3.Ұрықтану және оның биологиялық маңызы.

Ұрықтану дегеніміз-гаплоидті хромосома жиынтықтары бар аналық және аталық жыныс жасушалары ядроларының қосылуы. ҰРықтанудың биологиялық маңызы: 1. Ұрықтанудың нәтижесінде генетикалық материял жаңарады. 2. Ұрықтану кезінде әр түрге тән хромосомалардың диплойдті жиынтығы қалпына келеді. 3. Ұрықтанудың негізінде аталық және аналық тұқым қуалау ақпараттары қосылып, комбинативтік өзгерістер пайда болады. 4. Ұрықтану кезінде спермотозоид жұмыртқа жасушасында жоқ центроильді алып келеди. 5. Жұмыртқа жасушасы болашақ ұрпақтың дамуына ядролық материялдан басқа, цитоплазмалық та материял береді.

Ұрықтану екі жыныс клеткасының аталық жəне аналық клеткаларының қосылуынан тұрады. Осы екі жыныс клеткаларының қосылуы нəтижесінде зигота деп аталатын ерекше жаңа клетка пайда болады. Оның ядросында, ата‐аналарының екеуінің де тұқым қуалайтын белгілерін сақтайтын хромосомдары болады. Зигота бөліне бастайды да, содан соң көп клеткалы ұрыққа айналады. Əр түрлі жануарларда сперматозоидтар жұмыртқа клеткаларының ішіне дамудың əр түрлі сатыларында енеді. Аскаридаларда, құстарда, сүтқоректілерде сперматозоид І‐ші реттік ооцитке жетілу кезеңінің бірінші бөлінуінің алдында енеді.

Балықтарда, кейбір сүтқоректілерде сперматозоидтар 2‐ші реттік ооцитке енеді. Теңіз кірпілерде сперматозоидтар жетілген жұмыртқа клеткасымен қосылады. Əдетте, жұмыртқа клеткасына тек І ғана сперматозоид еніп, оның ядросымен қосылады. Ол

моноспермия құбылысы. Ал енді құстарда, бауырымен жорғалаушыларда бірнеше сперматозоид жұмыртқа клеткасына енеді де, бірақ оның біреуі ғана аналық клеткасымен қосылады. Оны полиспермия деп атайды. Ұрықтану үш кезеңнен тұрады:

1) дистанттік кезең (алыстан бір‐біріне əсер ету);

2) контакттік кезең (жақыннан бір‐біріне əсер ету);

3) сингамия (сперматозоидтың жұмыртқаға еніп, ядроларының қосылуы).

Дистанттік кезең жұмыртқа клеткалары бөліп шығаратын заттарымен жүзеге асырылады. Оларды жұмыртқа клеткаларының гормоны, немесе гиногамондар деп атайды. Гиногамон І – сперматозоидтың қозғалысын күшейтеді. Гиногамон ІІ – (фертилизиндер, изоаглютининдер) гликопротеидтер болады. Сперматозоидтарды жабыстырып, қозғалтпай қояды. Сперматозоидтар андрогамондарды бөліп шығарады. І –ші андрогамон сперматозоидтардың қозғалысын кемітеді. Андрогамон І, І‐ ші гиногамонға қарама‐қайшылықта болады. ІІ‐ші андрогамон (антифертилизин) жұмыртқа клеткасын артық сперматозоидтардың енуінен сақтайды. Сперматозоидтың акросомасында спермолизин деген фермент болады. Ол жұмыртқаның сарыуыз қабықшасын ерітеді. Контакттік кезең акросомдық реакция жəне кортикалдық реакция болып екіге бөлінеді. Акросомдық реакциясы сперматозоид жұмыртқа клеткасымен түйіскен кезде болады. Акросоманың жіпшесі мембрананы тесіп шығады. Акросомдық түйіршіктер (гранулалар) сыртқа шығады да, гиалуронидаза, трипсин түрлес ферменттер бөледі. Ол ферменттер сарыуыз қабығын ерітеді. Акросом жіпшесі тескен жерінен сарыуыз қабығында ұрықтық төмпешік пайда болады. Кортикалдық реакция кезінде кортекстің түйіршіктері жарылады да, ішінен ферменттер жəне басқа заттар түзіледі. Кортекс дегеніміз, ол жұмыртқа плазмалеммасының астында жататын сыртқы цитоплазма қабаты. Кортекс құрамында кортикалды түйіршіктер мен микрофиламенттер болады. Сперматозоид жұмыртқа клеткасына енгеннен кейін сарыуыз қабығы қатаяды. Сондықтан басқа сперматозоидтар кіре алмай қалады. Сарыуыз қабығы мен цитоплазма арасында кеңістік пайда болады (перивителлин кеңістігі). Жұмыртқада белок синтезделуі күшейеді. 3‐ші кезеңі – сингамия деп аталады. Осы кезеңде жыныс клеткаларының ядролары қосылады. Көбінесе, сперматозоид жұмыртқаға құйрығымен бірге енеді. Жұмыртқаның ішінде сперматозоидтың құйрығы еріп, жойылып кетеді. Сперматозоидтың ядросы ісініп, үлкейіп кетеді де аталық пронуклеуске айналады. Ал жұмыртқаның ядросы аналық пронуклеуске айналады. Аталық пронуклеус оның алдында орналасқан центриоль арқылы қозғалып аналық пронуклеуске жақындайды. Пронуклеустердің қабықшалары еріп хромосомдары экватор аймағында алғашқы метафазалық