5. Huqıq hám nızam — tınıshlıq tayanıshı

Tınıshlıq — ulıwma insanıy qádriyat. Xalıqlardıń ásirlik arzıwı, eldiq tınıshlıǵı, J aratqannıń biybaha sawǵası, adamlardıń qolǵa kirgizgen eń ájayıp tabısı. Sebebi, adamzat óz rawajlanıwınıq barlıq basqıshlarında eń dáslep tıiısh lıqtı kúsedi, onıq jolların izledi. Tı- nıshlıqta jasaw zárúrliginen sálemlesiw de kelip shıqtı.

«Assalawma-áleykum» — «Bul úyde tınıshlıq bolsın» sózi turmıs talabınan, tıntshlıqta jasawdın, qádirinen payda boldı. Ulıwma dúıyada sálemlesiwdiq qanday túrin almańız, olar «Meniq qolımda qural joq», «Mei saǵan dospan», «Men seni húrmetleymen», «Basımız aman bolsın» degen mánisti bixdiretuǵın, tınısh lıqtı qálewinen kelip shıqqan háre- ketler, belgiler hám sózler bolıp esaplanadı. Óytkeni, tınıshlıqta ǵana el gúllenedi, baxıtlı turmıs boladı, ilim-pán, mádeiiyat rawajlanadı. Onday dáwirdi babaları- mız «Qoy ústinen torǵay jumalaǵan» yamasa «Jesir qatın mın qoy aydaǵan zaman boldı» dep ulıǵlaǵan.

Tınıshlıq bolmaǵan jerde auızbirshilik bolmaydı.

Urlıq-ótirik, basqınshılıq-jawızlıq, zorlıq-zombılıq, urıs-qaǵıslar kep boladı, onnan el buzıladı, shańaraqlar uayran bolıp, qash qınlar, posqınlar, tutqınǵa túskenler, bala-shaǵadan ayırılǵanlar kóbeyedi.

Sonlıqtan da «Tınıshlıq, Erkinlik, Teńlik» degen uran adamzattıń arzıwınıń belgisi, ulıwmainsanıylıq talap hám Hámmeniń húrmetleytuǵın muratı retinde bahalanadı.

Elde tınısh lıq ornatıw máselesi júdá áhmiyetli hám

Qoepalı másele.

Sebebi tınısh lıq bolsa, tek huqıq hám nızamnın, táeiri, onıq ádalatlılıq háwiri, onı xalıqtıń shın júrekten húr-

leglewi arqalı iske asadı. Húkimet tárepinen shıǵarılǵan N1zamlarǵa baǵınıw, olardı hámmeniń buljıtpay orınlawı

133

— tınısh lıqtıń girewi. Sonlıqtan huqıq hám nızamdı tınıshlıqtıń tayanıshı dep bahalawǵa boladı.

Biziń elimizde qızıl imperiya ornamastan burın, úyler túwe dúkanlarda da qulıp bolmaǵan. J eke múlk muqaddes bolıp, kisiniń zatı na tiymewsh ilik hámmeniń ádetine aylanǵan, m iynetsiz tabılǵan dúnya haram esaplanǵan. Adamlar birewdiń baylıǵın kórse, «Bárekella, nesip etsin»,

«Alla zıyat etsin» degen gápten armai atlamaǵan.

Qızıl imperiya dáwirinde múlki barlar quwdalandı, jeke menshik joq k;ılındı, miynettiq qádiri tústi. Hámme qıppa- taylaq bolıp, mámleketlik múlk degen «iyesiz» múlktiń degereginde kún keshirdi. Ol da itibarsızlıqtıń, urlıq- ótiriktiń, m iynetsiz tabıstıń sebepsh isine aylandı. Nátiyjede m úlkke baylanıslı j ı n ayatsh ı lı q kóbeydi. Basqarıwdaǵı repressivlik tiykarında ádeisiz isler júz berdi. Milettiń dini, dástúri, úrp-ádetleri ayaq astı bolıp, elde miyrim-sh ápáátlilik sene basladı. Kisiniń zatına tiymew sıyaqlı sharapatlı uǵım joyılıp, qattı kewillik, biyádeplik taraldı. Adamlardın arasında isbilermenliktiń taramawınan, mápdarlıqtıń sayızlasıwınan, ishi pisiw- sh i li k, ar ah x o r l ı q, q ı zǵa n sh aq l ı q kelip sh ı ǵı p, ol j ı nayatqa iytermelewsh i faktorlardı ń birine aylandı. J ı nayatsh ı lı q sociallıq xarakter alǵainan keyin onı ońlawǵa nızam hálsizlik etti. Oiın, ústine adamdı jigerlen- diretuǵın, jeke mápii ulıǵlaytuǵın, ádalatlı hám hámme húrmetleytuǵın nızamlar da kem boldı. Xalıq arasında

«Pızam Moskvadan shıqqanda eki kózi masaladay janıp, aybatlanıp shıǵar eken. Al jergilikli orınlarǵa barǵanda eki kózi de lákat bolıp, onı jetelep qay j aqqa barsa, sol j aqqa burıla berer eken» degen sıyaqlı házil-shını aralas gápler júrer edi. Nızamnıq rezinaday sozıla beriwi adamlar psixologiyasında biyparwalıqtı, «meniń ne isim bar», «námárt bolayın, saw bolayın» degen itibarsızlıqtı qáliplestirdi, olardıń j ınayatsh ılıqqa qarsı turıw hám oǵan shıdamsızlıq qásiyetin topırlandırdı. Al, basqa- rıwdın, byurokratiyalıq usılı, stoldıq kúshi, demokratiyalıK institutlardıq bolmawı insannıq huqı qları n qorǵawǵa múmkinshilik bermedi.

134

Ózbekstan óz ǵárezsizligin alǵannan keyin elimizde yaızamnıń ústinligine, insan huqıq larına úlken dıqqat aUDarıla basladı. Elimizde erkin, demokratiyalıq, huqıqıy mámleket qurıwdıń «ózbek modelin» islep shıqqan húrmetli drezidentim iz I .A .K arimov rawaj lanı wdı ń ti y karǵı prindipleriniń biri, jámiyetimizdiń turmısınıń barlıq tarawlarında nızamnıń ústinligi, tek nızam arqalı eldi baskarıw, nızamnıń aldında hámmeniń teńligi, onıń sózsiz amelge asırılıwı elimizde haqıqı y tınıshlıqtıń tayanı- shın payda etetuǵınlıǵın atap kórsetti.

Nızam hám huqı q - ádalatlılıń tárezisi. Teńliktiń quralı, ádepliktiń baqlawshısı. «Teń atanıń balası teń- likke tursa da kemlikke turmaydı» dep durıs aytılǵan. «Qay jerde ádalatlıq buzılsa, sol jerde sózsiz qarsılıq, qarsı turıwshılıq narazılıq kelip shıǵadı» (I.Kárimov). Nátiy- jsde j ı nayatsh ı lı q j úz beredi. J azı qsı z j azalanı p, jazıqlı aman qalsa elde isenimsizlik, alawızlıq payda boladı. Olay bolsa tınısh j asawı mı z ushın huqı qtı q, nızamnıń abıroyın kóterip, onı húrmetlewdi, múltiksiz orınlawdı tiykarǵı másele etip kóteriw talapqa muwapıq keledi.

Bababalarımızdıń úrp-ádetlerinde de nızamlardı húrmet

etiw, oǵan súyenip jasaw, mámlekettiń insanıylıq múnási- betlerdi támiynlew ushın shıǵarǵan nızamların orınlaw keń orın alǵan. Olardıń sanasında adamnıń malına, janına zárer keltiriw, haqsız, zulımlıq penen birewdiń malına zorlıq qılıw qaralanǵan. Jeke menshik muqaddes, insannıń mańlay teri, taban eti, miynet haqısınıń jemisi dep oǵan kóz- Qıyıǵın taslaǵan da gúnakar dep eaplaıǵan. Demek biziń dástúr, Úrl-ádetimizge tuwrı keletuǵın huńıqtı hám nızamdı úyreniw, onı iske asırıw elde tınıshlıq bolıwdıń girewi. Sonlıqtan

lizin húrmetli Prezidentimiz I.A.Karimovtıń «Xalqımızdıń,

lsirese, jaslardıń huqıqıy sanasın qám mádeniyatın kóteriwgo Qaratılǵan ilajlar baǵdarlamasın keń kólemde ámelge asırıwǵa ayrıqsha itibar beriliwi kerek. Óytkeni har bir riyxapa óz Huqıqın bilsin hám onı qorǵay alsın» degen p i ki ri

lshayatshılıqtıń aldın alıwda úlken áhmiyetke iye.

135

Házirgi dáwirde huqıqtı biliw, quqı q arqalı is alıp barıw aldaǵı huqı qı y mámleketlerdiń, olardın, puxara- larınıń zárúrli turmıs tárizine aylandı. Hár bir puxara nızamǵa súyenip is alıp barıp, ózleriniń haq-huqıqlar nıń mámleket yamasa ayırım kisiler tárepinen buzılǵan j a ǵd a y d a sud a r q a l ı ádalatlı sh esh im de sezi l er l i k tabıslarǵa erispekte.

Huqıqtı biliw, huqıqıy mádeniyattı iyelew hár bir adamnıń baxtınıń hám dáwletiniń deregi, abadan turmısınıq tiykarı . Sebebi «Huqıq-qorǵan, aqı l-oy. H uqıq -qural abıroy» Bulay dewimizdiń sebo.bi, huqıq adamdı qorǵaydı, tınısh lıqtı saqlaydı, aqıl-parasatın jetilistiredi. Qorǵanǵan adam erkin adam. Qorǵanıp bilgen adam aqıllı adam. Haq-huqıqın bilgen adam kóregenli adam. Huqıq- qural, sebebi onı barlıq shiyelenisken máselede qural qılıp p ay dalan adı . Ol ar qal ı másele ád alatlı sh esh iledi. SHártnama dúziledi. Ol buzılsa járiyma tólenedi. Huqıq

- bul abıroy, onı bilgen, onıń menen jasaǵan adam abıroylı. Onı buzsa, abıroy tógiledi, insanıylıǵı poske túsedi. Al, abıroy bolsa adamnıń ómirinshe jıynaǵan ǵáziynesi hám oǵan ómirinshe ózine xızmet egetuǵın mártebesi.

Demek, huqıqtıń, nızamnıń adam turmısında ornı úlken. Huǵ,ıqıy tárbiyası tolıq bolǵan adam nızamǵa qılaplıq qılmaydı, oǵan húrmet penen qaraydı. Óziniń hám basqalardıń huqıqların belgilep bergen nızamnıń sheńberinen sh ı qpaydı. Olay bolsa huqı qı y tárbiya ata- ananıń, bilimlendiriw mákemelerinid. ruwxıyat áhmrshetli wazıypası bolıp, elimizde huqıqıy mámleket dúziwdiń, eldi huqıq penen basqarıwdıń irge tası boladı. Balalarǵa jastan huqıqtı tereń úyretiwdiń zárúrligi sonda, turmısta júz berip atırǵan illetler, jınayatshshıqtıń tamırı jas óspirimlik dáwirden baslanadı.