48.Жаратылыстану және гуманитарлық ғылымдар арасының жақындай түсуі -постбейклассикалық кезеңнің басты сипаты екенін негіздеңіз.

Жаратылыстану ғылымдары — табиғатты зерттеумен айналысатын ғылымдардың жиынтық атауы; табиғат құбылыстары мен олардың дамуының жалпы заңдарын танумен шұғылданатын ғылымдар жүйесі. Еуропада қайта өрлеу кезеңінде (15 ғ-дың 2-жартысы) табиғатты жете зерттеуге байланысты қалыптасты. Кейін, 18 ғ-да Жаратылыстану ғылымдары бірыңғай жүйеге келтірілді. Жаратылыстану ауқымы түрлі табиғат нысандарын (ғарыштық жүйеден бастап микродүниеге дейін), дүниенің жалпы қасиеті мен құрылымын, тірі табиғатты, біздің планетамыздан тыс жатқан нысандарды, сондай-ақ, Жерді қамтиды. Жаратылыстану ғылымдары біріншіден, ғылыми дәлдігімен және жүйелілігімен, екіншіден, табиғат қорларын пайдалану құралы ретіндегі өзінің практикалық мәнімен ерекшеленеді.

Жаратылыстануға енетін ғылымдар былайша топтастырылады:

1) физика, химия;

2) биология, ботаника, зоология;

3) анатомия, физиология, генетика;

4) геология, минералогия, палеонтология, метеорология, география (физикалық);

5) астрономия (астрофизика және астрохимия). Кейбір табиғат зерттеуші ғалымдар математиканы Жаратылыстану ғылымдарына жатқызбайды, бірақ, осы ғылымдардың таным құралы ретінде қарастырады. Жаратылыстану ғылымдарын зерттелу әдісіне қарай нағыз деректер мен байланыстарды зерттей отырып, ережелер мен заңдарды қорытып шығаратын сипаттаушы және дерекпен байланысты математикалық формалармен толықтырып отыратын дәл ғылымдар деп ажыратады. Табиғат туралы нақты ғылым зерттеулермен шектелсе, қолданбалы ғылым (медицина, ауыл шарушылығы, орман шаруашылығы және техника ғылымдарын жалпы алғанда) ғылыми зерттеулерді және табиғатты өзгертуге пайдаланылады. Жаратылыстанудың теориялық мәселелерін айқындау үшін табиғат заңдары қолданылады. Энергияның сақталу және айналу заңының, Эйнштейннің салыстырмалық теориясының, Дарвиннің эволюциялық ілімінің жасалуы, сондай-ақ, ғылымның жаңа салалары: кванттық механика, генетика, кибернетика, астрофизика, т.б. жедел дамуының нәтижесінде философия ғылымы теориялық жағынан байытыла түсті. Жаратылыстану ғылымдары қазіргі ғылыми-техникалық прогресті жеделдетудің негізі болып табылады;

Ұқсастығы — объективті, ұқыпты және жүйелі әлдебір білімді зерттегенінде болса, айырмашылығы білімді тексеру тәсілінде: ол эипирикалық емес, көбінше априори тәсілдеріне жол береді. Статистика мен логистика ғылымдары жататын фундаменталды ғылымдар эмпирикалық ғылымдар үшін өте маңызды.

Гуманитарлық білім - адамның әлеуметтік табиғаты жөнінде, сонымен бірге көркем мәдениет негіздері мен оның тілі туралы ғылыми білімдер негізін баяндайтын оқу пәндерінің кешенін қамтитын жалпы білімнің үш құраушысының бірі.

Классикалық емес рационализімнің ары қарай даму ғылымдары, ұйымдастыру теориясы сияқты, кибернетика, жалпы теориясы жүйелері, информатика ХХ ғ. басында пайда болып, әлеуметтік материямен тірі және өлі эволюция механизмін терең түсінуімен байланысты, аса байланысқан белгілері пайда бола бастады. Мұндай белгілері бар ғылымдар жаңа әлемнің бейнесінің формасын келтірді.

Жалпы теория жүйесінің негізгі позияциясы постклассикалық емес рационализмнің негізі болып келеді. Мұндай идеялар А. А. Богданов, («Тектология», Жалпы ұйым ғылымы, 1913 ж), Л. Берталафи (1937 ж. «Жалпы теория жүйесі»). ХХ ғасырдың басында таралған, түпкі идея антика философиясында дамыған.

Жүйелік зерттеуде негізгі объект өлі табиғаттағы көптүрлі байланыстар, қоғамдағы олардың тұлғалық және бағыну принциптері. Бірінші ғылым болып, глобалды объект жүйе түрінде қарастырылған, биология болды. Биология жүйесінің формасына өздерінің көзқарастарын білдірген – А. А. Богданов, В. И. Вернадский, Л. фон Берталанфи, Росс Эмби, Н. А. Бертитейн т.б.

Эволюциялық теория, тірі организімнің негізін қалаушы, тірі материяның идеясын құраған жүйе. Биологияға ену кибернетикаға идеясы тірі организмнің құрамын көрсетіп, өзіндік бақылау, регенерация, генетикалық және физиологиялық гомостазис деген сияқты терминдерге әкеп соқты. «Жүйе» деген сөздің төңірегіндегі түсінік, белгілердің жиынтығы, анықтамалардың тұтастығы.

ХХ ғ. «Әлемдік үлкен жарылыс» концепциясы бойынша даму басталды. Бұл жерден ештеңелен энергияның сақталу занының пайда болуы 15 - 20 млрд. Жыл бұрын космостық материяның пайда болуымен байланысты.

Физикалық вакуумде (гравитациялық күш, ядролық поле, инерция күші) нәтижесінде итеру күші пайда болды, содан кеш геометриялық прогрессия дамыды.

«Үлкен жарылыс» концепциясы «Әлемге» деген бір түрлілік және изотропты көзқарасты қалыптастырды. Аса қызық ХХ ғ. пайда болған идеялардың бірі адаммен табиғаттың арасындағы байланыс туралы. ХХ ғ. басында – ақ орыс космистері классикалық емес рационализм тұрғысынан адамның табиғаттан ажыратылмайтын айтып кеткен.

Н. Федоровтың (1829-1903 жж.) ойы бойынша, әлемнің адаммен табиғатқа бөлінуін, адамның өмірінің табиғаттан мұқтаж болуын, материалды – табиғи реттікке келуін шындыққа шығарды.

Тіріні әлемннің бөлігі ретіндегі көзқарасты К. Э. Циолковский (1857-1935 жж.) анықтады. Жердегі өмір басқа планеталарда болуы мүмкін – бұл «сәбилік жағдай», оны ары қарай дамыту керек. Бұл идея деградацияға әкеп тіреді. Қорыта келсек, оның идеясы «Барлық тірі жан әлемнің ішінде».

Аса оқымысты орыс В. И. Вернадский (1863-1945 жж.) тартымта алғашқы болып, шынайы ғылымды глобалды, планетарлық – космостық деңгейде геологиялық синтез бойынша құрды. Және ноосфера, биосфера деген сияқты ұғымдарға сүйенеді. Мұндағы өмір эволюциялық процесс, физикалық және геологиялық, биологиялық факторлар жиынтығы.

Вернадскиийдің эволюциялық биосферасы жергілікті және космостық шарттармен анықталған. Биосфера жалпы түрде динамикалық тепе–теңдікте болады. Адамның факторларының әсерінен биосфера ноосфераны туындатады. Ноосфера («ақыл сарайы») – бұл биосфера, ғылыми оймен зерттелген «жаңа геологиялық болмыс».

А. Л. Чижевскийдің (1897-1964 жж.) биосферамен күн, жердің, космостың байланыс белгілері бойынша адам тек қана жердегі тірі пенде емес, сонымен бірге космостық, биологиялық, барлық молекулалық бөліктердің жүйесі.

Орыс космизмі – кең тараған, түрлі саяси және философиялық идеялары бар адамдарды біріктіреді. Орыс космистері адамның цивилизациялық пайда болуы табиғи байланысты дейді. Оларды келесі проблемалар мазалаған:

1) табиғи ортаны сақтау;

2) адами ағайындылық;

3) космосқа шығу.

ХХ ғ. аяғында жүйелік институциялық рәсімдеу: әр елде сонымен бірге Россияда, түрлі зерттеу орталықтарының ашылуына кепіл болды. Бізді қоғам, табиғат, космос, техника қоршайды және алға тартады. Осы даму жолы ғылымның дамуына әкеледі.

Басқа да жаға рационализмнің белгісі оның өзіндік ұйымдастырудың заңы, даму механизмі болып келеді. Бұл 70 жыл бойы зерттеліп келеді (Г. Ханен, Н. Пригожин). Бұл синергетика деп аталады. Синергетика идеясы біздің табиғатқа деген көзқарасымызға өзгерістер енгізді. Нақ осы ғылымда механизмдер мен өзіндік ұйымдастырудың байланысты даму процесінде көрсетеді. Синергетика өзіндік ұйымдастырудың сәйкестігін анықтайды. Қазіргі кезде синергетика ғылымы жалпы мәдениеттің маңызы бар, гуманитарлық ғылым идеяларының концепциясы ретінде дамыды.

Сонымен бірге постклассикалық емес ғылымның бейнесінің түсінігі «ақпарат» болып табылады. Оны синформалына ғылымы қарастырады. Ол тірі және өлі әлеуметтік жүйенің дамуын, тұрақтылығын, жоғарылап, төмендеуін зерттейді. Әрине, бұл техникалық тығыз байланысты, ақпарат теориясын биологияда физикада, психологияда, лингивистикада, ғылыми – рационалдық әлем салаларын да қолданысқа енгізіледі.

Ақпарат теориясының арқасында энтропоидты және негоэнтропоидты процесстерге жаңа көзқарастар туындады. Ол әрине космосқа байланысты болды. Ғылымдар мынандай келісімге келді, ақпарат бастады, космостың бөліктердің қозғалысы мен кеңістігінің материяға әсері. Нәтижесінде тұтас материяға әсері. Нәтижесінде тұтас материя пайда болады, ал гравитациялық тартылыс орталығына айналады,

Тірі организм, ақпарат теориясының көзқарасынан алғандағы аса күрделі жүйе, оның кері байланыстары болады және өзіндік бақылауы болады. Өмірдің өзі аяқ астынан пайда болған емес, эволюциялық деңгей қозғалысының, молекулалық және неорганикалық материя атомдарының қозғалысынан пайда болды.

Өмірдің молекулалық негізгі түрінің синтезделуінен туындайды, ол қарапайым ақпаратты сақтауға негізделеді, яғни қоршаған ортаға, ішкі құрылым, өзіндік сақтану т.б. Мұрагерлік генетикалық кодты шешу ақпараттың теорияны қолданудан басталды. Мұрагерлік ақпараттың организмді беру төрт немесе үш түрлі кодтан тұрады екен, ол жыныстың клетканың «даму моделін» сақтап қалуына мүмкіндік береді. Гендік құрылысты ұйымдастыру ішкі орта сигналына бағынбайды, бірақ қатты энергиялық әсерлерден сақталады. Аса қарқынды болып ақпараттың психологияда қолдануы табылды. Қабылдаудың, өңдеудің, есте сақтаудың ақпараттарының ерекшеліктері анықталады. Көру қабілеті 10⁶ бит/с, есту - 10⁴ бит/с.

Адамның ақпаратты қабылдауы 50 бит/с. Ал адамның миының қабылдауы 10²⁰ бит. Сонымен қатар, психологиялық реакциялардың ақпараттың көлемнің пропорциянолдығына ұзақтығы, ақпараттың құндылығына байланысты екені анықталды. Мидың қызметі аса маңызды, ақпараттың байланыстың нейрондармен циркуляция ситолдары. Әрбір мидың нейрондарына үштүрлі қозу болады:

1) ішкі – мақсатқа бағытталған;

2) сыртқы – объектіні тану;

3) естен келіп түсетін сигналдар.

Мидың дұрыс жұмыс істеуі үшін минимум энергиялық шығындар қажет: 20 ваттың лампочкаға кететіндегі көлемде болуы керек. Мұндай заңдылық кез-келген күрделі жүйенінің ақпараттық қызметі болып келеді. Осылайша, қозғалыс бірлігінің ақпаратты, кез-келген болмыс туралы мәлімет. Сондықтан ақпараттың неше түрлі формаларымен түрлердің байланысты, материалды-ақпараттың процессте әлеуметтік материядан айыруға мүмкіндік береді.

Ақпарат теориясы түрлі эволюциялық түрлердің материясын қалыптастыратын энтропийялық-ақпараттық болмыс. Сондықтан «ақпарат» түсінігі материалды жүйенің объективті сипаттамасы. Ақпарат, материя сияқты, (өмір сүрген) тіршілік еткен және тіршілік етеді. Эксперттердің ойынша өзінің онтологиялық статусы бойынша ақпарат кеңістіктен, уақыттан, энергиядан, массадан айырмашылығы жоқ.. Ақпарат жаңа әлем бейнесінің категориясының бірі болып келеді. Шынайы ғылым аспектісінде жалпы фактор ретінде - әлемдік негіздеу массоэнергиясы түсінігі келді. Ақпаратты ұйымдастыру деңгейі төменнен жоғарыға көтерілуіне әсер етеді.

Қорыта келсек, постклассикалық емес ғылымның маңызды бөлігі, эволюцияның универсалды принципі болып келеді. Ол постклассикалық рационализімнің түрлі бейнесін синтездейді. Эксперттер, универсалды эволюция принципі үш маңызды концептіге бағытталған ХХ -гасырдың аяғы.

1) Тұрақсыз әлем теориясы;

2) Синергетика;

3)Биологиялық эволюция теориясы, биология және ноосфера концепциялары.

Постклассикалық емес ғылымның болашақта дамуы, жаңа әдістер ашты, жаңа заңдар тұрғызды.

Онтологиялық модель бұл ғылымның келесі түрінде көрінеді. Әлем тірі және өлі пенделерден құралады, олар гомостазиске ұмтылады.

Постклассикалық емес ғылымның түсінігі «өзіндік үйымдастыру», «диссипативтілік», т.б. Оның негізгі сипаттың белгісі сыншылдар мен әдістерге негізделеді.

49.Постмодернистік дискурс жаңа жанр ретінде: Р.Рортиге анықтама беріңіз

Рорти Ричард қазiргi заманғы  және АҚШтың ең әйгiлi философтарының қатарына жатқызады. Оның жұмыстарының көпшiлiгi бұл прагматизмның пайдасына философияның аналитикалық сыны. Прагматизмның американдық мектебiн дәстүрлі жалғаса келе, ол онтологияның сұрақтарына қарым-қатынастың ұстанымы функционалдық аксиоматика арқылы алынады. Ақиқат меншiктi қасиеттер арқылы «пайдалылық»қаралады, мәдени және тұтыну саланы өзгертуге және әсер ету мүмкiндiгi бар. Рорти танымды акцентті  диаметральды өзгертеді.Ол өз еңбектеріне байланысты, жаңа философиялық рефлексияның iздестiру тәсiл ретiнде өзара iс-әрекетке ақиқаттың iздестiруiнен философиясын бейiмдейдi. Демек, философ шеңберiнде дискурстi салуға ұсынған когнитивтi құрал-сайманын ауысым болады . Жеке алғанда өз философиялық тұжырымдаманы құрылыста, американдық зерттеушi релятивизмның ұстанымдарынан аралап шығады және ризомносттың, аутоэволюционизмнің және автодетерминизмнің, инструментализм және операционализм бұл терең жүйе жасаушы ұстанымдар. Қорыта келгенде,метафизика абсолюттiк ақиқат  және оның iздестiруi туралы ғылым, дәулетсiз және пайдасыз екен.

Рорти постмодернизм философиясы туралы өз ойларында адамның көзқарасы бойынша  дұрыс жүйелiлiк пiкiр ретінде қарау дұрыс және қажет деп ойлайды. Рортию өз кешеуiл жұмыстарында постмодернизмнiң өз түсiндiруiн қайта анықтайды. Ол «постмодернизм» термин орнына семантикалық адал «релятивизм» ұғымын пайдалануға ұсынды . Релятивизм кез-келген философиялық тұжырымдама, ал әсiресе басқа философиялық жүйелердi сын салынған самоопровергающимся өздi болып көрiн метарассказомды болып көрiнедi деп Рорти мойындайды.

50.Қазіргі заманғы жағдай, Ж-Ф.Лиотарға анықтама беріңізХХ ғ. Еуропа монополистік капитализм деңгейіне көтерілді. Ұлттық айырмашылықты жоққа шығаратын әлемдік өнеркәсіп және сауда-саттық ерекше дами бастады. Осы өзгерістер қоғамның әлеуметтік және рухани саласында да көрініс тапты. Философияда ескі мәселелермен айналысумен қатар, заман талабына сай оларға жаңаша қарап, жаңаша шешуге ұмтылыстар пайда болды. ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында көптеген философиялық бағыттарда «Нео» деген қосымша сөз жалғанады. Ол ілімдердің бір философиялық жүйеден шыққанын, яғни тектес, екінші жағынан бір-біріне қарама-қарсы екенін көрсетеді және классикалық философия үлгісінен оның айырмашылығына көңіл аударады. Қазіргі заман философиясының ерекше сипаты және белгілері:1. «Практицизм» - дара тұлға мен әлеуметтің, материалдық пен руханидың нақты шынайы өмірге бағытталуы.2. «Эволюционизм» - табиғатта, қоғамда және адам танымында эволюция идеясының кең таралуы. 3. «Релятивизм» - адам білімінде салыстырмалылық (относительдік) идеясының көп орын алуы. ХХ ғасыр философиясында бір-біріне қарама-қарсы сипаттағы негізгі екі бағытты байқауға болады. Біріншісі - сциентизм (лат scientia–ғылым), екіншісі – антисциентизм. Бұл рационализм мен иррационализм арасындағы қатынас, ғылыми-техникалық прогреске байланысты қарама-қарсы көзқарастар: сциентизм, яғни рационалдық–ең алдымен жаратылыстануда, ал гуманитарлық салада - психология, логика және лингвистика секілді ғылымдардың жемістерін қолдана отырып, ақыл-ойға сенім білдіреді. Антисциентизм керісінше, ақыл-ойға және ғылымға сенбейді. Постструктализм өкілдері: Ж.Деррида, Ж.Делез, Ж.Бодрийар, Ж.Лиотар, Ю. Кристева, М.Фуко – биліктің іске асу тәсілдерін анықтап оған көптілікті, бірегейлікті және ыдыраңқылықты қарама–қарсы қоюды өз міндеттері деп таниды. «Постмодернизм»- «Қазіргі заман» ұғымына сай, модерннен кейін деген француз сөзі. Постмодернизм әдетте жаңа дәуірдегі рационализм мен ағартушылық философиясының мәселелеріне қарсы тұратын философия. Постмодернизм ұғымы француз философы Ж.Лиотардың «Постмодернизм тағдыры» еңбегінің арқасында жоғарғы мәртебеге ие болды. Постмодернизм термині 1917-1920 жылдары архитектурадағы стиль ретінде, ал 1960 жылы терең түсіндірілу негізінде ғылыми айналысқа енді. Модерн мен постмодернизм арсындағы қайшылық көптеген пікірталастың тууына әкелді, оның ішінде әсіресе, Ю.Хабермас пен Ж-Ф. Лиотардың пікірталасы маңызды болды. Бұл пікірталасқа М.Фуко, Ж.Деррида мен Р.Рорти, т.б. қатысты. Қандай болғанда да олардың көбі ғылымның объективтілігі, мораль мен құқықтың әмбебаптылығы, өнердің автономиялығы, ғылыми прогресс, адамның азаттық ұраны ─ қанаудың әмбебаптық жүйесіне, адамның жатсынуына жеткізгенін мойындайды. Ж.Ф.Лиотар наррациялық білімді ғылыми біліммен, классикалық біліммен салыстырады. Наррация – дәстүрлі, қарапайым, ғылыми емес білім. Лиотардың пікірінше, білім «кең ағартушылық» түрде болуы мүмкін, немесе денотивті пікірлердің жиынтығы ретіндегі мәдениет болуы мүмкін. Оның пікірінше білім – бұл ғылым да емес, таным да емес. Білім - кумулятивтік сипатқа ие феномен. (Лиотардың еңбегі «Постмодерннің күйі»). Білім — бұл рухани өсудің маңызды саласы. Ол қоғамның рухани өркендеуінің көрінісі ғана емес, сондай-ақ, экономикалық базасын да құрайды. Ол сол рухани мәдениетті болашақ ұрпаққа шып-шырғасын шығармай жеткізе отырып, сақтаудың және трансформациялаудың басты құралы болып саналады. Постмодернизмнің мәнге берген сипаттамалары бойынша Лиотар пікіріне сәйкес, «тілдер ойыны» жиынтығының ортасында өзіндік статустар легимитациясының ұмтылысы «метадискурстардың» пайда болуына әкеледі. Модернизм төмендегідей екі наррацияның үкімдігімен: Ағарту нарративі мен Рух нарративі сипатталады. Ағарту нарративінің өкілі ретінде Лиотар Кантты атайды, ол «философ әмбебап шындық пен адамдықтың» атынан сөйлейді. Ағарту деңгейіне жеткен қоғам адамдардың ағартуы мен еркіндігін ақиқатты тану арқылы қамтамасыз етеді. Лиотар Рух нарративінің өкілі ретінде Гегельді атайды. Бұл нарративте философия бірлікке білім арқылы жетеді, ал жеке ғылымдар рухтың қалыптасуындағы сәттер арқылы дамиды.