Добавил:
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:

292326

.pdf
Скачиваний:
2
Добавлен:
15.11.2022
Размер:
366.1 Кб
Скачать

с=ввисене тиркесе т=кать. Анчах эпир В.В. Федоров каланине асратытатп=р: ч=н-ч=н поэзит\нчин х=й\н саккун\сем, т\пчев\н ¸ав т\нчери саккунсене п=х=нмалла34. А.В. Васильев (Васан) ч=ваш литература п\л\в\нче сумл= выр=нта пулнине хир\¸леме ¸ук, ¸апах ку с=в= тишкер\в\сем пире тив\¸терме¸¸\.

Ун=н с=мах\сем ХХ \м. пу¸лам=ш\нче реалист ¸ырав¸=- сем символистсене в=р¸са ъпкелешнине хыт= аса илтере¸¸\. Т\сл\хрен, 1909 ¸. «Биржевые ведомости» ха¸ат редакцине ян= ¸ырура автор ¸амр=к «декадент=н» с=ввине (А. Блок=н «Ты так светла, как снег невинный…» пирки с=мах пын=) =нланманнине п\лтерет35. С.Городецкий1913 ¸.«Аполлон» журналрасимволизмпа мистик=на хир\¸ ¸ырн= х=й\н манифест\нче Блока търрем\нех в=р¸ать, ¸амр=к поэтсене у¸=мл=рах ¸ырма ч\нет36.

Х=ш-п\р ч=ваш критик\сем 1970–1980 ¸¸. те ¸акнашкал шайра шух=шлани т\л\нтермеллипех т\л\нтерет. П. Эйзин х=й саккун\семл\ х=й\н т\нчине кал=плать. М\н тесе Эйзин т\нче- кур=м\ Л.М. Волков критик=ннипе тър килсе шайлашса т=малла? Ас=нн= критик «Анне пехил\» к\некене (яч\ш\н ви¸ ыр с=мах калать те) ай=н та ¸ий\н хурласа п\терет37. Л.М. Волков П. Эйзин=н «Пи¸ен» с=вви ¸инче уйр=мм=н чар=нса т=рать. Эстетик=лла илеме «ял хы¸\нчи ¸ара та пуш= выр=нта» ъсекен й\пл\ пи¸енре курма пултарниш\н поэтран т=р=хлать: «С=вва Епле-ха сур=хсем ку таранччен те ¸иеймен =на е ур=х выль=х таптаман?ев\р п\лтер\шс\р с=махсем к\рсе кайн= – пи¸ене сур=х ¸име мар, ытти выль=х пекех унран п=р=нса иртсе каять мар-и-ха? Пуш-пуш= выр=на илем кърсе («пуш= илем кърсе» теес килет ман) ларакан пи¸ене идеализацилет с=в=¸, ¸апла тума вара кирлехч\-ши?»38

Анчах П. Эйзин поэзий\н т\п паллисенчен п\ри в=л – ытарл=, символсемпе шух=шлама пултарасси. Ку т\сл\хре пи- ¸ен ахаль ъсен-т=ран ¸е¸ мар – лирика субъекч\, пуш-пуш= та хаяр т\нчере к\решекенскер. С=в=ра в=л – «ял хы¸\нчи ¸ара та пуш= выр=н». Ку т\нчере й=п=лтил\х, п\рне-п\ри сутни, ик\- питл\х, с\мс\рл\х, пу¸л=хсене юрасл=х ху¸аланать. Кунашкал ¸ынсене Эйзин герой\ сур=хсемпе танлаштарать. В=л х=й\н чун тасал=хне упраса х=варассиш\н к\решет. ¨ав пушл=хра пур=нса та чун-ч\рине вараламанниш\н, ху¸=лманниш\н х=й\нчен х=й т\л\ннине куратп=р.

11

«Пи¸ен» ятл= с=в= анчах мар, Эйзин=н нумай хайлавне («Юр», «Музыка», п\ч\к этюдсем т.ыт.те) символсем витерсе т=ра¸¸\. ¨апла А.П. Хусанкай Эйзин пирки калан= с=махсем («говорит прямой речью, и слова значат то, что они значат»39) пур чухне те търре килме¸¸\. С=в=¸ пултарул=х\нче, халь ¸е¸ пал=ртр=м=р, символсем п\лтер\шл\ выр=н йыш=нса т=ра¸¸\. Анчах, шел пулин те, паян кунччен те ку ыйт=ва никам та т\пл\н¸утатман.

М.А. Ставский вит\мл\рех калать: «П\р-п\р ¸ырав¸=н пултарул=хри с=н-с=патне ъкерме шутласан, кирек х=ш критик та, паллах, унччен ¸авна ыттисем м\нле тишкернипе интересленет. Ку енчен илсен П. Эйзин пултарул=хне ч=ваш критик\сем темш\н ас=рхасах кайман. М\н ас=рхакан\ те поэт пултарул=хне выр=сла хаклан=.П.Эйзинпултарул=хне хакламач=ваш ч\лхинче тив\¸л\ с=мах ¸итсех каймасть тен\ пул\ \нт\. … Литература ка¸ал=к\нче в=т=р ¸ул ытла тар юхтарса ч=вашла 7 к\неке пичетлесе к=ларн= авторш=н ку, паллах, ¸ител\кс\р, тен, къренълл\ те-и»40.

Л. Мартьянов=па П. Яккусен\н (П.Я. Яковлев) яч\сене ч=ваш критикинче, ¸ител\клех т\пчемен пулсан та, пачах ас=рхамантеейм\п\р.¨ав в=х=трахА.Аттил,Г. Федоров,М. Сунтал, Н. Сельверстрова пирки п\рер-икшер ¸\рте ас=нкаласа иртнине к=на куратп=р. М. Карягина поэтикине те, ¸ав=н чухл\ к\неке к=ларн= хы¸¸=н, пур енл\ т\пчени кирл\.

Обзорл= статьясем, паллах, ас=нн= с=в=¸сен пултарул=х- не туллин ¸утатса парайма¸¸\. Тата в\сенче ытларах содержани т\пчев\ ¸е¸, с=в= форми пирки кала¸ни кур=нсах каймасть. Нумай чухне поэт=н х=йне ев\рл\х\ е ¸итменл\х\ пирки калани с=мах в\¸¸\н анчах юлать, т\сл\х илсе парса \нентерни ¸ук.

Ак= В.С. Юмарт (Чекушкин) П. Яккусен\н «Т=м т=вайкки в=ййисем» ятл= к\некене ырласа йыш=нать. ¨ав в=х=трах, ыт ахальтен тен\н (ас=рхаттарса х=варма кирл\рен): «К\некере алла х=н=хтармалла ¸ырн= пек, этюдсемпе эскизсем майл= туй=накан с=в=сем те ¸ук мар (т\сл\хсем илсе к=тартмасть. – Í.È.). Ун=н герой\ – хальхи совет ¸ынни, шанч=кл=, пи¸\, =ш= к=м=лл=, тър\ чунл= этем»41.

Пачах ур=хла, п\рре п=хсасс=нах П. Яккусен лирика герой\ ун чухнехи «совет ¸ыннинчен» х=й\н т\нчетуй=м\пе, т\нче- кур=м\пе уйр=лса т=ни кур=нать. В=л – романтик, х=й шутласа

12

к=ларн= илем т\нчинче пур=нать. П. Яккусен\н ¸ак енне т\пче- се кал=пл= \¸ ¸ырни хальл\хе ¸ук. ¨ав=н пекех с=в=сенчи «п\чченл\х» к\вви-туй=м\ еплерех улш=нни пирки, поэзири «вертикальл\х» пирки те никам та ним\н те каламан-ха.

Ч=ваш критик\сенчен нумай=ш\ ХХ \м. 90-м\ш ¸¸. таранчченех х=йсен шух=ш-к=м=лне авторсене йыш=нтарасш=н пулни ¸инчен ¸ълерех пал=ртн=чч\. А.В. Лукин Любовь Мартьянова с=ввисене тишкерсе м\нле п\т\млетъ т=вать-ха: «¨апах та, ман шутпа, поэт=н малашне ку форм=па (традицилле фор- м=па. – Í.È.) т=р=шарах \¸лес к=м=л\ пулсан, в=л ¸акна шута илт\рчч\: с=в= й\ркисем ¸ир\прехх\н к\в\ленсе пычч=р, рифма х\м\ те ялт=рарах т=т=р. … Пир\н паянхи х\ръ те к=тк=с пурн=¸ра к\решмелли те сахал мар. Апла т=к ¸ак=нта х=ватл= сас=,вил\мс\р¨. Мишшинв\рил\х вит\м\ кирл\. Темш\н(именерех т=рать-ши) кун пек с=в=сем кур=нсах кайма¸¸\ Л. Мартьянов=н»42.

Л. Мартьянов=н та, кашниталантл= ¸ырав¸=н пекех, х=й\н ¸ыру еккий\, х=й\н саккун\семл\ т\нчи пур. В=л састашсен туллил\х\, ритмика выляв\ патне =нт=лмасть те, =на ку кирл\ те мар. М\нш\н тесен ун=н т\п т\ллев\ – òóé=ì-øóõ=øà вулакан патне ¸итересси. Лирика героини вулаканран х\рхенъ мар – =нлану к\тет. ¨ав=нпа та Мартьянова кала¸=в\ турт=нса кар=н- тарн= х\л\х пек. ¨ем\ «так=нни», к\скен-к\скен калани, предложени ¸ур с=махран тат=лни – п\т\мпех ¸ак с=лтавпа ¸ых=нн=. Кунта эпир содержанипе форма ч=ннипех те уйр=лми ¸ых=н- нине куратп=р.

П\р енл\рех, тънтер социологизмл= статьясен фон\нче Ю.М. Артемьев, А.П. Хусанкай, В.Г. Родионов, В.С. Чекушкин, М.А. Ставский, В.В. Степанов, С.Н. Сатур \¸\сем уйр=лса т=ра¸¸\. Ку т\пчевсенче в=л е ку поэт=н уйр=мл=хне, т\шшине =нланса илме т=р=шни лай=хах кур=нать: «Поэта п\р-п\р тем=- па ¸ырма ятарласа хистени те, тем=ран пистерни те выр=нл= мар; =на х=й к=м=ллан= тем=ра х=й\н т\нчине у¸ма сунмалла, пул=шмалла. Ун=н х=й\н курасл=х\, ку¸ хывас йът\м\»43.

Хал\ ¸е¸ ас=нн= т\пчев¸\сен \¸ меслеч\ Л.И. Тимофеев, В.В. Кожинов, В.В. Федоров, Ю. Болдырев, И. Волгин тата ытти выр=с литературовеч\семпе критик\сен меслеч\сене аса илтерет. «Критический анализ в идеале должен быть конгениален произведению»44.

13

Ум\нрех ас=нн= статьяра В.Г. Родионов Ю.М. Артемьева литература спецификине шута илекен аналитик-тишкеръ¸\ тесе пал=ртать45 . Профессоршух=ш\пе кил\шмес\рт=ма¸ук.Ч=ннипех те, анл= тавракур=м, литература спецификине лай=х п\лни, ¸ем¸ен ас=рхаттарса калама п\лни Ю.М. Артемьева малти ретри критиксен шутне к\ртме ир\к парать. Апла пулин те Л. Мартьянов=н «Ш=нса кайн= этем хур=на касса яч\» с=ввине в=л епле тишкерни пире тив\¸термест. 1980 ¸. «Т=ван Ат=лта» (12 ¹) Л. Мартьянов=н пичетленн\ с=в= яр=мне п=хса тухать те хайлавсене якатса ¸итермес\рех е поэзи картне лартмас=рах пиче- те с\нн\ автор пек хаклать. «¨апах та теми¸е с=в=ра шух=ш т=р=лса ¸итейменни е =на ¸ав=рса калама май килтерейменни хытах сар=плать с=в=¸а… Автор шух=ш ¸унатне сарса эпика енне турт=насш=н. Материал\ ку поэма валли те ¸ител\кл\ пулас, анчах та =на валли юр=хл= форма тупайман-ха. ¨ав=нпа та поэзи тени те пит сис\несш\нех мар кунта», – тесе в\¸лет х=й с=махне сумл= критик46.

Ш=нса кайн= этем хур=на касса яч\. / Унта вырна¸н=чч\ п=лан, ав, п=рулама. / Тарасш=нчч\. Пултараймар\ ¸ав. Й=ванч\...

/ Халс=рланн=. /лк\реймер\ п=р=нма. // Кама кам текен шух=ш- па пурнаймаст=п, / Ûð ê=ì=ëïàõ-¸êå õ=ø ÷óõ õóð ò=âàí. / …Ху- ш=ран умри к=вайтпала =ш=наймаст=н. / Кур=нать ку¸ умне ¸ав юнланн= п=лан.

¨ак с=в=лла хайлавра Ю.М. Артемьев этем йыв=¸-кур=к- па ч\рчунсене шелс\р, тискерр\н п\тернине сивлесш\н пулнине ¸е¸ курать. Ун шух=ш\пе, п=лан=н драми-инкек\ ¸инчен калани кунта п\р-п\р калав е экологи проблемилл\ очерк валли хат\рлен\ эскиз пек анчах иккен.

Ку хайлавра пачахур=х шух=ш пытар=нн=н туй=натьпире, =на «Ыр к=м=лпах-¸ке х=ш чух хур т=ван» текен п\р й\ркерех тупма пулать. «Пурн=¸ра тем т\рл\ те килсе тухать. Теп\р чух шутламас=рах, усал т\ллевс\рех ¸ынна вилмелле кърентерме пулать. Вара ун пек чух ¸ит\нъ те сав=н=¸ къреймест («…умри к=вайтпала =ш=наймаст=н. Кур=нать ку¸ умне ¸ав юнланн= п=лан»), чунран ай=п туй=м\ каймасть», – тесш\н пек туй=- нать кунта Мартьянова героини. В=л ¸апла х=й те сисмес\рех такама кърентерсе курн= пулас.

Ытарл=н, ¸ав тери аякран теп\р шух=ш шахв=ртни те пур пек: в\ри туй=мсемс\р ш=нса хытн= савний\ лирика геро-

14

ини ¸ум\нче й=л илн\ те ас=рхамас=р =на тем\нле пит\ хыт= кърентерсе х=варн= (тен, унпала п\рлешсе ¸емьелл\, ачалл=- п=чалл= пулас \м\тне татн=?). Анчах Мартьянова героини тав=- рас к=м=лпа пур=нмасть («Кама кам текен шух=шпа пурнаймаст=п»). В=л тата ¸акна п\лет: та¸та ¸итсесс\н те, такампа пулсасс=н та =на мак=ртнине савний\ х=й те манайм\, «умри к=вайтпала» та =ш=найм\.

Куратп=р, м\н т\рл\ шух=ш ¸уратмасть ку п\ч\к хайлав. «Эп сана саватт=м, ¸\р\пе ¸ывраймаст=м – эс мана п=рахр=н. Чун-ч\рем ¸унать», – тесе търр\н лаплаттарса хун= пулсасс=н: «Поэзи картне ларман, юр=хл= форма тупайман-ха», – теме пултаратт=м=р. Л. Мартьянова т\сл\х\нче вара ш=пах ч=н-ч=н поэзи кала¸ать, шалти ырату пирки кунтан ытарл=рах, илемл\рех, ¸утт=нрах та вит\мл\рехкалайм=н та.«Тарасш=нчч\», «пултараймар\», «й=ванч\», «халс=рланн=» с=махсем хы¸¸=нхи т=хтавсем (пауз=сем) х=йсемех м\н чухл\ тар=нл=х ¸урата¸¸\...

Эппин, п\р-п\р с=в=¸=н чун т=р=мне, ун=н т\нчине =нланасси сумл= критиксемш\н те ¸=м=л \¸ мар. П. Эйзин, Л. Мартьянова, П. Яккусен тата ытти с=в=¸сен пултарул=хне шкул программине те к\ртн\, анчах в\сен творчествине ¸утатакан материалсем ¸украх. А.П. Хусанкай=н «Поиск слова» к\некине ас=нт=м=р. Анчах п\р-п\р поэт пултарул=х\ пирки п\ч\к ¸е¸ к\некере 2–4 страница ¸е¸ калани хальл\хе ¸ител\кс\ртерех. Тата ку \¸ х=¸ан тухнине те манмалла мар – 1987 ¸. Унтанпа ¸ир\м ¸ул ытла иртн\: авторсем ¸\н\ с=в=сем хайлан= (в=х=тс=р ¸\ре к\н\ А. Аттил пирки, шел пулин те, апла калаймастп=р), ¸\н\ к\некесем к=ларн=. ¨ав=нпа уйр=м ятсем ¸инче чар=нсарах т=ма, ч=ваш лирикине тар=нрах т\пчеме мехел ¸итн\-т\р…

15

II. Ч+ВАШ С+В+¨ИСЕН ПУЛТАРУЛ+Х/

2.1. «Сукмак=м ман – тасал=х ай\нче»

(1950–1960 ¸улсенчи с=в=ри ¸\н\л\хсем тата Пет\р Эйзин пултарул=х\)

ХХ \м. 1950–1960¸¸.пир\н¸\ршыври литератур=ра пыс=к улш=нусем пулса ирте¸¸\. Унччен ик\-ви¸\ те¸етке ¸ул хушши с=в=сенчи с=нар, т\прен илсен, хастар хавалл= класс к\решъ¸и пулн= пулсасс=н, 1950 ¸¸. в\¸\сенчен этем\н шалти т\нчипе к=с=кланасси, онтологи ыйт=в\сене хускатасси в=й илет. В=л в=х=тра выр=с поэзий\н тъпинче Р. Рождественский, Е. Евтушенко, А. Вознесенский, Б. Ахмадулина, Н. Рубцов, тутарсен – Р. Файзуллин, Г. Рахим, пушк=ртсен Р. Бикбаев тата ытти с=в=¸сен яч\сем ¸уталса кая¸¸\. ¨ын чун\н илемл\х\пе тар=нл=х\ пыс=к п\лтер\шл\ пулса т=рать. Коммунистсен правительстви м\н с\ннипе кил\шсе ¸иле майл= ш=лса пур=нма мар, юх=ма хир\¸ ишме, кашнине х=й пек пулма в\рентн\ в\сем вулакана, икс\лми-кивелми к=м=л-сипет ви¸исем патне тавр=нса чун хушн= пек пур=нма йых=рн=.

¨акнашкал улш=нусем ч=ваш литературинче – выр=с- сенни пекех – чылай малтан, 1950 ¸¸. в\¸\нче тата 1960 ¸¸. пу¸лам=ш\нчех пал=рн=. ¨\н сывл=ш к\ртекен\ Геннадий Айхи пулни пирки пир\н критиксемпе литература т\пчев¸исем тавлашсах кайма¸¸\. «Началось все с Айги. Для него важной ступенью в творческом развитии было нащупывание путей к самососредоточенному слову, обнажающему глубину и сложность процесса познания современного человека»47.

Ытти литература т\с\семпе танлаштарсан, с=в=ра содержанипе форма уйр=лми тач= ¸ых=нни пирки маларах ¸ырн=чч\. ¨апла вара чун-ч\ре в=ртт=н к\тес\сем патне «хыпашла-хы- пашла» ¸ул шырани с=в=лла хайлавсен кълепи ¸инче пал=р- мас=р юлма пултарайман. В.Г. Родионов 1950 ¸¸. Айхин ¸ыру =стал=х\нче теми¸е ¸\н\л\х тупать: «Ак= 1954 ¸улта Г. Айхи

16

састашс=р (шур=) с=в=сем ¸ырма пу¸=нать. ¨ав=н йышши с=в=ра классик=лла т=ват= й\ркелл\ ¸авра та т\л пулмасть», – тет. Малалла т\пчев¸\ Айхи с=ввисенче ч=ваш поэзий\нче ¸ав в=х=тчен пулман ¸емме курать, ¸ак ¸\н\ стиль чи малтан интимл= лирик=ра пал=рнине ас=рхать. «Айхи 1954 ¸улта хайлан= с=ввинче теп\р х=йне ев\рл\х кур=нса каять: поэт й\ркисене яланхилле пыс=кран мар, п\ч\к саспаллисемпе ¸ырса пу¸лать. Г. Айхи ¸авра т=вас \¸ре те ыттисенчен уйр=мм=н кур=нса т=н=. Ак= «Хулари ¸ур кун\» (1956) с=вва в=л 2, 7, 8, 15 й\ркелл\ ¸аврасем к\ртет, сикч\семпе (цезур=семпе) интонаци т=вас \¸ре =н=¸л= ус= курать. 1957 ¸ултан пу¸ласа Г. Айхи ир\кл\ с=в=сем те ш=ратса к=ларать («П\ррем\ш юр ка¸\»)»48.

Айхи вит\м\ ч=ваш поэзий\нче 50-м\ш ¸¸. в\¸\нченех пал=рма пу¸лать иккен. В. Тимаков, М. Сениэль, А. Аттил,

Ï.Эйзин тата ытти ¸амр=к с=в=¸сем Айхилле ¸ырма т=р=ша¸¸\, поэзире х=йне ев\рл\ юх=м пу¸ласа яра¸¸\. «Г. Айхи поэтикин- че т\рл\ с=в=¸ т\рл\ енсене курн=.Чылай=ш\ классик=лла й\ркесене «картлашкалантарнине», й\ркесене п\ч\к саспаллипе пу- ¸ланине кил\штерн\. ¨аксем ¸ем\ й\ркелен\в\нче пыс=к улш=- нусемех тума пултарайман \нт\. Ытти ¸амр=к с=в=¸сен фон\нче

Ï.Эйзин пултарул=х\ питех те оригиналл= кур=нн=. Поэт Айхи хы¸¸=н форма шырав\сен ¸ул\ ¸ине т=рса т\л\нмелле т\нчене ¸итсе к\н\»49.

М\нлерех «т\л\нмелле т\нче-ши» в=л? В=л в=х=три с=в=¸- сенчен м\нпе уйр=лса т=рать-ха П. Эйçин пултарул=х\?

Ун=н с=ввисене =нланас, в\сен тупс=мне пал=ртас тесен поэт=н малтанхи к\некисем х=¸ан кун ¸ути курнине аса илмелле пул\. С=в=¸=м=р ХХ \м\р\н 70-м\ш ¸¸. пу¸лам=ш\нче е 60-м\ш ¸¸. в\¸нелле х=й\н сассине тупн=. ¨ав в=х=трах ун=н хытах мар сасси – тант=ш\семпе танлаштарсан – ¸ир\п \не- н\в\пе, ¸ынл=х\пе уйр=лса т=ракан (ун чухне те, хал\ те) в=ртт=н сас=. Хура тухатм=шсем тухатн= таврал=хри ¸ут= пай=р- ки. Тухатн= таврал=х тен\рен, в=л ъс\нъс\р, п=нт=х тапх=ра п\лтерекен Эйзинла с=нар пулать \нт\. Эпир – ¸ав т\кс\м вит\р тухн= ¸ынсем. Ун чухне ч\р\лъ в=й-х=вач\ пурн=¸ра чакса пыч\, ¸ынсем п\р-п\ринчен ютш=нса-п=р=нса ¸ъретч\¸, п=ч= сыв- л=шра с=махпа ънер хавшаса пыратч\50.

¨ак с=в=¸=н литератур=ри тъпине И.А. Дмитриев тата вит\мл\рех пал=ртн=: «Ун чухне эпир коммунизм=н т\п лозун- г\сене – «п\ртанл=х, ир\кл\х, т=ванл=х» тенисене – \ненмес\р

17

т=ма пултарайман. Анчах та пурн=¸ра в\сене курман, х=йне, хал=хне суяс темен поэтсем идей=сене мар, пурн=¸а с=нлан=, пурн=¸ хурл=хне, этем асапне к=тартн=. ¨ав=н пек поэт – П.Эйзин. Т\р\ссипех каласан, п\рисем айванла с=в=сем ¸ырн= тап- х=рта илем т\нчине асап т\нчипе ¸ых=нтарса этеме хът\лекен, чуна тасатакан с=в= ¸ыракан в=л ¸е¸ пулн=»51 (туртни пир\н. – Í.È.).

Вара с=в=¸=н х=й\н чун ырат=в\сене п\терме ятарл= =слай шутласа к=лармалла пулн=. ¨ак=н йышши с=в=сен яр=мне «Айванл=х к\ввисем» тесе ят хурать, хал=х=н авалхи юр=¸ин пит- л\х\пе вит\нсе киревс\р япаласем ¸инчен търр\н кала¸ма пу¸- лать. Ятран никама та питлемест в=л (ку в=л поэзи т\ллев\ мар), анчах ун пек чунс=р, х=руш= пурн=¸ й\ркине х=й йыш=нма пултарайманнине у¸¸=н пал=ртать52.

Ч=ваш=н с=махл= культури м\н авалтан ытарл= ¸ав=рса каласси патне турт=нн=53 . Эппин, хам=р литератур=ра та шух=- ша аякран, ытарл= ¸ав=рса калама к=м=лланин с=лтав\сем хал=х с=махл=х\н х=йне ев\рл\х\пе тач= ¸ых=нса т=ра¸¸\-т\р.

Эйзин=н «Юр» с=ввине илес пулсасс=н, в=л й=лтах символсем ¸инче й\ркеленн\. ¨иелтен п=хсан нимех те ¸ук й\ркесенче тар=н шух=ш, чун-ч\ре ырат=в\ пытар=нн=. Þð – ахаль юр мар, в=л лирика герой\ х=й пулас, ñèï-ñèì\ñ êóð=ê, сар чечек, ¸èë, õ\âåë с=нар\сем те – символла с=нарсем. ¨ав с=нарсем урл= Эйзин лирика герой\ х=й ¸ак т\нчере п\р-п\ччен пулни пирки (ахальтен мар «Юр – ют пуринш\н те» текен й\ркене уй=рать), ун=н таса чун\ никама та кирл\ марри ¸ин- чен калать. Пир\н пурн=¸ татах та ¸апла аталанса пырсан илем, динозаврсем пек, ¸\р ¸инчен ву¸ех ¸ухалма пултарасси пирки систерни те пур.

Øóð= þð, þð, þð ï\ð÷è с=нар\сем П. Эйзин пултарул=х\нче пыс=к выр=н йыш=нса т=ра¸¸\. Т\рл\ с=в=ра т\рл\ енчен у¸=ла¸¸\ пулин те, п\лтер\ш\ улш=нсах каймасть: в=л – тасал=х символ\. «Шур= юр» с=в=ра малтанхи й\ркесен- чех х\ллехи ъкерч\к – юр ъкни – тухса т=рать. Анчах: «Сукмак=м ман – тасал=х ай\нче./П\р палл= та т=рса юлман халь. /Шур¸иттипе вит\нн\скер,/òå òàê=ð ïóëí= â=ë,/те тумхахл=?» – текен й\ркесене вуласасс=н кунта с=мах шур= юр ¸инчен к=на пыманнине, унта тар=н шух=ш пуррине сисетп\р. Тен, лирика

18

герой\н (е общество) пурн=¸\нче тем\нле улш=ну пулса иртн\: «/нер /хура ч\лхипеле /пуплетч\ пылч=к:/«Ýñ ìàí=í ïóë./Ýï ñàí=í ïóë=ï».

«/нер» – совет саманинчи «п=нт=х» тапх=р\, ¸ав тапх=р- та этем «пыс=к механизм=н» п\р пай\ («винтик») пулни ¸ин- чен ¸ырн=н туй=нать: «Эс ман=н пул. Эп – сан=н пул=п». Нумай=ш\ в=л в=х=тра чунпа к=м=л-сипет т\л\ш\нчен ху¸=лн=: «…сар х\вел – кълленч\ке к\рсе выртма п\рре те х=рамасть». Суяс, й=п=лтатас, ¸=хав ¸ырас тес маррисем – «йыв=¸сем» – хътл\хс\рчч\, «¸ара уран та ¸ара пу¸=». ¨акнашкал тър\ чунл= ¸ынсене коммунизм т=вакан обществ=ра сума сумастч\¸, социализм ¸ул\ х\рринче ¸е¸ч\ в\сен выр=н\: «ш=нса кътн\скерсем ¸ул х\рринче т=ратч\¸».

Хурал=х, ик\питл\х лачаки вит\р тухн= лирика герой\ чун\пе ху¸=лман, анчах пит\ ыв=нн=, аманса п\тн\. Хал\ ¸е¸ т=н=¸л=х патне ¸итн\: «Лапка-лапка / øàï-øóð= þð ¸=âàòü. / Лапка-лапка /чуна л=плантарать».

¨ак ¸аврана ви¸\ хутчен калани, ыйтулл=, к=шк=рулл= предложенисем ¸укки, интонаци л=пк=л=х\ тата й\ркесем в\¸\нче в=р=м т=хтавсем пурри пуплев еккине калулл=рах т=вать, лирика субъекч\ аса илнине, шух=ша путнине \нентерет. Эппин, йыв=р в=х=тсем ч=ннипех те хы¸а юлн= – лирика герой\н чунри ¸=м=лл=х\ те =нланмалла.

Ï.Эйзин=н уйр=мах «т\рленч\ксенче» символизм в=йл= пал=рать, в\сенчен нумай=ш\нче лирика герой\ каллех никама та кирл\ маррине, в=л пуринш\н те ют пулнине куратп=р.

Поэт=н т=т=ш т\л пулакан символла с=нар\сем ¸аксем:

юр, хур=н,тумлам, к=вайт, ¸ил-т=ман,м=к=нь,п\л\т, уй=х, кур=к, ¸и¸\м,¸ул¸=,х\вел, юпа,чечек,сур=х,сив\,сукмак,эрешмен,пахча¸=, чул, тъпе, ¸ум=р ò.ûò.òå.

Ï.Эйзин=н лирика субъекч\ т=ршш\пех Ыр=па Усал чиккинче. С=в=сенче тасал=хпа ¸ут=ш=н тунс=хлакан черченк\ чун=н ырат=в\ сис\нет, теп\р чух в=л тем\нле читл\хе лекн\ пек туй=нать. Анчах герой, пал=ртр=м=р \нт\, яланах унк=на татса тухать. ¨апла Эйзин=н нумай с=ввинче к\реш\ве ас=рхатп=р. Тулаш в=йсемпе к\решни мар в=л, чун ¸ыв=рса, нишленсе каясран х=й\нпе х=й к\решни, х=йне ¸\нтерни.

19

2.2. «Калла эп ¸авр=нса п=хат=п – М\н чухл\ йыш=нман с=мах!»

(Любовь Мартьянова пултарул=х т\нчи)

Любовь Мартьянов=н, П. Эйзин=нни пекех, п\т\м пултарул=х хавхине витерсе т=ракан к\в\-¸ем\ пур. В=л – лирика героинине т\нче =нланманни (Эйзин=н – т\нче йыш=нманничч\). ¨акна пулах малти плана ñ=ìàõ тухать: йыш=нман пуш с=мах, =нланман с=мах, сив\ с=мах, йъ¸\ с=мах, каласа п\термен с=мах т.ыт.те.

¨ак ик\ к\в\-¸ем\ хушшинче п\решкелл\х пит\ нумай пулсан та, уйр=мл=х\ те ¸ук мар. Эйзин=н «т\нчи» хы¸\нче общество т=рать. Общество йыш=нманни – трагеди т\п с=лта- в\сенчен п\ри. (П. Яккусен\н в=л каярахри тапх=рта пал=рать.) Л. Мартьянова пултарул=х\нчи «т\нчене» вара, ытти «х\рар=м поэзий\нчи» ев\рех, ар¸ын кал=пласа-тытса т=рать. П\т\мпех тен\ пек лирика героини – ар¸ын ятл= ¸ых=н=ва п=х=нать: лирика объекч\ ¸умра пулсан, таврал=х та ¸ура¸ура, кил\шъл\х- ре; в=л пулмасан – «\м\лке юлать». Час-часах ¸еп\¸л\х хаяр- л=хпа (курайманл=хпа мар), сив\л\хпе, м=нк=м=лл=хпа чик\- ленме пултарать. ¨ак шалти хир\¸ъ тата х=йне =нланчч=р (шеллечч\р мар!) тени Мартьянова лирика героинин шух=шлав еккинче ъкер\нет: в=л хире-хир\¸ле аталанать, шух=ш к\тменл\х\ те («парадокс») пал=рать.

Малтанхи тапх=рта ¸ир\п к\в\сем илт\не¸¸\ поэтесс=н. Каярах «тим\рле» ¸ир\пл\х, ч=т=мл=х инерципе ¸е¸ пырать. Мартьянов=н лирика субъекч\ х=йне т=н-т=н тыткалани–¸иелти хуп= ¸е¸ пулмалла. Хуш=ран-хуш= ¸иеле те тапса тухать ырату: халтан кайнин, ыв=нса ¸итнин к\ввисем илт\не¸¸\. Шалти хи- р\¸ъ, к\решъ лирика субъектне ыв=нтарса, ай\н-¸ий\н л=скаса п\терн\ к=на мар – в=л =на х=ратать те. Шалти хир\¸ъ тата х=рав пыс=к пулн=ран пул\ Л. Мартьянова с=ввисем юхса- ш=рансах пыма¸¸\. Ритмика выляв\ пуян: =на тума п\р ¸аврарах умл=-хы¸л= черетленекен ик\ тата ви¸\ картл= с=в= ви¸и- сем те пул=ша¸¸\. ¨апах ¸ак пуян ритмика та с=в=сен к\в\л\хне ъстермест. «Автор с=в=сен тыт=мне ¸ын х=йпе х=й кала¸н= пек, х=й т\лл\н шух=шлан= пек й\ркелет», – тет В.П. Тимаков54.

Объектпала ¸ых=ну тупас тени Мартьянова лирика героинине с=маха к\скен те вирл\н калама хистет. ¨ак= с=в=сен

20

Соседние файлы в предмете [НЕСОРТИРОВАННОЕ]