Qiriq qiz dastani

Júregine sher qattı. Jedel kúshin tarqattı, Ińıranıp Gúlayım, Jup-jaǵadan bek tutıp,Sergizdanday batırdı, Qaǵıp iynine saptı, Oylap tursaq xalayıq,

Qalmaqtıń dáwleti qayttı. Sergizdanday palwandı, Taq jawırnınan taslaptı, Gúlayımday periyzat, Sergizdanday palwandı, Ǵarrı anarday qulattı. Awırlıǵı sonshelli, Sergizdannıń gewdesi, Qara tasqa ǵarq bolıp, Mısalı dizden battı, Alqıssa Gúlayım.

Qayǵı ǵamdı tasladı,

Qanjardı qolǵa usladı,

Qalmaqlardıń palwanın,

Basın kesip aladı,

Kóp jıǵındı aynalıp,

Asqabaqtay gelleni,

Mine sizge sawǵa dep,

Patshasınıń aldına,

Ilaqtırıp tasladı.

Quwanıshqa kewli toladı,

SHáhimardan piyrim dep,

Gúlayım qıyqıw saladı.

Bir-birine isenip,

Qıran batır, Gúlayım,

Belgili dos boladı.

331

Ábden qurıshı qanadı, Kewili tasıp shaǵladı, Bas-ayaǵın taqladı,

Óz kewiline Gúlayım, Qalmaqtı qurtıp sapladı. Onı kórip Eleksan, Isenimli palwanın,

Kóz aldında shalǵan soń, Quyqa túgi juwladı. Júregi qatań suwladı. Aqıl-esten ayrılıp, SHekesi jaman ǵawladı. Gúlayımday periyzat, Nıpqırt qıldı jawlardı, Azayıwǵa qaradı, Qalmaqlardıń áwladı, Ne qıların bile almay, Xanıń iyttey jawradı, Tum-tusına at shawıp, Qattı keldi namıs-arı, Aybatlanıp aqırıp,

Qattı keldi qáhári,

Qarǵıp minip boz tarlanǵa, Qolın salıp polatqa,

Jek kórinish kórinip, Basqı boldı elatqa. Arı kelip arlanıp,

Tústi xanıń janǵan otqa, Boz tarlanǵa jem berip, Qaraǵay nayza óńgerip, Basın mıńǵa teńgerip, Uńǵısı páreń aq nayza, Aq nayzanı qolına alıp, Arı kelip kúyip-janıp,

332

Qayǵı-sherge júdá qanıp,

Sawıt kiydi polat jaǵa,

Jamılıp peken duwlıǵa.

Basın paylap Eleksan xan,

Burqırap shaptı ortada,

Ólim haqtıń buyrıǵı,

Waqtıń tolǵan waǵında,

Hár nárseniń júyrigi,

Jedel berip aydaǵan, Sum ájeldiń qurıǵı. Qızıl-jasıl taǵınıp, Aq qalqandı jamılıp, SHawıp shıqtı Elek xan, Ash jolbarıstay shabınıp,

At shapqan maydan taqırdı Qaq ortada dabıldı,

Eki jaqtan jarqırap, Polat semser shaǵıldı. Qalmaqlar júdá sarsıldı, Joyttı huwshı, aqıldı,

Gúlayım batır tez kel dep, Enaǵardıń patshası, SHabısıwǵa shaqırdı. Kóp tásir etti mundayıń, YAd etip qádir qudayın,

SHaqırǵan soń barmasın ba, Aq semserin qolǵa alıp,

At shawıp keldi Gúlayım, Som júregi hallaslap, Xandı óltiriwge qaslap, Qarager atın oynatıp, Gúlayım keldi qarsılasıp. Qalmaqqa sóyledi. Gúlayımday batırıń:

333

—Taymaǵay bastan baxtımız Zaya etpegey shaqtımız, Atısamız ba, shabısamız ba? Qaysısı maqul xanımız? Ǵapıl qalmań xanımız, Ǵayratıń bolsa salıńız, Hámeliń bolsa etip baq, Jolıń ullı patshamız. Iqtıyardı saǵan berdim, Atasań ba, shabasań ba, Hámelińdi alıńız.

Mına sózdi esitip, Xanıń sonda oylandı, On segiz batpan sarıjay, Óz turqına sayma-say,

Iqtıyar berdim degen soń, Atpaqtı kórdi qattı ońay Quwanısh qoynına sıymay. On segiz batpan sarıjay, Xan qolına aladı,

Kópshe masaq oǵınıń, Birewin julıp aladı, Jebeligin toltırıp, Orap gezge shaladı. Qáhárlenip tartqanda, Eki basın qosadı,

Qalay bolsa ol solay,

Gúlayımday sulıwǵa, Qos ókpeniń tusı dep, Ińıranıp jayın tartadı.

Zalım xannıń atqan oǵı, Iyttey qańsıp baradı. Qarǵın suwday sarqırap, Tuwrılap jol tartadı.

334

Sarqıraǵan sestinen,

Janlı-janlar qorqadı.

Gúlayımnıń tulparı,

Jer tabanlap jatadı. Oq ústinen ótedi, Qara tasqa qarq bolıp, Qamırdayın batadı.

SHamırqandı zalım xan, Qattı árman boladı. Ańǵardı zalım bul isti. Ánjemlep jedel qurıldı. Oń qolına aladı. Ispihan jáwhar qılıshtı.

Qolımnan ketti namıs-ar, Oylap tursa qáyteyin, Zamana boldı bizge tar, Háddiń bolsa taysalma, Tuwrı turǵıl gelleǵar dep, Xanıń atlar qoyadı.

Kók jelkeniń tusı dep, Gúlayımday batırǵa, Kerilip semser uradı. Gúlayımday periyzat, Bul da semser uradı.

Almasqa almas tiygen soń, Jıldırım kibi ot shıqtı. Taw gúńgirlep ses berdi. Márt kúshine shıdamay, Sawıtları sótildi,

Iyninde almas sawıtlar, Say-saylanıp sótildi. Hár jerinen ketildi. Hámelleri batırlardıń,

Bir-birinen zor keldi.

335

Qáhárlenip Gúlayım,

Kózi ottay janadı,

Jigeri tasıp qaynadı, Bunıń menen xanıńız, Ájep ǵana oynadı. Tájina shegip at aydap, Eki batır qarsılastı,

At ústinde alıstı, Kúshlerin salıp shayqastı. Gúlayımday periyzat, Ash jolbarıstay julqılap, Omırawdan qol saldı.

Kórgen jannıń qurshı qandı, Márt kúshine shıdamay, Xanıńızdıń beli taldı. Gúlayım qız ońayın aldı, Bir pánjeni bastan aldı,

Bir pánjeni belden saldı. Eleksanday patshanı, At ústinen julıp aldı. Qarager atın jeldirdi, Batırlıǵın bildirdi, Gúlayımday batırıń,

Dáwdiń kúshin meńgerdi. Jeti jılǵı azabın,

Sol kún aldına keltirdi. Qızıl júzin soldırdı, Kókmar shelli kórmedi, At aldına óńgerdi, Ashıwlanıp Gúlayım, Qalmaqtıń basın omırdı,

Sonday etip azaplap,

Eleksandı óltirdi. Kesip alıp gellesin,

336

Aq nayzaǵa ildirdi,

Qapa kewlin xoshladı,

Qayǵı-ǵamdı tasladı,

Qolına tuwdı usladı,

Eleksannıń gewdesin,

Ilaqtırıp tasladı.

Bunnan bılay Gúlayım,

Azatlıq joldı basladı.

Kózi ottay jaynadı, Mártlikke belin bayladı,

Tawda-tasta toqtamas,

Gúlayım qızdıń ǵayratı. Kórgenlerdi tastırdı, Ash jolbarıstay aybatı,

Tawda-tasta toqtamas,

Qolında ótkir nayzası, Qırıq qızın ertip Gúlayım, Bas bolıp Qıran, Gúlayım,

Qurt oyının quradı SHáhárlerin aralap,

Bende bolsań keliń dep, Túrkstannıń eline, Qaytıwshı bolsań keliń dep, SHındawıl jardı uradı. Dáwdiń basın kóterip. Gúlayım baslap baradı.

Aq jalawdan tuw alıp, Gúlayım ǵayrat saladı. Xalayıqqa kórsetip, Aqıl-esin aladı. Bende bolǵan xalıqtı, Átirapına topladı. Zaman soǵan aynalıp, Basına baxıt qonadı.

337

Xannıń basın kórgen soń. Azap kórgen xalıqtıń, Ábden miyri qanadı. Neshshe jılǵı ashıwdıń, Gúlayımday periyzat, Esesin sol kún aladı. Qashıp qalǵan biyleriniń, Basına sawda saladı. Tumlı-tusqa at shaptı. SHıbın janın qıynattı, Qalada atlar oynattı, Ashırqap jatqan xalıqqa, Qalmaqtıń sháhárin talattı Tınısh jatqan bir nesheni Júreklerin suwlattı. Ǵubbat degen qalada, Aqırzaman quradı. Úskenesin aralap,

Kerek zatın aladı.

Kún kórmegen biykesin, Júreklerin jaradı.

Jańa óspirim shazadalar,

Kún tiymegen azadalar, Terezeden qaradı. Xannıń basın kórgen soń, Ne bir baydıń balları, Jurt seniki dep jıladı. Gúlayım menen qırq batır Bendeniń bárin jıynadı, Baxıt kelgenin ańladı, Qalmaqtıń ullı sháhárinde Janlı janlar qoymadı.

At basınday júrekler, Sarayında tuwladı.

338

Gúlayımnıń ǵayratına,

Írza bolıp xalayıq,

Raxmet aytıp shuwladı.

Gúlayımday batırǵa,

Qıran batır sawal qoyadı:

— Jesir-jetimin qollayıq, Jolında qurban bolayıq, Qalaların aralap,

Óz awzınan sorayıq,

Pitkerip maqset-muradın. Qarsı dushpan bar bolsa, Qazıq qılıp qaǵayıq,

Pitkerip maqset-muradın, Astımda Qara tulparım, Buyıǵıp jatqan bar bolsa Kórseteyin ǵayratım. Belimde tilla qamarım, Tabılmadı óz qardarım, Endi jaw kórseń maǵan ber Tarqamay qaldı qumarım. Alqıssa sonda Gúlayım, Batırǵa wáde beredi,

Íqrar aytıp sóyleydi. Jaqın bolsın eregiń, Hallas ursın márt júregiń Aldı-artıń bek qorǵan, Mıqlı bolsın tiregiń, Endi jaw kórsem seniki, Qabıl ettim tilegiń. Mına sózdi esitip,

Qıran degen batırdıń, Júregi ósti Qara tawday,

Qaytar emes qırıq mıń jawdan Ruxsat alıp sulıwdan,

339

Qırıq qızın ertip keynine

Qalmaqtıń sháhárin uwlay,

At oynattı qalada,

Aynalısh, tóte, burıwdan,

Hár qaysısı hár urıwdan,

On adamnan qaytpaydı, Kúshke kelse qarıwdan, Talqanladı qalanı,

Qırıq qızdı ertip Qıran batır, Ruxsat alıp arıwdan. Qalǵan-qutqan jaw bar ma dep

Qadaǵaladı márt palwan. Mingen bedew shappadı, Mártlik penen dabıl qaqpadı, Talqan qılıp jeter jerdi, Buǵan qarsılasıp shıqqanday, Janlı jandar tappadı. SHaqırıp alıp Qırandı. Gúlayım sóyley beredi: —Batırdıń bolǵay qalqanı, Sózińniń shıqpasın jalǵanı, Endi mınaǵan ǵayrat sal, Noǵaydıń Qıran palwanı. Kólińnen ushar qońır ǵaz, SHadlanıp ettiń bir párwaz, Ǵayrat salıp qaytıwǵa, Sóylemeń hasla jalǵan sóz. Belińe qamar orańız, Aldıńnan shıqsa qarsı jaw, Jawǵan qarday borańız, Qaytıw jaǵın xalıqtıń,

Óz awzınan sorańız. Kewlinde ketpesin qıylı qal, Jolıńa talan dúnya-mal,

340