Qiriq qiz dastani

Qaytıw jaǵın elińniń, Iqtıyarın ózine sal. Niyetimiz ullı Ǵazat, Tayın turıń qırıq azamat Qaytaman dese ózleri, Ruxsat qıl, etiń azat. Tariyxlıq ǵayrat salayıq Jolıńda qurban bolayıq, Nariyza bolsa elatıń, Ǵayrat salıń batırım, Ózimiz ertip qaytayıq. Qaldırmay malıń aydayıq Bárimiz bir bas qosayıq, Ǵayrat salıń batırım, Qalmaqtıń malın aydatıp,

Tezden elge qaytayıq. Mına sózdi esitip, Qıran degen batırıń, Jaw-jaraǵın asınıp, Astına mindi árebi at, Xalayıqtıń jolında, Bekkem usladı dıqqat, Kópshilikke jar salıp, Óz betine qaytıwǵa, Qıldı batır ruxsat.

Tumlı-tusqa shaptırdı at, At oynatıń batırlar, Qalada qurdı saltanat, Bende bolǵan tez qayt dep, Tumlı-tusqa jazdı xat, Asıǵıp atqan xalayıqlar.

Jetisti maqsetli-murat.

Elin tintip awlattı, Erk berip jawlattı,

341

Uzaq jerge qaytıwǵa,

Qalmaqtıń jurtın awlattı.

Atı shıqqan baylardıń, Ǵáziynesin talattı. Ashılmaǵan jerlerin, Balta salıp qulattı, Asawların tuwlattı, Ókpelerin ostırıp, Júreklerin suwlattı, Qalada atlar oynattı, Bir neshe mıń alaman, Azıq-awqatın jámlep, Elatına jol tarttı. Baǵındırıp qalmaqtı, Dúnya-malın jıynattı, Qarsılasqan zorların, Dári menen uwlattı, Ne bir katta bayların,

Bólingen qoyday shuwlattı. Jalınǵanın jubatıp, Kewillerin awlattı, Jamanlısın taptırıp. Ózli-ózine baylattı, Qalmaqlardıń sháhárinde Qurdı úlken siyasattı. Qashıp júrgen neshshege, Darıttılar apattı,

Elatına qaytıwshıǵa, Berdi hár túr sharapattı Kewilin ashıp baǵınǵanǵa, Berdi batır salamattı.

Neshshe biyik, neshshe alań,

SHáhári boldı dalań-dalań. Qıran batır, Gúlayım,

342

Qalmaqqa tiygizdi topalań.

Óli zatın jıynatıp,

Úsh júz narǵa júk arttı, Awmasın dep jollarda, Tanap penen bek tarttı. Qalmaqlardıń malların, Tumlı-tustı aydattı,

Sen qılǵanǵa men qıldım, Sennen artıq ne qıldım, Jıynap úsh júz qalmaqtı, Barlıq malın aydattı, Salıp eline alamat, Kórgizip hár túr bálamat, Altı ayda aman-saw, Gúlayım, Qıran bas bolıp, Qaytıwǵa qolaylasadı,

Eline aman salamat.

SHıǵıp azatlıq jaǵına, SHer salmay kóńil daǵına, Dushpanların qıyratıp, Kóshtiń basın qarattı, Qaytıwshı bolıp xalqına, Quwanıshın molayttı, Elge siyasat tarattı,

Toǵız ayda aman-saw, Elatına qaytıwǵa, Attıń basın qarattı.

Qurılıp tamashalı bazar, Dushpanların qıyrattı. Kórdi tamashalı bazar, Kewili boldı lalazar, Saw-salamat qaytıptı, Ishinen shıǵıp ármanlar, Qırıq qızın ertip keynine,

343

Qayttı deydi batırlar.

Ishinen shıǵıp ármanı,

Dónip shadlıqqa dáwranı,

Esap alıp ózli-ózinen,

Kim bar, kim joq barladı.

Tawısıp qalmaq sawdasın.

Jámlep kewildiń qalasın,

Basın jámlep batırlar,

Qolayladı qaytpaqqa,

Jolǵa salıp attıń basın. Erkinlik hawaz tarattı. Xalıqqa isin jarattı, Ay jatıp, at baǵıp, Qaytıw ushın eline, Qıran menen Gúlayım, Atınıń basın qarattı, Xalqın ertip izine, Gúzar menen jol tarttı. At kekili órildi, Abıray

qoldan berildi,SHıqqan waqta qaladan, Ájeptáwir túrleri,

Bir top ásker kórindi. Oylap tursań tamasha, Abaysızda dus keldi, Qarsı aldınan qarasa, Kópshilik tarqap ketkende, SHıǵa keldi ońasha, Wádelesken Qıranıń,

Qaytpay kirdi sawashqa,

Qarsılassa harıp-talmas, Kóziń tússe esten qalmas, Tandır sıyar pánjesine, Duwshar qılmaǵan dástine,

344

Uyqıń shayday ashılar, Eneǵoysa túsińe.

Qaq jarılar júregiń, Qarsılassań kúshine, Teńewge jandar tabılmas, Zańǵardıń peshenesine. Batalmaǵan hesh bir jan,

Jol soramas hesh kim onnan

Tili tartıp júrer zordan, Tungus xalıqtıń patshası, Atın sorasań Qarasha xan. Hawlıqpastan, qorıqpastan, Sawal soradı Gúlayımnan: Qarsılasıp qaytpay oq atqan Qalmaqtıń elin qıyratqan. SHáhárinde altı ay jatqan Esabı joq xalıqtıń, Árman-sherin molaytqan,

Qalasın buzıp joq etken, Gúlayım batır senbiseń? Tarılttıń jer menen aspan, Kúshinde joqdur esap-san, Qarsılassa aybınıp,

Qırıq mıń aqıldan sasqan, Serke, Xarıs, Abıl, Xasan, Bir qolıńnan óltirgen,

Qız palwan degen senbiseń, Wayran etip sar jaǵasın, Waysan xanday el aǵasın, Uslap alıp qolınan, Salǵamday omırǵan basın, Kókmar qılıp oynaǵan, Qalmaqtıń ádil patshasın, Gúlayım—Qıran senbiseń?

345

Tártibin xalıqqa taratqan, Baǵındırıp elimdi,

Óz awzıńa qaratqan. Árman-sherińdi tarqatıp, Jurtıńa qaytıp baratqan, Qıran batır senbiseń? SHer salǵan qıylı qalıma, Oyranlap múlki-malıma, Qan aǵızǵan say-salama, Gúlayım batır senbiseń? Sarondepte jatırǵan,

Menmenniń kúnin batırǵan, Gárdengemen áwladı, Qarasha batır men dedi, Háddiń bolsa atısayıq, Qayılmısań sen dedi.

Aqıl dáne sen bir danısh Men aldıńa keldim qalıs, Qarasha batır men dedi, Háddiń bolsa kel alıs.

Bir ármansız bolayın, Ǵayratıń bolsa sal dedi. Sendey qızdıń jolında, Arnawlı batır men dedi. Qarsılassa biz benen, Kózde jasıń sel dedi. Qattı oylan nasharsań, Óz halıńdı bil dedi. Aytqanımdı tıńlasań, Iqtıyarıń qolıńda, Erkińdi maǵan ber dedi Mına sózdi esitip, Erden erdiń qáwpi bar, Gúlayımday batırdıń,

346

SHiyrin janı seskendi,

Qaytalap gúrriń urǵansha,

Basqa sózge qaratpay,

Jasqanıp, jasırınıp jatpay,

Batırlıǵı sonshelli,

Almasta tartqan polattay,

Qıran batır at qoyıp, Íńıranıp sóyley berdi: Eglenbey jolıńnan qalma, Bilgen batırlıǵıń sol ma, Háddiń bolsa kel berman, Qaymıqpa zańǵar, taysalma. Saparım bar uzaqqa,

Eglep joldan qaldırma, SHıqpaǵay tánnen shıbın jan, Múshkil isim áyle ańsan, Qáwip etseń qaytıń keynińe, Kúshiń bolsa kórset maǵan. Mına sózdi esitip,

Qarasha batır sóyledi: Atım súringen qıyadash, Men jantassam qasıńa, Basıńnan toqpaq arılmas, Aqılıń bolsa musılman,

Jantaspastan awlaq qash.

Baǵınadı maǵan patsha, Tal bolarsań oq atsam,

Jantassa tiri jutarman.

Bet aldım tuwrı qarasa, Aqılıń bolsa aranı ash, Qáhárime dus bolma, Aldımnan meniń awlaq qash. Jantasıp ketseń qasıma, Gewdeńizden keter bas.

347

Mına sózdi esitip,

Qırandayın batırıń,

Ash jolbarıstay aqırdı.

Opat boldı tas qorǵanlar,

Sen be biz ben shını qandar,

Gáp mánisin ańlasań,

Dúzde qalar gáp urǵanlar.

Jawda qarap turıs bar ma,

Bosata joldı gelleǵar,

Nasiyhatqa kewil burıń,

Tuwrısınan dálil urıń,

Meniń aldım tezden bosat,

Basıńız ketpesten burın.

Esitip sonı Qarasha,

Jarılǵan muzday gúńirenip,

Jawǵan bulttay qursanıp,

Aydarhaday aqırıp,

Aranday awzın ashadı,

Qáhári tawday tasadı,

Awzınan otlar shashadı.

Aybatınan zańǵardıń,

Xalayıqlar sasadı,

Qayısın qolǵa oradı,

Erden erdiń qáwpi bar,

Qırandayın batırǵa,

Aqırzaman quradı.

Gahı onnan, gá soldan,

Kórip jambas uradı:

Sır bermeydi batırıń,

Dárpenbeyin turadı.

Irǵıp shıǵıp solına,

Qarashaday gelleǵar,

Gúrji-parral uradı.

Qalqanı menen qorǵanıp,

348

Batır tuwlap qaradı:

At kekilin óredi, Káramatın kóredi Gúlayımday qaysarıń, Sınayın zaman biledi, Azmaz kómek beredi. Sol waǵında Qıran batır, Qarap sóyley beredi,

— Há Gúlayım, Gúlayım,

Isti awır oylanıń, Táǵdirge qayıl bolayın, Kómek berme sen maǵan, Ekewlep shıqtı degen sóz Jaqsı at bolmas Gúlayım. Óz ózińdi irke tur,

Men baǵımdı sınayın, Maqul sózge ne qarıw, Gúlayım atın tartadı.

Qaysarıńnıń pánjesi, Darıǵan jerin osadı, Ash bóridey alısıp, Kúshke kúshler qarısadı. Eki mıqlı tartısıp, Hámelleri asadı.

Seskengendey adam jandar,

Jan alısqan belli qandar, Ispihanlı aq semser,

Oń qolına aladı. Hújim jasap jantasıp,

Qarasha dáwdiń basına, Kerip semser uradı,

Tasqa tiygen sekilli,

Serpip keyin qaytadı. Som júrektiń tusı dep,

349

Jan shıǵarın usı dep,

Kerip qanjar uradı,

Polat sawıt kúsh bermey,

Serpip keyin qaytadı.

Urǵan semser kár etpedi,

Bir-birine dadı jetpedi,

Batırlar hayran boladı.

Jaraqlardı tasladı,

Bir-birine at aydap,

At ústinde batırlar,

Jaǵadan bekkem usladı.

Biri arman tartadı,

Biri berman tartadı,

Birin biri tartıstı

Awzınan jalın sholastı.

Birin biri óltirmes,

Kerip urdı qulashtı,

Qıran degen batırıń.

Saldı qattı ıqlastı.

Ala almadı bir-birin,

At shawıp daǵdıń pástine,

Qara taslar teńseldi,

Ekisiniń kúshine,

Astındaǵı pilleri,

Dizinen ǵarq boladı,

Qara tastıń ústine,

Qanday eken enaǵar,

Onı tuwǵan sheshesi,

Tiygen jerin shıdatpas,

Julıp taslar pánjesi.

Qurıjılandı Qıran batır,

Aqsham, kúndiz-keshesi,

Qarasha degen batırdıń,

Alındı júdá esesi,

350