2. Tereń túsindiriwdegi túsinbewshilik

2005-jılı iyul ayınıq 12-sánesinde «Erkin Qaraqalpaq- stan» gazetasında járiyalanǵan «Ájiniyaz poeziyasın tereń túsinemizbe» degen dábdebeli taqırıp penen jazılıp, bajı- raytılǵan hárip penen basılıp, dıqqattı ózine tartqan, Q.Smamutovtıń maqalasın kórip, onı Ájinpyazdı tereńirek túsiniwge arnalǵan eken dep oylasam da, maqaladaǵı Ájiniyaz- dı tereń túsiniw ushın tek arab-parsı tillerin ǵana biliw lazım, bolmasa heshkimniń onıń menen isi bolmasın degen

«ózi bilerlik» násiyatın oqıp, hám soǵan baylanıslı pikir- leriniń qáte hám kemshiliklerin bayqap hayran boldım. Onıq

«bazı bir alımlar» dep pinhamı sóylep, uyalıp qarap, qaqpay-

laǵanlarınıq arasında meniń de xızmetlerimniq bar eken­ ligin sezdim. Avtordıń usı kúnge shekem Ájiniyazdı hesh kim tereń túsine almay júrgenligin dálillewin qáwpeki ekenligin, onıq Ájiniyaztanıw tarawında máseleni túsiniwde bir jaqlıǵın hám sheklengenligin bayqadım.

SHınıqda da Ájiniyazdıq kóz-qarasları haqqında menid sońǵı jılları jazıp júrgen maqalalarım barshılıq edi.

290

Olar mısalı «O hayal sewgisi, hayal sewgisi» (Ájiniyazdıq sheъriyatına bir názer) «Gulistan» jurnalı 2001, N2, «Adam qádiriniń jırshısı», «Hayal gózzallıǵı Ájiniyaz poeziyası- nıń gúltajı», «Ájiniyaz atına sadıqlıq» (J .Bazarbaev,

«Milliy ideya-biziń ideyamız», Nókis, Bilim 2003- j). «Insan qádriniń japakeshi»,«Ilim hám jámiyet»jurnalı 2004-j. N1, «Ájiniyazdıq sóz marjanları-biybaha miyras» «Erkin Qaraqalpaqstan», 2004 j 12-avgust). «Ájiniyaz poeziyasında insan filosofnyası» («Ustaz jolı», 29-yanvar 2005 j). «Áji- n i ya z l i r i k a s ı n d a ǵı m u h ab b at f i lo so f n yası » (« Qaraqalpaqstan jasları», 5-iyun 2004 j) h.tb. Avtordıń usınsha maqala-lardıń ishinen Ájiniyazdı túsiniwde birde bir jaǵımlı mısal taba almay, olardıń iyesin de Ájiniyazdı tereń tú si n b egen l i k k e ay ı p l aw ilim iy ád ep l i l i k k e j atpaytuǵı n qubılıs retinde kimniń bolsa da kewline tiyetuǵınlıǵı sózsiz.

Álbette alımlardıń, sonıń ishinde meniń de maqala-

larımda kemshilikler ketetuǵınlıǵı boladı. Lekin, Áji- niyazdı tek arab-parsı tillerin bilgen ǵana túsindiredi degen tujırım ilimge de, haqı yqatlı qqa da tuwra kelmeydi. Óyt- keni Ájiniyaz Qosıbay ulı qaraqalpaq-ǵoy aqırı.

Eń dáslep avtor Ájiniyazdı «tereń túsiniwde» biziń gey­ para pikirlerimizge pinhamı túrde awız saladı. Biziń «Áji- niyaz ushın muhabbat tap góshke salǵan duzday júrekke sińip, onı buzılıwdan saqlaytuǵın qúdiret» degen sózimizdi ersi- lik dep bahalaydı. SHın mánisinde, erli-zayıplılıq muhab- battan turmay ma? Muhabbat bolmasa olar aynımay ma? «May aynısa oǵan duz salmay ma?» yamasa, Muhabbatsız ómir buzıl- ǵan árman emes pe? Olay bolsa muhabbattıń qúdiretin bildire- tuǵın bunday teńewdiń nesi ersi? Sonday-aq avtorǵa «Ájiniyaz- dıń poeziyası hayaldı erkeletiw, onı maqtay otıra onıń ájayıplılıǵın ózine bildiriw» degen sózimizgede ersi ǵoy dep joqarıdan qaraydı. Al, onıń nesi ersi ekenligin aytıwǵa qurbı kelmeydi. Al, shın mánisinde hayaldı erkeletip, onı maqtap, onıń ájayıplılıǵın ózine bildiriw Ájiniyazdıń lirikasında ushıraspayma? Kúndelikli turmıstada ashıq- mashıqlardıń birinshi sawalı «sen meni ne ushın súyeseń,

291

emes pe?» Sonda j igit súygenin m aqtam ay ma? Onıń muhabbatın arttırıp, ıshqı sharabına biyhush qılmayma? Bul nadurıs pa? Onda burınǵısha «proletariat muhabbatqa shaqırıp otırmaydı» dep jolay beremiz be. Al, Ájiniyazǵa bunday qatnas jat bolıp, ol ómirinshe hayal gózzallıǵın jırlap súyispenshilikti qádiriyat dep esaplap onı ádiwlegen emespe? Onıń menende sheklenbey avtor taǵıda, biziń «gózzal sonda gózzal», ol salıstırılsa, salıstıra otıra onı qorǵasa

- gózzallıqtıń qádiri sonda ósedi» degen sózimizdi de ersi deydi. Nesi ersi ekenligin aytpastan, bundaydı kóplep keltire beriwimiz múmkin dep mardıyadı. Al shınıńda bizde,

«ol gózzallardıń gózzalı» degen sóz joqpa, «SHırayıńa shıray qosqan ekensen» yamasa «Gózzallıǵıń gózzallarǵa uxshamas, Qashlarıń bar qálemlerge uxshamas» dep jırlamaymızba. Bular gózzallıqtı salıstırıw emespe. Bulardıń mánisin túsinbey qurı biykarlaw kritikaǵa múnásipbe? Ol taǵıda Ájiniyazdıń «Otırıshı tırna, yurishi ǵazdur» dep keltirgen qatarlardan shıǵıp «geypara alımlar gózzallardı, halqımız- dıń ájayıp quslarına teńgerip putkilley basqa j aqqa shıǵınıp ketedi» dep ayıplaydı. Gózzallardı ájayıp qus- larǵa teńew ayıp pa? «Tawıstay taranıp», «Aq quwday salla- nıp» degen sózler bizde ushıraspay ma? Ájiniyazdıń ózide

«Turińni megzetip alǵur lashınǵa» («Yol bolsun») dep teńe- meyme?

Al endi avtordıń biziń «túsinbegenimizden» keyin, ózi- niń Ájiniyazdı qalay túsingenligine názer taslayıq. Biz

«Ájiniyazdıń sóz marjanları biybaha miyras» degen maqala- mızǵa shayırdıń dóretpesindegi naǵmet, amanat, parwana, pa- ziylet, raxib, janan, yanaq, manawiyat tajı, ilmixal, yaǵısh, idraqli, kerki degen sózlerge túsiniklerdiń túsindirmeli sózlikte buzılǵanıń kórsetip, onı Ájiniyaz logikasınan táriplewge háreket etkenbiz. Avtor bul 12 sózdiń tórtewine Yaǵnıy naǵmet, amanat, fazıylet, manawyat tajı degen sózlerge bergen túsiniklerge jabısıp, basqalarına názer taslamaydı. SHaması ol túsiniklerdi durıs dep esaplaǵanda shıǵar. Onda olardı da bir awız sóz benen aytıp ketiwge bolmaspa edi? Al endi sol tórt sózlerdi Ájiniyazdıń hám usı avtordıń kóz

292

qarası nan qarap sh ı ǵa y ı q . Avtor «bir alı m, naǵmeti- sıylıq» dep ataydı, ol arabsha; rahat, jaqsılıq, ház, sarpay sıylıq delinedi,deydi. Qarańız arabsha bir sóz benen qansha mánisler berilgen. O n ı ń ish inde biziń sı ylı q degen túsi n i gi m i z de u sh ı r a y d ı . D emek biziki nadurı spa? SHınında da Ájiniyazdı tereń túsiniw ushın onıń:

«Zayıbıń yaxsh ı bop, bolsa miyriman, Qatın emes, ol bir quda naǵmeti»

degen qatarlarında «qudanıń sıylıǵı» demey «qudanıń sarpayı» deymiz be?

Ekinshiden biziń «amanat» degen sózdi ózgertip túsin- dirmey aq solay ala biliw kerek emespe desek, avtor joń ol arabsha isenim girew bunı nege túsinbeymiz dep ókpeleydi. Al olay bolsa Ájiniyazdıń:

«Ishqı lashkarınıń dahshát sárkabı Bul amanat jandı táınen bezdirer»

degen qatarı n «bul i sen i m, yamasa girew j andı tánnen bezdirer» dei túsinemizbe? Al shınıńda isenim-orıssha

«vera», girew orıssha «zalog» degendi ańlatpayma? Ol taǵı biziń ıshqı lásh kerlerinen «dahshat sárkabı» degen qatardı

«ıshqı lashkeriniń qorqı nı sh lı basshısı» degen sózimizge' qarsı shıǵıp arabsha onı «ıshqı lashkerleriniń qorqı- nıshlı jazalawǵa hukim etiwshisi» dep túsiniw kerek dep duzetedi. Bul jerde Á j iniyaz arab sózin paydalanbay ózbek sózin paydalanǵan bolsa oǵan avtor ne dew mumkin? Ózbek tilindeolar «dahshat» degen sózdi orısshalaganda «ujasnıy» dsp aytılǵanı, al sarkab bolsa ózbek tilindegi «sarkarda» degen sózden alınıp onı orıssha «komandir yamasa nachalnik» delingenligi, ózbekshe-russha sózliginen belgili. Onıń ustine láshkerlerge «húkim etiwshi» emes, al basshı bolatuǵınlıǵın Ájiniyaz bilmey me? D emek biziń túsinigimiz avtordıń túsinigine qaraǵanda tereńirek emespe.

Taǵıda:

«Zar-zar yiǵlap keldim, Párwana baqqan beri kel»

293

degen Ájiniyazdıń qatarların «parwana shır-pır bolıp, kewlimdi baqqan» dep túsindiriwimizge avtor, joq olay emes, arabsha, párwana-tún gúbelegi» dep tiydiredi. Meyli solay- aq bolsın, onda qaraqalpaq tiliniń túsindirmeli sózligin- degi párwana «kewildegidey oydaǵıday» dep túsindirgenin ne qılamız (IV tom 102 b) Onda avtorǵa Ájiniyazdıń joqarı- daǵı qatarın «Zar-zar yiǵlab keldim tún gúbelegin baqqan beri kel» dep túsineyikpe?

Onnan keyin biaiń «fazıyletti pazıl, payızlı degen sóz benen únles» degen pikirimizge qarsı shıǵadı-da ol arabsha

«artıqmashlıq, ılayıq, danalıq» delingen dep belgileydi. Múmkin solayda bolar: lekin bul máselede Ájiniyazdıń logikasına súyenip, xalqımızda «payızlı jer», «payızlı úy», «fazıyletli adam» degen sózlerdiń ushırasıwın esapqa almay onıń:

«Fazıylet bilmegen adam, Tórt ayaqlı malǵa megzer»

degen qatarların «artıqmashlıqtı» yamasa danalıqtı bilme­ gen adam tórt ayaqlı malǵa megzeydi desek onı tereń túsingen bolamız ba?

Avtor Ájiniyazdıń «bir basımdaǵı hásiretim, girdablı ummana megzer» degen qatardı túsindirmeli sózliktegi

«qoqım-ılay aralasıp qaynawıtlap, ya iyrim tartıp jer astınan shıǵıp turǵan suw» degen túsinikke biziń dúzetiw berip, onı «basımdaǵı hásiret okean qúynıńa yamasa tolqınıńa usaydı» dep keltirsek, bizdi umman sóziniń okean ekeniń bilmeydi dep ayıplaydı. Viz ummandı okean dep aytъsh otırǵan joqpızba yamasa onı arab sózi dep shıǵarıwımız kerek edi me? Al girdab sózin Ájiniyaz arabtıń emes ózbek tilinen alǵan bolsa oǵan ne deymiz? Ózbekshe-russsha sózlikte olar «girdabtı-

«vodovorot», «vixr» dep túsindirse, Ájiniyazdıq «basımdaǵı hásiretim okean qúyınıńa megzer» degen desek onıq nesi qáte boladı. Bul hám joqarıda aytılǵan sózlerdi ózbekler óziniń tilinen tól sózi ekenligine gúman keltirtpeydi.

Arab-parsı sózlerge avtordıq qatıp qalǵanlıǵı sonsha, Ájiniyaz atam zamanıqan beri qollanıp kiyatırǵan «nazalim»

294

sózin qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligindegidey,

«sulıw, xoshhúrey» (3 tom 345-6) den, yamasa «kewlimniń tabı» degen sózdi qaraqalpaq tilindegi paydalanıp júrgen «biy- tap», «kewlimniń t a b ı joq» degen sózleri menen túsinbey, avtordıń aytqanıńday «tab»-kush-quwat, jaqtılanıw, nurla- nıw» dep kórsetilse Ájiniyazdı tereń túsinemizbe? Onda «Bir tabassum etseń kewlimniń nurı, yamasa kush-quwatı desek Áji- niyazdı burmalaǵan bolmaymız ba? Máseleni jergilikli topıraqtıń ústinde turıp talqı law hám bahalaw durıs bolatuǵınlıǵın umıtpaǵanımız jón.

Avtor «manawiyat tajı» degen sózdi túsindirgende túsin- bewshiiliktiń ájayıp ulgisin kórsetedi. Ol «taj» degen sóz arabsha «kekil», «aydar», «jıǵa» ediǵoy dei tońqıldaydı. Al biziń xalqımız ómirinshe tajdı taj dep yamasa Qara*;al- paq tiliniń túsindirme sózliginde Taj-patsha, xanlardıń joqarı mártebeli belgisi retinde kiyiletuǵın ashekóyli bas kiyim (IV t 257 b) dep qoyǵan emespe? Bizler «qádirdan dostıńnan boyında burma, barsań tóbesine taj eter seni» dep aytıp júrmeymizbe. Avtor boyınsha Ájiniyazdı tereń túsiniw ushın tajdı-kekil yamasa aydar dep biliwimiz kerek sıyaqlı. Sonda Ájiniyazdan:

« J a q s ı n ı n, hár sózi manawiyat tajı,

Jamannıd bir sózi záhárden ashshı*

degen qatarın, « J a q - s ı n ı ń hár sózi manawiyat kekili» dep túsindiriwimiz k e r e k pe?»

Bulardan avtordıch Ájiniyazdı tereń túsinbegenliginiń, onıq logikasına dıkkatsızlıǵınıq, Ájiniyaz dóretpesinde tek arab-parsı tilleri ǵana emes, ózbek hám basqa tillerdiń qollanǵanlıǵın baykamawshılıǵınıń, geypara sózlerge qara- qalp aqsh a túsiniklerdiń berilgenligin bilmewsh iligi mısalların kórip, bunday qatnas onı qıyın awhalǵa salıp qoyǵanın, solay etip onıń ózi Ájiniyaz poeziyasına nuqsan keltirgenligin kóremiz.

Bunday etip t ú y m e d e y nárseni túyedey etip kórsetiwge urı- nıw, tırnaqtıń astınan kir izlewdid arzımaytuǵın nárseler ekenligi ózinen ózi oqırmanlarǵa túsinikli bolǵan shıǵar

295

dep oylayman. Lekin sol talaptı avtordıq manawiyat másele- sinde qattı qátelesip úlken ilimiy hám siyasiy ayıpqa iye bolǵanlıǵın aytpay ketiwge bolmaydı. Ol: «M anawiyat— m ana-viyat (m aǵnalı ) sóziniń kóp li k túri. A dam nı ń morallıq halatı, sırtqı dúnya, turmıs tásirine baylanıslı ózgeriske ushıraydı. Bunday jaǵdayda ruwx sóziniń ornına manawiyat sózi qollanıladı. Manauiyat sırtkı tásir bolıp. ol ruuxıy mádeniyattın kanday lárejede ekenin anıklaydı (astın sızǵan biz) dep» «jańalıq» ashadı. Bul j ańalıq házirgi dáwirdegi filosofiya hám ádebiyat teoriyalarına da, ám eli yatqa da qaram a qarsı keled i . M orallı q halat ózgerm eli bolsa onda, nege islam moralı nesh sh e ásir dawamında adamlardıń qılıq-qılwasında kiyatır? Bunı bılay qoyayıq. YAxshı! Moral ózgerse ruwx sóziniń ornıńa manawiyat ńalay, ne ushın qollanıladı? Bul úlken aljasıq. Manawiyat moraldap shıqiaydı. Kerisinshe ol manawiyattıń ólshemlerine kiredi. Sonday-aq manawiyat ruwxıylıqtı da óz ishine qamtıydı. Moral ózgerse manawiyat ruwxıylıqtıń ornıń basadı degen sóz putkilley patwası zlı q. Sebebi m anawiyatsh unaslı q qániygeler « M anawiyat j ám iyettiń, millettiń yamasa ayırım bir kisiniń ishki ómiri, ruwxıy kesh irmeleri, aqlıy uqıp-lılı ǵın, erkinligin óziniń ishine alatuǵın túsishgko (Vatan tuyǵısı T., 1996 111-bet). Al, belgili ilimpaz M .Imom-nazarov, «M anaviyat insan qálbindegi ilahıy nur» dep keltirip, onıń áhmiyetin joqarı bahalasa, biziń avtorımız onı bilmey «moral ózgerse ruwx s ó z i n r 1ń ornıńa manawiyat keledi» dep shamalaydı.

Bul máselede avtorǵa 1997 jıldan beri respublikamızıń oqıw orınlarında oqıtılıp atırǵan «Manawiyat tiykar- ları» kursın tıńlawdı, ásirese I.A.Karimovtıń «Manawiyat- insannıń, xalıqtıń jámiyettiń kúsh-qúdiretidur. Ol joq jayda hesh qashan baxıt-saadat, bolmaydı» (I..A.Karimov

«Wzbekiston buyuk kelajak sari» T., 1998 62 b) degen kórsetpe- sin yadta tutıwdı keńes berer edim.

J uwmaqlay kelgende avtordıń «bazı bir adamlar mánisin ashıwǵa (arab sózleriniń J .B.) talpınǵan sayın kóp qátelerge

296

jol qoyadı. Usınıń saldarınan ullı shayır qosıqlarınıń m aǵanaları hár túrli m uqam ǵa dónip, sh iyelenedi hám túsiniksiz bolıp qala beredi» degen juwmaǵınıq tap ózine qaytıp urıp turǵanlıǵın bul juwaplardan túsinikli bolǵan shıǵar dep oylayman.

Sózimniń aqırında bul avtorǵa aytarım. Ilimde, (awa, tek ilimde ǵana emes), qalǵıp otırıp, birden shorshıp ketiwge bolmaydı. Onıń ornıńa arab-parsıdan bolǵan sawatıńdı paydalanıp, Ájiniyazdıń SH ıǵıs poátikasındaǵı ornın, belgili arab-parsı shayırları menen qiyaslap, salıstırıp, olardıń qatarına kóterip, xalıqtı ırza qılǵanıń abzal degim keledi. Sebebi búgin biz bir birewimizdiń tirsegine tewip, tırnaqtıń astınan kir izlep otırıwdıń ornıńa, bizlerge millet retinde kim menen maqtanıwımız kerek deytuǵın sorawǵa juwap beriw waqıtı keldi. Onda biz Ájiniyaz sıyaqlı sóz zergerleri arqalı ózimizdiń bar ekenligimizdi aytıp dálillewimiz kerek. Sonda ǵana biz ózimizdiń aqıl oyımızdı, manawiyatımızdı kórsetemiz. Bizińde oy órisimiz keń, sanamız qozǵalǵısh, qatarda ekenligimizdi tanıtamız. Bul álbette arab-parsı tilin biliw menen ǵana iske aspaydı.

aErkin Qaraqalpaństan•* gazetası. 2005-jıl 6-avgust.