlı hom tómende turar edim. Soǵan baylanı slı meniń barlıq artıqmashlıǵım jońńa shıqtı» dep kórsetedi. Beruniy tábiyattanıw ilimiiiń geypara máseleleri boyınsha ájayıp pikirlerdi berdi. Ol «Jerdegi haywanatlar hám ósimlkkler hámme waqıt sheksiz kóbeyiwge hám jasaw ushın gúresiwge umtıladı. Bul organikalı q dúlnyadaǵı tirish iliktiń mánisin quraydı. Eger, — deydi Beruniy, - qanday da bir ósimlikti irkinishsiz kóbeytiwge múmkinshilik tuwsa, onda ol basqa ósimliklerdiq hámmesii qısıp shıǵarıp jer júzin basıp ketiwi múmkin edi. Biraq, oǵan basqa ósimlikler keeent keltirdi. Bul óz-ara qarsılıqlardın, nátiyjesinde bolǵap gúreste k ú sh l i r ek hám kóbi rek i y kem lesken j an l ar tirishilik etip qaladı» dep kersete kele óziniń «Hindistan» degen kitabında bılay deydi: «Tábiyat aǵashtaǵı ómirge, yaǵpıy deni saw putaqtı qaldırıi basńaların kesii taslaytuǵın tap baǵman sıyaqlı» tásir etedi.

Beruniy óz dáwirindegi qáwimler arasındaǵı urıstıń sebepshisi, olardı birin-birine aydap salın jek kóriwshi- likti qozdıratuǵın siyasat dep túsinip, usıǵan baylanıslı bir halıqtı ekinshiden artıń dep sanaytuǵın ilimpazlardı jek kórdi. Ol óziniń «Lluldız sanaw enerin baslawshıǵa aqıl keńesi» degen miynetinde arablardı iarsılardai joqarı qoyıi, olardıń arasında ala awızlıq tuwdırıwǵa urınǵan Abdullax Ibn Muslim al Jobali degen arab ilimpazın kattı sınǵa tutıp, onı aqılsızlıqta ayıpladı.

Beruniydiń miynetleri menen tanısqanlar onıń hár tárep- lemo sawatlılıǵına (árudińiyasına) hayran qaladı. Ol bár- qulla ózinen burınǵı jasaǵan hám óz zamanlasları bolǵan shıǵıs alımlarınıq, máselen ál-Xorezmiy, Ibn Sino hám basqalardıń atlarıgaytpaǵinnıń ózinde, Ptolemey, Aristo­ tel, Pifagor, Ádvklid, Demokrit, Platonlardıń atların kellirip,- rlarǵa súyeneda.

18

Al Mamun akademiyasınıń belgili uákili Ibn Sinoǵa keleek, óziniń kóp tarmaqlı xızmeti, bay miyraeı menen jáhán mádepiyatınıń rawajlanıwında úlken rol atqarǵanın kóremiz. Medińina degen sózdiń ózi, Sinodan mádet, «mádet Sinodan» dep atalıwı da bizge qanday maqtanıshlı.

Ol óz dáwirinde SHıǵıs hám Evropadp «SHayx ur-rais»,

«Alımyalar baslıǵı», «Táwipler patshası» uqsaǵan eń ullı atlarǵa miyasar boldı. Oyanıw dáwirinde miniatyura hám suwret- lerde Ibn Sino belgili áyyemgi grek alım ları Aristotel, Gippokrat, Ptolemey, Ávklid penen bir qatarda súwretlengen. Ósimliklerdiń birinshi ilimiy klassifikańiyasın jarańan tábiyattanıwshı Karl Linney bárqulla jasıl bolıp turıwshı ósimlikti Ibn Sinonıń húrmetine «Avińenna» dep atadı. Ibn Sino shıǵarmaları XII ásirdiń baslarında latın tiline awdarılıp baslandı. «Tib ńonunları» shıǵarmasınıń ózi latı nsh a 30 murteden artı q j uriyalaidı . «Kitab ish- shifo»nıń kóp bólimleri, logika, muzıka, jerdiń dúzilisi, geologiyalıq jaǵdaylar, metofizikaǵa baylanıelı bólim- leri de latınsha jarıq kórdi. Sońǵı ilimiy izertlewler Ibn Sinonıń SHıǵıs ádebiyatına hám tásir kórsetkenligi, tereń filosofiyalıq mazmundaǵı rubayıları ádebiyat janrı- nıń rawajlanıwına túrtki bergenligin kórsetedi. Ibn Sino xalıq arasında sonday dárejede húrmetke iye boldı ol folklor qaharmanıńa aylaidı. SHıǵıs xalıqlarında ol tuwralı túrli ráwayat, áisanalar payda boldı. Jáhán alım- ları Ibn Sino shıǵarmaların, onıń xızmeti tuwralı kópten beri ilimiy izertlew jumısların alıp barmaqta. Házirgi kúni dúnyanıń kóp tillerinde Ibn Sino haqqında shıǵar- malar jaratılǵan.

Ibn Sino Evropa ellerinde Renessans dáwirinde shıpaker

hám ilimiaz sıpatında úlken abıroyǵa iye boldı. 1471- jılǵı Italiyanıń «SHıpakerlik sózligi»inde Ibn Sinonıń ismi 3000 márte tákirarlanǵan, al belgili shıpaker Gipokrat tek ǵana 140 márte aytılıp ótilgen. 600 jıldan aslam Evropanıń belgili universitetlerinde onıń «Kanon» atlı kitabınan tiykarǵı medińina ilimi úyretilgen. Ol kitap tez waqıtta hár bir ózin mádeniyatlı dep esaplaǵan adamnıń

19

úyindegi kerekli kitapqa aylanǵan. Sebebi bul shıǵarmada tek ǵana tereń medińina bilimleriniń jıynaǵı emes, al birinshi gezekte adamǵa súyispenshilik penen qaraw kerekligi kórsetilgen edi.

Mamun akademiyasınıń dúnya ńivilizańiyasına qosqan úlesi biziń babaları m ı zdı ń burı n hesh kim nen kem bolmaǵanlıǵı, olardıń qanınıń ájayıp molekulaları biziń hasıl qan tamırlarımızda da yosh berip urıp turǵanlıǵı, bizlerdiń de kelesh ekte hesh kim nen kem bolmaytuǵın- lıǵımızdı kórsetedi.

« A m u tongi» gazet ası, 2006 -jıl, 6-iyulъ