4.Плазматикалық мембрананың клеткааралық байланыстары және маманданған құрылымы.

Көп клеткалы организмде клеткалар клеткааралық байланыстар арқылы бір бірімен бірігіп, топтасып тұрады. Ұрықтық ұлпаларда әсіресе дамудың ерте кезеңінде клеткалар беттерінің бір біріне жабысу арқылы байланысып тұрады. Бұл қасиет адгезия деп аталады. Адгезияның механизмі әлі толық зерттелмеген, бірақ ол мембраның липопротеидтері мен гликокаликс арасындағы болатын құбылыс. Көптеген клеткааралық байланыстарды үш топқа бөлуге болады: 1)жабыстыратын; 2)айыратын; 3)қатынастыратын. Клеткаларды жабыстыратын байланыстардың үш түрі бар: a)жай; б)құлып; в)десмосом. а)Жай байланыс өте жиі кездеседі. Екі көршілес клеткалардың плазмалеммалары бір бірінен 15-20нм қашықтығында орналасады. Кейде көршілес клеткалардың арасы 20 нм–ден де алшақтап кетуі мүмкін, бірақ клеткалар 10нм –ден жақын орналаспайды. Екі клетканың арасындағы зат –клетка бетінде болатын заттар: көмірсулар, белоктар. б)Тісті байланыс (құлып). Көршілес клеткалардың беттері тегіс емес, бір біріне иректеліп кіріп тұрады. Осындай байланыс мезотелий қабатында кездеседі. Жай байланысқа қарағанда, құлып берік болады. в)Десмосом жабынды эпителийде, жүрек бұлшық еттерінде кездеседі. Десмосом пішіні екі көршілес мембраналарда орналасқан түймелерге ұқсайды. Екі көршілес мембрананың арасында кадгерин-десмоглеиндерден тұратын тығыз зат орналасады. Белок-десмоплакиннен тұратын әр түйме тәрізді құрылыстардан цитоплазмаға жіңішке жіпшелер таралады. Жіпшелер цитоқаңқаның филаменттерімен байланысып жатады. Белбеулі десмосом (аралық байланыс) ішек, бүйрек эпителиінде және жүрек, жазық бұлшық еттерде кездеседі. Бұл байланыстар клетканың сыртындағы белбеуге ұқсайды. Көршілес клеткалардың мембраналары белбеу аймақтарында (25-30 нм қашықтықта) орналасады. Тығыз байланыс (айыратын). Екі көршілес клеткалардың мембраналары өте жақын орналасады және кейбір жерлерде бір бірімен қосылып кетеді. Мембрананың ішкі жағынан көптеген фибрилдер (диаметрі 7 нм) шығады. Мембраналар қосылған жерінде түйіршіктер орналасады. Тығыз байланыстар ішек эпителиінде кездеседі. Мұндай байланыстар өте берік болады және клеткааралық байланыстарды жауып тастайды. Сондықтан бұл

аймақтардан молекулар мен иондар өте алмайды. Мысалы, ішек қуысындағы заттар организмнің ішкі ортасына өте алмайды. Қатынастыратын саңылаулы байланыс-клеткааралық қатынастарды реттеу, атап айтқанда, химиялықзаттардың алмасуын молекулардың бір клеткадан екінші клеткаға өтуін ретте. Екі көршілес клеткалардың мембраналары бір біріне 2-3 нм қашықтықта орналасады. Бірақ арнайы бояулармен бояғанда екі мембрананың арасында диаметрі 3 нм болатын саңылау бар. Басқа зерттеулердің нәтижесінде екі көршілес мембраналар көптеген тесік арқылы бір бірімен байланысып тұратындығы дәлелденді. Диаметрі 2 нм тесіктердің айналасында диаметрі 7-8 нм түйіршіктер орналасқан. Синапс байланысы. Синапс-екі нейронның немесе нейрон мен эффектордың байланысатын жері.Екі мембрананың арасында синапс саңылауы болады(20-30нм). Бірінші клетканың мембранасын пресинаптикалық,ал екіншісін постсинаптикалық деп атайды. Пресинаптикалық мембрананың алдында көптеген синапс көпіршікері болады. Синапс көпіршіктерінің құрамында медиатор деген химиялық зат бар. Сол медиатордың көмегімен нерв қозуы бір клеткадан екінші клеткаға өтеді. Плазмодесмалар. Мұндай байланыстар өсімдік клеткаларында кездеседі. Екі көршілес клеткаларды біріктіріп тұратын жіңішке (40-50 нм) цитоплазмалық каналшалар болады. Сондықтан кейбір өсімдіктерде клеткалар бір бірімен сондай дәнекерлік арқылы қосылып тұрады. Клеткалар бөлінгенде түгел ажырамағандықтан ондай құрылымды синтиций деп те атайды. Плазмодесманың маңызы өте зор. Клеткаарлық сұйықтықтардың алмасуы, қоректік заттардың, майлардың бір клеткадан басқа клеткаларға ауысуы сол плазмодесмалар арқылы болады. Плазмалемма (гректің lemma-қабықша) деп аталатын клетканың сыртқы мембранасы белоктармен жалғасқан липидтердің екі қабатынан тұрады. Сонымен бірге плазмалемманың сыртқы қабатының құрамында белоктармен байланысқан гликопротеидтер мен гликолипидтерден тұратын гликокаликс кіреді. Плазмалемма-клетканы қоршап тұрғандықтан ортамен тікелей байланысты, сондықтан бұл мембрананың клетка тіршілігіндегі рөлі өте зор. Плазмалемманың қалыңдығы 10 нм шамасындай, басқа мембраналарға қарағанда қалыңдау, өйткені оның сыртқы беті көмірсулардан, ішкі жағы қалың белок молекулаларынан тұрады.