Qiriq qiz dastani
.pdfGúlayımday periyzat, Jaǵalasqan dushpannıń, Birazınan qutıldı.
Bir yarım ay dem alıp, Gúlayım esin jıynadı. Uwayımnan qutılıp, Kewilin quwanısh jayladı, Ashıqlıq túsip yadına, Jan-jaǵına qaradı.
Kúnde úsh waq jem berip, Bedewdiń jalın taradı. Ilayıqlı bir batır, Júdá dárkar boladı.
Túsinde kórgen batırdan,
Hesh bir xabar bolmadı. Aybatı menen sımbatı, YAdınan sirá qalmadı, Anaw-mınaw batırdı, Adam dep esapqa almadı, Asa batır bolmasa,
Oǵan kewli tolmadı, Keshe-kúndiz ah urıp, YAdınan sirá qalmadı. Túsinde kórgen batırǵa, Ózin ózi arnadı.
Sol batırdı izlewge, Ózin ózi qamladı. Túrli bálege taqlandı, Jollarǵa ózin shaqladı, Qırıq qızına bas bolıp, Aralawǵa tawlardı, Gúlayım júdá taqlandı,
Taqlana bersin Gúlayım,
Elshi tınbay atın shabar,
201
Xabar alǵay qádir jabbar,
Qaraqshı iyttey qanxor zańǵar,
Eleksanday zalım qalmaq,
Áwel bastan edi qandar,
Gúlayımnıń jolın ańlıp,
Elshiden beripti xabar,
Gúlayımday sulıwǵa,
Tiydi qorqınıshlı xabar.
Jolı-jobasın boljaydı,
Tıńlamaydı bir qudaydı,
Qalmaqtıń xanı Eleksan,
Alıstan elshi jollaydı,
Meni kim dep sorasań,
Buwdır tawın jaylaǵan,
Laqabım Eleksan zalım,
Kewil berip qarasam,
Qalmaqlardıń patshası,
Xabarıń bosın kózińdi ash
Meniń isleytuǵın kárim,
Awhalımdı sorasań,
Senseń sáwgilli yarım.
Tıńlamasań aytqandı,
Tayın arnawlı saparım.
Kúshim jerge sıymaydı,
Bolsın sonnan xabarıń.
Kúshimdi jumsap tolayın,
Barsam bermespen qolayıń,
SHın kewilden bizge tabıń
Baydıń qızı Gúlayım.
Ishime toldı ármanım,
Tasaddıq tur shıbın janıń
Atım meniń Eleksan xan,
Gúlayım qız qolaylanıń.
Laqabıńa men tanıspan,
202
Kórgenim joq jer shalıstan
SHın kewilden yar tutıp,
Xabar ayttım alıstan, Tapa-tayın eki jarım, Taw buzadı ıǵbal baǵın, Gúlayım qız qarsılaspa. Kewilińdi ash bizge tayın. Qarsılasıp sóz aytsańız, Talqan bolıp dashıń-daǵıń,
Ásker aydap barǵannan soń, Sen bilerseń qara-aǵın. Tıǵılmaǵa quwıs tappay, Qawsırılar eki jaǵıń. Watanıńdı wayran qılmay, Erterek ábireyiń jabıń. Biziń menen jarasqanday, Kúshli-kúshli aqıl tabıń. Qollamasa qádir jabbar, Ásker barar topar-topar, Qarsılassa hár kim bizge, Qılıshım júz mıńdı shawar Hár kim bizge qarsı turǵan Belli qudayınan tabar. Gúlayımday periyzatqa, Sonday bolıp keldi xabar, Aqılıń bolsa Gúlayım, Jaqsılıqtan aytıń xabar. Ashıwıma tiyip alıp.
Ústińe tarttırma sapar. Qanǵa boyalar maydanıń, Ásker aydap etsem qáhár, Qarsılasıp dat kele almay Joq bolarsań haslıń nashar Gúlayım qız tezden baǵıp,
203
Káhárime bolma duwshar,
Men irkilmey baraǵoysam,
Neshshelerdiń qanın shasha,
Aytqan nátiyjeni kútip,
Altı ay seniń jolıń tosar.
Astımda bar Boz tarlanım
Qaratqanda qustay ushar.
Alqıssa sonda Gúlayım,
Dártine dártler ulasıp,
Sózdiń bulaǵın ashıp,
Aytqan sózine jarasıq
Qorıqpay, saspay jıraq qashı,
Qalmaqtan kelgen elshige,
Mınanı aytqan:
Buyrıǵı wájip patshanıń,
Oylap sheshsin munı xanıń,
Xalqıńda nashar qapılıp pa,
Bilemiz hayalları sanın.
Bul dúnyanıń sońı panı,
SHashtıń neshshe márttiń qanın,
Qayır ettiń panı dúnyanı,
Qayda shıqqan múyiziń.
Iskender Maǵluwbı darap,
Qast etkendi ettiń qarap,
Ishtiń hamay menen sharap,
Qayda shıqqan múyiziń.
Bul dúnyanıń sońı panı,
Qolıńda neshsheniń janı,
Hayran ettiń bul dúnyanı,
Qayda shıqqan múyiziń.
Qádirin biliń yarıw-dostıń,
Gezip qanat baylap ushtıń,
Saylap alpısh arıw qushtıń,
Qayda shıqqan múyiziń.
204
Xalayıqqa atım nashar,
Sawlatım xalıqtı basar,
Júrer jolların bilmegen,
Bul dúnyada kópdur awsar.
Jaqsı jigit qız ańlımas,
SHeshen sózlerinen janılmas, Kewilińdi bizden tartıń, Maqsetiń bizden tapılmas. Bolar usı jaqsı atıńız, Dáryadan kúshli pátińiz, Gúlayımnan sálem sizge, Maqsetiń bizden tapılmas. Buyrıǵı soldur qudaydıń, Nurı basqa kún men aydıń, Xanıń oǵan arlanbasın,
Men patshası bir oraydıń. Hár túrli dártler molaydı, Xanın bilsin biziń jaydı,
Kisige erkti beriwdi, SHariyatına jayǵaspaydı. Áyne on toqqızda jasım, Qanǵa ılayıq digri dashım, Saǵan aytar dálilim sol, Xalıq ushın baylawlı basım. Bizge kúshińdi taylama, Pánjeńdi salıp oynama, Men bir jurttıń patshasıman. Maǵan kúshińdi saylama. Káramat bizde esapsız, Qorqınıshlı sóz aytıpsız «Xan degen xalıqtıń atası» Bolmańız onday insapsız. Alıs sháhár qalańız,
Kóp eken kemlik shalańız,
205
Teńin baǵısh etsin dep,
Bizge adam jollapsız.
Aybat shekseń aqırma,
Xalıq siziń balańız,
Qattı ketpeń xan aǵa,
Oyla táńir allańız,
Xalıq xannıń balası,
Joldan shıqsa ádillik,
Apat jiberer allası,
Ádil sorasa xanı,
Túsedi onıń sayası,
Ádil bolsa xan, patsha Abadan eki dúnyası. Aqılıń bolsa xan aǵa, Sóz mánisin ańlashı, SHeshe almaǵan dálildi, Adamzattıń ońbası,
Usı sózimdi tıńlasań, Írza boldı qol astıń, Túsinbese sózime, Qurı ótkergeni jasın, Alǵa basıp talabı, Tiyer xalıqtıń duwası. Tıńlamasa bul sózimdi, Opat bolar ordası, Ashıwlansa sózime, Aqıl eske, shalası,
Mennen sóziń tıńlanbaydı, Ádil bosań qollashı. Mennen saǵan payda joq, Áńgimemniń qullası.
Sóz salmaǵın tıńlap shesh, Qalmaqlardıń patshası,
Tanda-panda násiyatım,
206
Jılatpa xalıqtıń balasın
Alqıssa sózdi esitiń,
Gúlayımday sulıwdan,
Táwekelge bel baylap,
Batırǵa ózin saylap,
Jerdiń júziń tanısıwǵa,
Júdá belin bayladı.
Qırıq qızına bas bolıp,
Bir táwekel qıladı.
Jerdiń júzin aralap,
Kim bar, kim joq dep barlań
Túsińde kórgen batırdıń,
Biynesin xalıqqa jarlap,
Íqlas penen ózin arnap, Xabarlaw bolıp maqsatı, Ketiwge belin bayladı. Istiń túrin jek kórip, Asıǵısta ǵaylıdı. Mártlik etip Gúlayım, Jolǵa ózin sayladı,
Aq sawıtın kiydirip,
Qırıq batırın tayladı, Aynalıp jurttı geziwge, Gúlayım ózin arnadı.
Barbaslaw jerge awnatıp, Jawırınların sıypalap,
Bedegeden berliklep,
Ushıǵadan terliklep, Sawash erin saladı, Eki jerden ayıllap, Uzaq jolǵa qayımlap, Atların ertlep aladı. Márt qabaǵın úyedi, At quyrıǵın túyedi,
207
Badana kózli sawıtların,
Oń iyninen kiyedi. Qalqanın baylap beline, Tuńtıyıp alıp qolanı, Batırlar atqa minedi, Gúlayım batır bas bolıp, Atlardı jolǵa saladı, Jerdiń júzin aralap. Kiyik atıw talabı, Qalmaq penen qas bolıp, Qapa kewili xosh bolıp, YArın tabıw maqseti, SHóllerge sapar tartadı, Gúlayım sulıw bas bolıp, Mártlikke ózin tayladı, Beline sadaq bayladı, Qırıq qızına bas bolıp Gúlayımday periyzat, Maydanda sapar áyledi. Attıń jalın taradı, Jan-jaǵına qaradı.
Qırıq qızına bas bolıp, Túsinde kórgen ashıǵın, Izlep ketip baradı. Qarager atı astında,
Ór qoyanday oynadı, Qos qulaǵın qayshılap, Tas tóbege aladı. Atlanǵalı batırlar,
Úsh kún tamam boladı. Omırawında aq kóbik, Arqadan jawǵan qardayın, Bólek-bólek qaladı.
Aq kiyiktep jaltańlap,
208
Jan-jaǵına qaradı. Qıya maydan dalada.
At oynatıp baradı. Sarǵayadı soladı,
Jeti kún tamam boladı. Segbir etip batırlar, Harıp-sharshap taladı, Qatar teńi tabılmay, Nar túyedey jaradı.
Batır jigit qayda bar dep, Bilgenlerden soradı Uzaqqa bedew shatadı, Mártlerge sapar jaqpadı, Soraw saldı elelge, Batırdan dárek tappadı. Bayabanlardı sahralap.
Qalıń ellerdi aralap, SHóllerde sayran etedi, Nebir jáhándi aqtardı,
Xorezm menen Buxardı, Otız kún sergizdan bolıp, Artıw degen jerge bardı. Yad etip batırlıq kárin, Aralap jerlerdiń bárin, Qırıq kún sergizdan bolıp, Tabalmadı Gúlayım, Izlegen márt sárdarın.
Qarataw, Kese etek, Balqan,
Neshsheni etip kúl-talqan, Batırdan derek bolmadı, Sorasıp hár túr adamnan.
Talqan etti Asqar belin,
SHaǵalalı aq kermeniń, Úsh ay júrip sayran etti,
209
Balqanıw,
Qızıl bas shelin.
Segbir tartıp kún udayın,
Aralap kórmegen jayın,
Altı ay sergizdan bolıp,
Araladı Nádir sayın,
Sayran etti qırdı, saydı,
Qıyınshılıq zaman tardı,
Jeti ay sergizdan bolıp,
Qorǵan kese tawǵa bardı. Bedewler shomıldı terge Jolıǵısıp aqıl erge,
Segiz ay sergizdan bolıp, Segbir tarttı sol biynede, Kewili dáryaday tastı, Kórgendi qarası bastı, Aybatlıǵa qarsılasıp, Taw-taslaqqa qoslar bastı, Sayran etti eki aranı,
Qalmaq penen shegaranı, At oynatıp talqan etti,
Qara say menen Sırdáryanı,
Sayran etti sahra dala.
Bári birdey aqıl dana, Taw teńizin talqan etip
Barsa kelmes, Qara qala,
Uzaq qaldı tuwǵan elge, Jaza berdi gúnakerge, Jerdiń júzin tolıq gezip, Kóre almadı hesh bir jerde. Baǵlardıń gúlin maylanıp, YArı ushın tayarlanıp, Toǵız ayda keldi deydi. Túrli tawına aynalıp. Bir
210