Qiriq qiz dastani

Zor kelip murnın qanattı,

Qarashaday batırdıń,

Júdá beli taladı, Kún-tún tınbay ayqasıp, Qıran ústem boladı, Kókiregin basqan soń, Qıran degen batırdıń, Tawday kúshi toladı. Qarashaday zańǵardıń, Qolayın júdá aladı. Aqsha júzin soldırdı,

SHıdam bermey kúshine, Qarasha batır boldırdı, Qıran degen batırıń, Qolayǵa júdá keltirdi, Tájna shekip tulparǵa, Qarashaday batırı,

Ózine tartıp meńgerdi. Julıp alıp pilinen, Aldına kese óńgerdi. Kórgenler qayıl qaladı, Qarashaday batırdı, Aldına óńgerip aladı, Esekke tandır artqanday, Óńgerip ketip baradı.

Dushpannıń otın sóndirdi, Hámirine kóndirdi, Pıshaǵın alıp qolına, Qarashaday batırdıń, Salǵamday basın omırdı Batırlıǵın bildirip,

Aq nayzaǵa ildirdi, Iynine batır saladı, Qas dushpanın óltirip,

351

Abıroylı boladı. Xalayıqlar quwanıp, Kóp alǵısın aytadı, Gúlayım da dostınıń, Júdá kewlin tabadı. Irza bolıp batırǵa, Qullıq aytıp aldında, Gúlayım sóyley beredi:

— Qas edi bizge ozaldan, Basına túsirdi duman, Baǵıshladım tenimdi. Qıran saǵan ırzaman.

Men bilmeymen kásip-káriń, Ańladıń kewlińnin tarın,

Qas dushpannan qutqardıń, Senseń sáwgilli yarım. Lalazar baǵı bostanım, Sońǵıǵa tariyx dástanım, Joyılmas biyik asqarım, Qıran batır ırzaman, Senseń táǵdir qosqanım. Qáwipli jaǵımda qorǵanım Qas dushpanım óltirdiń, SHıǵardıń ishten ármanım, Óshirdiń zalımnıń baxtın, Batır degen ataq taqtıń, Bunnan bılay baǵım bolsın, Basımız hám malı baqtım. Azat qıldıń qamal elim, Sayradı baǵda búlbilim. Dushpanlarımdı sap ettiń, Baǵıshladım saǵan tenim. Barlıǵınan óndi arım,

Saw bolǵaysań opadarım,

352

Seniń menen basım qostım,

SHadlıqta ótkey dáwranım.

Esitip onı Qırannıń,

Narday kúshi toladı. Eki ashıq qosılıp, Mázi-mayram boladı. Baǵına búlbil qonadı, Sonnan baslap Gúlayım, Qıranǵa neke boladı. Aylandırıp basınan, Qarashanıń gellesin, Tawdıń qara tasına,

Tas tóbeden uradı. Ármanda júregi jara, Ájel qoyǵan baǵdı qara,

Salmaǵı menen qara dáwdiń, Gellesi boldı mıń para. Qarasha dáwdi óltirdi, Mánisine keltirdi.

Baǵınıń gúlin soldırdı. Qalmay arın óndirdi. Qaytıw ushın tayarlanıp, Gúlayım alǵa jol júrdi.

Qatarda qara nar edi,

Qıyın jerde tayar edi, Qarasha dáwdiń qorǵanı, Qırıq batır bar edi, Jıynalıp basın quradı, Másláhátın saladı, Mınaw iske enaǵar,

Ishi ottay janadı, Patshamızdı óltirip, Aqsha júzin soldırıp, Qalasını kórip turıp,

353

Bizler qarap qalamız ba?

Gellemizdi kesip berip,

Dushpannıń keynine erip, Xorlıq azabına jerip, Aydawında baramız ba? Saw basıma sawda salıp, Keynińde tınısh qalıp. Qorqaq atın alamız ba? Jolında qurban bolayıq, Dushpannan óshin alayıq, Qaytpay qırǵın salayıq, Bolsa jiger sanamızda. Erkińdi seniń búkpeydi, Aytqan sózińe ermeydi, Hayalıńa jibermeydi, Tiri bala-shaǵańızǵa,

Jan turǵanda qol salayıq, Mına sansız bálámızǵa, Sol sózlerdi bir aytıp, Qarashanıń áskeri,

Kózi qanǵa toladı, Qarashanıń arın quwıp, Tum-tustan hújim jasadı. Gúlayımǵa at aydap, Jiger kúshin saladı, Halın bilmey zańǵarlar, Kórip nayza uradı. Kimniń moynı úzilip, Kimniń qolı taladı.

Tamasha qılıp Qıran batır, Ortada qıyqıw saladı,

Bir qanshasın zańǵardıń, Tiri tutıp aladı,

Ońnan, soldan topılıp,

354

Qıyqıwdı batır saladı.

Urıs bolıp shápireste,

Qılısh qıyrap dáste-dáste,

Urıp jıqtı on-onbeste,

Qırǵındı maydan ishinde,

Kórdi hár kim at mańlay dan, Qız baqtınan, er talaydan, Ǵapıllıqta on qız óldi,

Nayza tiyip qaq mańlaydan. Qayǵıdan boldı kewli joq, Júrekten tiyip jalǵız oq, Ólimtigin qarasa,

Jeti qız bar, úsh qız joq, Qırǵındı maydan ishinde, Joyılmaydı táǵdir isi, Tumlı-tustan salıp kúshti, Álep-jelep qılısh sesti, SHapıldı maydan ishinde, Dúrkin-dúrkin at shabısıp. Záńgige záńgi qaǵısıp, Qarsılasıp oq atısıp,

Qan tógip maydan ishinde, Batırlardıń kewili shaǵlar, Zaya boldı ne jananlar,

At shabısqan bálent daǵlar, Gúmbirler maydan ishinde, Qanǵa toldı bul keń jahan, At bawırınan aqtılar qan Kimler óli, kim shala jan, Qırǵındı maydan ishinde. Ishine toltırıp árman,

Gelle degen qırman-qırman, Qarashanıń qırıq batırı,

Jeti qızdı óltirip,

355

Olar da ótti dúnyadan.

Kim esapqa aladı,

Kimler xatqa saladı,

Jeti qızdıń súyegin,

Tintip tawıp aladı,

Jayǵastırıp qoyadı. Bende bolsań kel diyip, Jarshı jarın uradı. Elatına qaytıwshı, Bárshesi tayar boladı,

Gúlayım sárdar bas bolıp, Attı jolǵa saladı.

Azatlıq dep urdı jar, Elatına qaytıwǵa, Ózine berdi ıqtıyar,

Keldi basqa erkin zaman,

Qol kóterdiler aman, Quwanısıp xalayıq, Tarqadı qarańǵı duman, Alakózlik saplasıp, Dushpanlardı etti tamam, Dushpannıń úni óshedi, Kepin tonın pishedi, Musılmannıń áwladı, Túrkstanǵa kóshedi.

Aq jalawdan tuw alıp,

SHaqmaqtannan quw alıp, Dushpanların sap etip, Urıs otın tuwarıp, Jolǵa rawan boladı.

Elatım dep jol tartıp, Attıń jalın tarattı. Ornatıp teń paraxattı,

356

Saǵınıshlı batırlar,

Altı ayda aman-saw,

Túrkstanǵa jol tarttı.

Seksen narǵa júk artıp,

Eleksandı óltirip,

Qutıldı sherdiń daǵınan,

Qáwender boldı Gúlayım,

Xalqınıń sorap halınan,

Eline kóshti aman-saw,

Zalım dushpan jurtınan.

Qalmaq penen qas bolıp,

Qapa kewili xosh bolıp,

Jolǵa tústi qaytıwǵa,

Gúlayım sárdar bas bolıp

Jol júrip miyri qanadı,

Úsh ay tınbay jol júrip, Mádeminniń shólinde, Neshsheler esten tanadı, Aldı keshken jerine, Ińirletip, jatarlatıp,

Keyni zorǵa qonadı. Qamshılap attıń qońınan, Samalı esip ońınan, Qıya shólde kóp qırıldı, Azıq-awqattıń joǵınan. Jerge, kókke sıymadı, Bir-biriniń sońınan, Elge qayttı aman-saw, Gúlayımday batırdıń, Aybatınıń zorınan,

Tórt ay dúzde qonadı, Sarǵayadı, soladı, Ajallı dúzde qaladı,

Tórt ay tınbay jol júrip,

357

Gúlayımday arıwıń,

Túrkstanǵa quladı.

Batırlar kewlin basadı,

Ashıqlıq kewilin osadı,

Hasıl kiyip jaynasıp,

Ashıqlar oyın basladı.

Tááneti arıldı,

Tınbay júrip sarıldı,

Qırıq qızın ertip keynine,

Qıran menen Gúlayım,

Jádde degen tawında,

Kóp jıǵınnan ayrıldı.

Saplastı qayǵı-alamat,

Elatına quladı,

Batırlar saǵıw-salamat,

Asıǵıs túrde kiyatır,

Ata-anasın etip yad,

Qırıq batırı keyninde,

Maydanda qurdı saltanat,

Jetisip hár túr dáramat,

Tórt ay tınbay jol júrip,

Túrkstannıń xalqına,

Gúlayımday periyzat,

Quwıstı saǵıw-salamat.

Ashılǵan gúli solmadı,

Qayta bastan aynalıp,

Basına baxıt qonadı,

Kórmek bolıp atasın,

Eki batır atlanıp,

Qarǵalı sayǵa baradı.

Batırın ertip qasına,

Zorǵa sıyıp qanasına,

At oynatıp keledi,

Eleksan zalım óltirgen,

358

Atasınıń basına,

Áne atasınıń basında Zar-zar yıǵlap,

Atasın joqlap,

Gúlayım qız bir zat aytıp tur: Qaray almay ońǵa, solǵa, Topıraq shashıp qırıq mıń qolǵa, SHayday talasıp barqulla, Dadıń jetpey ólgen atam. Ǵapılda isledim xata,

Belimde kashmirli pota,

Keldi perzentiń qasıńa, Bar ma ruwhıń jan ata. Kópshilikti susı basıp, Túrin kórgen awlaq qashıp, Dushpanlar menen ayqasıp, Zorın tawıp ólgen atam. Jalǵız qızıńdı kóre almay,

Kúsh-ǵayratımdı bile almay, Qayǵısız dáwran súre almay, Ǵapıllıqta ólgen atam.

Jekkelik kelip jawradıń, Qalmadı izinde áwladıń, Dushpanın qırıp jawladım, Razı bol bizge atam. Suǵanaq qolların salıp, Ǵapılda qamawda qalıp, Járdem tappay kúyip-janıp, Jaw qolında ólgen atam. Dushpanlardıń qanın shashıp, Qarsılasıp nayza basıp, Xalayıqqa janı ashıp,

Janın qurban etken atam. Atımdı qoydıń Gúlayım,

359

Tabalmay dushpannıń qolayın,

Qızıń boldı házir tayın,

Alǵıs aytıń bizge ata.

Alqıssa Gúlayımday periyzat, Xalıqqa jar saldırdı,

Elatın xabarlandırdı, Qaldırmay tolıq jıydırdı Jetpis orda qurdırdı, Toparlap mallar soydırdı, Tórt qırlap oshaq oydırdı. Xalayıqtı jám etip, Daradan tabaq qoydırdı. Xalıqtı awzına qarattı, Atasınıń haqqına,

Júz sarpay tarattı. Atam ırza bolsın dep, Barı-joǵın arnattı.

Nesheniń waqtın xoshladı, Dúnya-malın shad etip, Atasınıń jolına,

Jeti kún tabaq tarqattı. Adalap bárin sap etti, Jeti kúnde Gúlayım, Bul jaǵın da ada etti.

Alqıssa atlar shaptı bálent tawǵa, Hesh jerde joq jánjel-ǵawǵa, Gúlayımday batır qız,

Bir qanshaǵa berdi sawǵa. Qırıq qızınıń basın qurap, Xalayıqtıń aldında, Íqtıyar berdi tarqawǵa, Shaqırıp xattan atma-at, Kewli-waqtın etip shad, Xalayıqtıń aldında,

360