Qiriq qiz dastani

Torqa menen torlaǵan,

Túseǵoysa qolına,

Jelkeńdi qıymay qoymaǵan

Balalı ǵazday baypańlap,

Orın aldı ortadan,

Xalıqqa málim ataǵı,

Jaylaǵan zarańdip daǵı,

Abıl Xarıs degen palwan,

Kórgenler aqıldan sasqan.

Gúlayımday sulıwǵa,

Arnap kelgen bilqastan,

Onı kórip Gúlayımnıń,

Qayǵısı tolısıp tasqan,

Awır mıń batpan tastan,

Asıp ketti qayǵı-sheri,

Qattı qorqıp Gúlayım,

Xabar keldi ólim jaydan,

Ańlap sırın Gúlayımnıń,

Qaǵıp taslap qayǵı sherin,

Qarsılasıp shıqtı Qıran,

Etedi haqqa nalıstı,

Yadlap qıysıq shalıstı,

Hazar berip qol talmas,

Darıǵan jerde jan qalmas.

Qolǵa alıp Qıran batır,

Altın baldaq aq almas,

Aybat shegip bir-birine,

SHaǵılısıp sáwle shashıp,

Bir-biriniń susı basıp,

Keskir qılısh jalaqlasıp,

Eki batır qarsılasıp,

321

Gelleme-gelle shabıstı,

Qaymıǵısıp qaǵıptı,

Almasqa almas tiygende,

Jıldırımnan ot shıǵıp, Ǵawdan jerler alıstı. Irza bolıp bir neshsheler, Júdá miyri qanıstı,

Tasqa tiygen sekilli,

SHarlanıp júzi jetildi, Qolıńdaǵı almaslar, Kúshlerine shıdamay, Hár jerinen ketildi,

Ashıwlanıp batırlar, Olardı atıp tasladı Birbirine at aydap At

ústinen alıstı. Jaǵaǵa qollar salıstı, Attıń jeli qayıstı, Alalmadı bir-birin, Qáhárlenip qolaylap, Kórip urdı qulashtı.

Qozǵaltalmay bir birin, Sazan balıqtay tuwlastı. Ǵayratına ekewiniń, Xalayıqlar shuwlastı. Anıq kózi kórgenniń, Júrekleri suwlastı. Ayǵır kibi talastı, Terleri jerge buwlastı, Ańıranıp batırlar,

Áyne bir kún ayqastı, Óltiriwdiń qastında, Nar túyedey talastı, Ash jolbarıstay aqırdı, Xarıs batır qudayın,

322

Óz tilinde shaqırdı, Azburayı hámbil dep,

Jerdiń piyri adamı Xap,

Mádet berer kúnińdi,

Iskendiriw sachı sap,

YA ǵardashıp otparaz dep,

Ińıranıp jambas saladı.

Qap tawınday yoshadı,

Qattı qáhári keledi,

Qanday ǵayrat salsa da,

Bir birine kár etpedi.

Náwbeti dáwdiń ótedi,

Názer salıń qolla dep,

Mádet berer kúnińdi,

Pirim rásiwli alla dep,

Qıran degen batırıń,

Xarıs degen batırǵa,

Qos pánjesin saladı.

Zorlıǵın batır bildirdi,

Dáwdiń kúshin meńgerdi,

Basıp tıǵıp omırawına,

Jáne bir silkip kóterdi.

Dedigine jetkerdi,

Jáne bir hújim jasadı,

Belbewlikten ótkerdi,

Jáne bir silkip kóterdi,

Ekki iynine mindirdi,

Eki qolın jup tutıp,

At aldına óńgerdi.

Xarıs degen palwandı,

Hámirine kóndirdi.

Kóp jıǵındı aynalıp,

Qıran degen batırıń,

Xalıqqa ózin sendirdi.

Bir aynalıp jıǵındı,

323

Ákelip xannıń aldına,

Palwanlıq jolın basladı

Mine taqsır sawǵa dep,

Xarıs batırdıń gewdesin,

Tas tóbeden tasladı,

Qılıshın qolǵa aladı,

Bar ǵayratın saladı, Saqalınan bir tawlap, Qarqıratıp shaladı.

Suwqabaqtay gellesin,

Nayzaǵa ilip aladı. Sol waqtında Gúlayım, Júdá qurıshı qanadı. At aydap kelip ortaǵa. Qıran degen batırdıń, Moynına qol saladı. Arıslanday aqırıp.

Júz mıń ırza boladı. Kewil bólip anıqlap, Ábden kewili toladı,

Sonnan baslap,

Qıran menen Gúlayım. Anıqlap dos boladı. Kóp jıǵındı aynalıp, Mázi-mayram boladı.

Quwanıshqa kewli toladı,

Kewilleri hallaslap,

Álemdi shalqıp oradı, Túrkstanǵa qaytıwǵa, Asıǵısta albırap,

Bas ayaǵın quradı. Gúlayımday batırıń, Jan-jaǵına qaradı. Qarsı aldına názerlep.

324

Jáne bir palwan kiyatır.

Turpatın kórip palwannıń,

Aqıl esten tanadı.

Alqıssa endigi sóz,

Sol palwannan baslanadı.

Qarsı aldınan qarasań,

YAdıńa hár is salǵanday,

Aybatın onıń kórgende,

Qırıq mıń jıǵın qorıqqanday.

Burın kózi túspegen,

Qorqıp esten tanǵanday,

Murınınıń shalǵayı,

Qısımlanǵan talqanday.

Turpatına qarasań,

Tawda turǵan tóbedey,

Baltırınıń bári jún,

Murtları bar jebedey,

Aybatınan er qorıqqan,

Tepsingende jer qorıqqan,

Júdá mıqlı bolmasań,

Anaw-mınaw palwannıń,

Onbesin tiri jutqanday,

Qabaqları jabılǵan,

Ala túgin jamılǵan,

Baltırınıń túgine,

Hinji marjan taǵılǵan,

Kúnniń júzin kórsetpey,

Jıl on eki ay baǵılǵan,

Patshalıqtan baǵılǵan,

Atın sorasań Sergizdan,

Jaraǵan sherdey aqırıp,

Háddiń bolsa keliń dep,

Gúlayımday batırdı,

SHaqıradı qolpıldap,

Aybatı júregin jardı,

325

Ázzi bolsań zaman tardı, SHamırqanıp Eleksan, Gúlayımǵa aqırıp,

Dáwdi ortaǵa shaqırdı,

Onı kórip Gúlayım.

Hayran bolıp turadı.

Hesh bir ilajın taba almay

Jan-jaqqa moynın buradı,

Batır edi ozaldan,

Ishine árman, sher tolǵan,

Xalayıqtıń ishinde,

Bir batırı bar edi,

Atın aytsam Ertuwǵan.

Kútti batır namıs-ardı,

Qalmaqlar júregin jardı,

Kótermelep Gúlayım.

Ertuwǵanday batırıń,

Dáwge qarsı shıǵardı.

Eki jaqtıń batırı,

Eki jaqtan shıǵadı.

Kórgenlerdiń kewili tastı,

Eki batır ortada,

Bir-birine qarsılastı.

Biri qashıp, biri quwıp,

Hiyleleri hádden astı,

Ertuwǵan menen Sergizdan,

Qarsılasıp ayqastı.

Jaǵaǵa qollar salıstı,

Gahı ońdı, gahı soldı,

Baslarına kúnler tuwdı,

Qıyamet bazarın qurdı,

Qolay kelse ayanbay,

Ash búrkittey pánje urdı.

Ala almadı bir-birin,

326

Qoshqar kibi básip turdı,

Qáhárlenip Sergizdan,

Qolaylı jerin dusladı.

Ertuwǵanday batırıń,

SHep jaǵadan usladı,

Bir-birine ayanbay,

Kerilip janbas tasladı.

Qaytara almay bir-birin,

Hayran bolıp turadı. Jıǵalmasın biledi,

Sergizdanday alaban,

Qattı ashıwı keledi, Íńıranıp sóyley beredi, Burınnan usı jol ma dep, Otparaz hámbil kolla dep, SHappattay musılman, Íras-aq mennen zor ma dep,

Qáhárlenip topıldı, Ertuwǵanday batırǵa, Ashıw menen pánje urdı. Bir urǵanda pánjesin, Ertuwǵannıń gellesin, Salǵam kibi omırdı. Talday moynın buradı, Ertuwǵannıń basına, Qıyamet qayım quradı, Ǵapıllıqta batırdı, Dúnyadan juda qıladı. Qapa kewilin xoshladı, Pıshaǵın alıp qolına, Ertuwǵanday batırdıń, Qulaǵınan usladı.

Kesip alıp gellesin, Zalım xannıń aldına,

327

Ilaqtırıp tasladı.

Alqıssa sonda Eleksan,

Quwanıshı sıymay qoynına:

Há Gúlayım, Gúlayım,

SHıdaysań ba oyınıma,

Aybat shegip Gúlayımǵa,

Elek patsha sóyledi. Ashılǵan gúldey sola ma, Jamanlıq yadtan qala ma,

Oylap qara sen zanǵar, Baytal shawıp báygi ala ma. Qılǵan jamanlıǵıń sol ma. Eki batır óltirdim dep, Maqtanasań xalqıńa, Qolıńnan kelse ayama, Iyini kelgen jerinde,

Batır qarap tura ma. Úmitiń joq xalqıńnan,

Qorıqpaysań sen haq qannan, Halıń bilmey qarsı shawıp, Qorıqpaysań janıńnan. Bolma ashıwıma duwshar, Halıń belli haslıń nashar. Sergizdannıń qolına tússeń, Qızıl qanıń suwday shashar. Qarsı turma awlaq qashıń, Eglenbey aranı ashıń, YAdıńda tut Gúlayım, Sergizdannıń qolına tússeń, Mıń qara bolar lashın Gúmbirleser daǵı-dashıń, Mayda-mayda bolar basıń, Sergizdanǵa qarsılaspa. Gúlayım qız awlaq qashıń.

328

Mına sózdi esitip,

Gúlayımday periyzat,

Qáddi boyı qaltırap,

Gúlayımday batırıń,

Ne deydi patshaǵa qarap:

Kim qorqadı nalısıńa,

SHek qoyma ólshew tasıńa,

Erge qusap lap urasań,

Há qutırǵan, qutırǵan,

Háddiń bolsa kel qasıma.

Asqınlamay názeriń sal,

Qarsılassań biz benen,

Zamanıńız seniń tar,

Aybat shegip qorqıtpa,

Berregirek kele ber,

Háddiń bolsa enaǵar.

Attıń jalın óreyik,

Qoldan kelse ortada,

Batırlıq dáwran súreyin,

Bad urmastan kele ber.

Xalayıqtıń aldında,

Bir ayqasıp kóreyik.

Sonı aytqan waǵıńda.

Qalmaqlardıń Sergizdanı,

Ardańladı juwırdı,

Jer tanabın quwırdı.

Qızdıń kelip qasına.

Taq jawırınınan pánje urdı,

Ashıwlanıp Gúlayım,

Aldında márdana turdı.

Hesh bir ilaj qıla almay,

Qıyın jerde zar zardı.

Birin biri tartqanda,

Qara jerler teńseldi.

329

Hasıl kári qarsı jawdı,

Batırlar teń-teńin tawadı,

Bir-birine arsıldap. Qaytpay saldı qarıwdı. Sergizdanday batırıń, Bar ǵayratın salsa da, Dárpendire bilmedi, Gúlayımday arıwdı. Kewili dáryaday tastı, Birin biri óltiriwge. Kúshtiń bulaǵın ashtı. Jıǵısa almay batırlar. Kún yarım kún ayqastı, Jıǵısa almay eki batır, Batırlar asıp-sastı. Kúni-túni julqısıp, Jıyrıqları jazıldı.

Birew-birewin baqlap.

Quwday moynı sozıldı. Sapta turǵan xalayıq, Kewilleri buzıldı. Tınısh tappay tepsinip, Taslar dizden qazıldı. Júsh ǵayratı teń kelip, Gá alısıp, gá jazdırıldı, Kúshlerin salıp kerildi, Abıray qoldan berildi, Ǵayratına shıdamay, Sergizdanday palwanıń, Qara tasqa súrindi.

Jıǵa almadım qatındı dep, Namıs penen eneǵar, Kózine janı kórindi. Ashıwlanıp qalmaqtıń,

330