10.Тыныс алуға тигізетін факторлардың әсерін және оның қарқындылығын анықтаңыз.

Дыханием называется сложная цепь окислительно-восстановительныхреакций, в ходе которых преобразуются органические вещества и накапливается энергия в виде макроэргических соединений. В аэробных условиях при дыхании органические вещества распадаются до углекислого газа и воды при участии кислорода воздуха по уравнению С₆Н₁₂О₆ + 6О₂ = 6СО₂ + 6Н₂О + 674 ккал. Дыхание – это процесс, который осуществляется в любой живой клетке. Интенсивность его различна и зависит как от внутренних особенностей клеток, тканей, органов и целого организма, так и от условий среды. Низкая интенсивность дыхания у суккулентов, несколько выше – у хвойных. У высших растений максимальной интенсивностью дыхания обладают цветки, которые дышат в 2-4,5 раз интенсивнее листьев. Высокая интенсивность дыхания наблюдается в молодых органах и тканях растений, с возрастом уровень дыхания ослабевает. По интенсивности дыхания можно судить об общей активности жизнедеятельности организма. Интенсивность дыхания усиливается в присутствии элементов минерального питания. На интенсивность дыхания влияют температура, условия водоснабжения, наличие кислорода и углекислого газа в воздухе и косвенно свет. Растения обладают способностью дышать при широких температурных амплитудах; дыхание не падает при снижении содержания кислорода в воздухе даже на 50%, но содержание СО2 оказывает значительное влияние: при высоком его содержании дыхание ингибируется. Интенсивность дыхания, исходя из приведенного выше уравнения, можно определить по скорости газообмена – количеству поглощенного кислорода и выделенного углекислого газа, – а также по расходованию органического вещества в результате биологического окисления.

Тыныс алу жер бетіндегі барлық организмдерге, кез келген органга , жеке ұлпаларға ж/е клеткаларға тән өте күрделі процесс. Организмнің тыныс алуы тоқтаса тіршілігі де тоқтайды. Өсімдіктердің тыныс алуында фотосинтез нәтижесінде пайда болған өнімдер оттегінің әсерінен тотығып ыдырап, қарапайымдау аралық заттарға ж/е ең соңында анорганикалық өнімдерге айналады. Органикалық күрделі қосындылардың біртіндеп ыдырауына байланысты бөлінген энергия клетканың бөлінуіне ,өсуі, дамуы және көбею, судың және қореқтік заттардың сіңіп, таралуы осыларға байланысты алуан түрлі синтездік процестерге жұмсалады. Сонымен қатар сатылықпен пайда болуын аралық қосындылар өсімдік организмдегі көптеген зат алмасу процестерінің бастамасы бола алады. Жалпы айтқанда тыныс алу: біріншіден организм тіршілігі үшін қажет энергияның ішкі көзі, екіншіден негізгі зат алмасу процестерін өзара байланыстырушы орталық болып табылады. Өсімдіктің тыныс алуында, негізінен көмірсулар пайдаланады. Бірақ өсімдіктің түрлеріне, өсіп даму кезеңдеріне , сыртқы ортаның жығдайларына байланысты басқа да органикалық қосындылар пайда болады. С6Н12О6+6О2=6СО2+6Н2О+2867кДж. Яғни глюкозаның бір молі тотыққанда оттегінің 6 молі сіңіп, көмірқышқыл газының 6 молі , судың 6 молекуласы және 2867 кДж энергия бөлінеді. Бұл теңдеуден тыныс алу фотосинтезге қарама-қарсы процесс екенін білуге болады. Өсімдік клеткасының тыныс алуына алуан түрлі органикалық қосындылар пайдаланылдаы. Олардың тотығу-тоықсыздану арқылы өзгеру өте курделі катализдік жүйелердің- сутегі мен оттегінің ырықтандаратын ферменттердің қатысуымен жүзеге асады. Тыныс алу процесіне қатысатын алуан түрлі ферменттік жүйлер өсімдік организмін ұдайы өзгеріп тұратын сыртқы орта жағдайларына бейімделушілік мүмкіндігін қамтамасыз етеді. Катализдік жүйелердің көмегін тыныс алуға пайдаланылатын органикалық заттар молекуласындағы бос энергия қоры кез келген процесске оңай жұмсалады. Күйге айналады. Тыныс алу туралы ұғымдар өсімдіктер физиологиясы ғылымының жеке саласы ретінде қалыптаса бастаған кезден-ақ пайда болады. Бірақ- ол туралы ілімнің дамуы 18 ғасырдың соңғы ширегінен басталады. Бұл кезде Дж. Пристли, А.Л. Лавуазье ж/е т.б ғалымдардың зерттеулері нәтижесінде ауа құрамы анықталып, оттегі ашылған болатын. Хайуанаттардағы тыныс алу процесін ж/е жануарды қатар зерттеп А.Л. Лавуазье тыныс алуда ж/е жануда оттегі сіңіп, көмірқышқыл газы бөлінеді. Деген тұжырым жасаған. ОЛ өз тәжірбиелеріне сүйеніп жану процессіне оттегі қажет, ал тыныс алу- тірі организмде қореқтік заттардың баяу жануды деп ұйғарды. Я.Ингенхауз 1778-