2.5 Электронды каталог - ақпарат іздестірудегі басты құрал

Бүгінгі күні кітапхана жұмыстарын жан-жақты автоматтандырудың кең өріс алуына байланысты кітапханалар электронды каталог жасауға көше бастады. ҚР Ұлттық кітапханасы электронды каталог және библиографиялық мәліметтер қорын (БМҚ) жасауды 1992 жылы бастаған. Кітапханада едәуір үлкен ақпараттық мүмкіндіктер қалыптасқан. Сондай-ақ кітапханада «Қазақстанның корпоративтік каталогтау орталығы» жұмыс іс-тейді.

Орталық еліміздегі ірі кітапханалардың күшімен Қазақстан Республикасы туралы жинақтық электрондық мәліметтер банкісін құру және онлайн режимінде жұмысты ұйымдастыру міндетін атқарады. «Қазақстан Республикасының Ұлттық кітапханасының қоры» ЭК қорының көлемі 776231 библиографиялық жазбадан тұрады. Ол 1994 жылдан жүргізіліп келеді. ҚР Ұлттық кітапха-насының «Казахстаникадан» басқа орыс тіліндегі кітап қорын қамтиды. «Казахстаника» - электронды каталогы қорының көле-мі 2759 библиографиялық жазбадан тұрады, қазақ және орыс тілдерінде жүргізіледі.

Кітапхананың ақпараттық кеңістігінде каталог қорларға қолжеткізуді қамтасыз ететін негізгі құрал болып табылады, сонымен қатар, қажетті ақпаратты іздеп және қамтасыз етеді.

Электронды каталог дәстүрлі карточкалы каталогтар және картотекалармен қатар жүргізіледі.

ЭК қандай да бір тақырып немесе сұрақ бойынша материал іздеу барысында қормен жұмыс істеуге көмекке құрылған кітапхананың анықтама-іздестіру аппаратының құрама бөлігі болып табылады.

Каталог келесі әдебиеттер түрлерінің ішінде: мерзімді басылымдар, кітаптар, кітапшалар, CD, бейне, сондай-ақ қазақ, орыс және ағылшын тілдерінде басылып шығарылатын әдебиеттерді ұсынады және ҚОК, ОБК, кітапхана-бөлімшелерінің негізгі қорларында сақталған әдебиеттерді іздеу мен іріктеу мүмкіндігін береді.

Электронды каталог дәстүрлі карточкалы каталогтар және картотекалармен қатар жүргізіледі. ЭК қандай да бір тақырып немесе сұрақ бойынша материал іздеу барысында қормен жұмыс істеуге көмекке құрылған кітапхананың анықтама-іздестіру аппаратының құрама бөлігі болып табылады. Каталог келесі әдебиеттер түрлерінің ішінде: мерзімді басылымдар, кітаптар, кітапшалар, CD, DVD, бейне, сондай-ақ қазақ, орыс және ағылшын тілдерінде басылып шығарылатын әдебиеттерді ұсынады және кітапхананың негізгі қорларында сақталған әдебиеттерді іздеу мен іріктеу мүмкіндігін береді. Электронды каталог кітапхана қорының мазмұнын ғылыми және техникалық сауатты ашады, әдебиеттердің жаңа түсімдері туралы оқырмандарға жедел хабарлап отырады. Алынған әдебиеттер тізімін басып шығаруға болады.

Қорытынды

Каталог – кітапхананың негізгі анықтама және ақпараттық – іздестіру аппараты. Каталог – кітпхана қорының мазмұнын көрсетуде, оқырмандардың қажетті кітаптарды тауып алуында, кітапхана міндеттерін шешуде көмекші құрал болып табылады.

Кітапхананың кітап қорын жасайтын түрлі тақырыптағы баспадан шыққан шығармалар мен оқырмандар талабының әрқилылығы каталогтаудың күрделі жүйесін құруды қажет етеді.

Кітапхана каталогы ғылыми түрде каталогтарды ұйымдас-тырудың тарихын, теориясын, әдістемесі мен практикасын зерт-тейтін кітапханатанудың құрамды бір бөлігі. Кітапхана каталогінің рөлін зерттеп, оны теориялық тұрғыдан негіздеу ісі алғаш рет ХҮІ ғасырда қолға алына бастады. Кітапхана ісі туралы

ХҮІІ-ХҮІІІ ғасырларда жасалған толып жатқан басшылық материалдарында каталогке байланысты теориялық мәселелер ерекше орын алады. ХІХ ғасырда каталогтау бірнеше дербес бағыты бар ғылыми пәнге айналды.

Отандық кітапханатану ісінде каталогтау саласындағы алғашқы ірі еңбек – көрнекті орыс кітапханатанушысы В.И.Соболыцковтың «Қоғамдық кітапханалардың құрылысы мен олардың каталогтерін құрастыру туралы» (1858 ж) деген еңбегі болды. Каталогтердің теориясы мен тарихын, оларды ұйым-дастыру ісіндегі әдістемелік зерттеуге шетел кітапханатанушы-лары Ч.Э Кеттер, Д.Д. Браун, Ш.Р.Ранганатан үлкен үлес қосты.

Кітапханатану ісінде каталогтің саясилығы туралы, оның әдебиеттерді насихаттаудағы және оқуға жетекшілік жасаудағы, оқырмандардың білімін көтерудегі маңызы туралы мәселелер тұңғыш рет көтеріліп, негізгі қағидалары жасалды, орталықтанған каталогтағы каталог пен картотека жүйесінің негізгі мәселелері жан-жақты зерттелді.

Қазіргі таңда кітапханалар жаңа ақпараттық компьютерлік технологияларды белсенді меңгеруде. Бұл процесс те ең алдымен каталогте процессімен тығыз байланысты болып, алғаш кезден бастап –ақ кітапхана каталогтарының маңызын одан да жоғары арттырды. Себебі, электронды каталогты құрудың басты негізі – ғасырлар бойы дамыған дәстүрлі каталогтарының функциялары, типетрі мен болмыстары және ұйымдастыру принциптері.

Қолданылған әдебиеттер тізімі

1. ГОСТ 7.1-2003 // Кітапхана құқы.-2005.- 8 шығ.

2. ГОСТ 7.1.-2003. Библиографическая запись. Библиографическое описание. Общие требование и правила составления// Стандарты по издательскому делу.-М.,2004.-С.13-90.

3. ГОСТ 7.59-2003. Индексирование документов. Общие требование к систематизации и предметизации //Сборник основных российских стандартов по библиотечно-информационной деятельности /сост.Т.В.Захарчук,О.М.Зусьман.-Спб,2005.-С.258-266.

4.ГОСТ 7.76-96 Комплектование фонда документов. Библиографирование. Каталогизация.Термины и определения // Сборник основных российских стандартов по библиотечно-информационной деятельности / сост. Т.В.Захарчук, О.М.Зусьман.-СПб.:Профессия, 2005.-С.317-354.

5. Кәдірбайқызы, Ә., Кенжалиев, Ж. Қазіргі кітапхана термин-дерінің жинағы [Мәтін]: оқулық/ Ә.Кәдірбайқызы, Ж.Кенжалиев.-Алматы: Мектеп, 2011.-320 б.

6. Ақшал, М.А. Кітапхананың библиографиялық қызметі: Оқу құралы/ М.А. Ақшал.-Алматы: Қазмемқызпу, 2009.-114 б.

7.Досумбекова, А.Г. Ақпараттық мәдениет: Оқу құралы/ А.Г.Досумбекова, Р.Б.Әйтиева, Г.И.Нұржанова.-Алматы: Қазмемқызпу, 2011.-164 б.

8. Бекова, С.М. Ақпараттық мәдениет негіздері: Оқу құралы/ С.М. Бекова, Р.И.Якупова, Г.Н.Тастанбекова.- Алматы: Бастау баспасы.-2011.-232 б.

9. Библиотечная энциклопедия / Рос.гос.библиотека.-М.: Изд-во РГБ «Пашков дом», 2007.-1300с.

10. Справочник библиотекаря/ науч. ред.: А.Н.Ванеев, В.А.Минкина – Сиб.; Профессия, 2004.-448 с.

11. Қазақстан Республикасы Ұлттық кітапханасының тарихы. 1 том. / Жоба жетекшісі Г.Қ.Балабекова; құраст. К.Т. Қасымжанова, Е.Исмаилов; ғылыми ред. А.Ш. Алтаев; ауд. Қ. Жорабеков.- Алматы, Өнер, 2011. Т.1-440 б.

12. Қазақстан Республикасы Ұлттық кітапханасының тарихы(1991-2011). 2 том./Жоба жетекшісі Г.Қ.Балабекова; құраст.А.Ш.Алтаев, Б.Ш.Шаймерденова; ғылыми ред. А.Ш.Алтаев, ауд. Қ.Жорабеков.- Алматы, Өнер, 2011. Т.2 - 352 б.

13. Қазақстан Республикасы Ұлттық кітапханасының тарихы. 1 том. / Жоба жетекшісі Г.Қ.Балабекова; құраст. К.Т. Қасымжанова, Е.Исмаилов; ғылыми ред. А.Ш. Алтаев; ауд. Қ. Жорабеков.- Алматы, Өнер, 2011. Т.1-440 б.

14. Қазақстан Республикасы Ұлттық кітапханасының тарихы(1991-2011). 2 том. / Жоба жетекшісі Г.Қ.Балабекова; құраст. А.Ш.Алтаев, Б.Ш.Шаймерденова; ғылыми ред. А.Ш.Алтаев,ауд. Қ.Жорабеков.- Алматы, Өнер, 2011. Т.2 - 352 б.

15. ҚР Ұлттық кітапханасының Beб- сайты www.nlrk.kz

16.Савельева, Н.Ю. Настольная книга библиотекаря.-Н.Ю.Савельева .- Изд.3-е-Ростов н/Д.: Феникс, 2007.-380с.

17. Воронько, К.Л. Организация библиотечных фондов и ката-логов [Текст]:Книга/К.Л. Воронько.-М.:1972.-394 с.

18. Сукиасян, Э.Р. Каталогизация и классификация. Электронные каталоги и автоматизированные библиотечные системы: избр.ст./ Э.Р.Сукиасян.- СПб.:Профессия, 2010.-536 с.

19. Сукиасян,Э.Р. Библиотечные каталоги: метод. Материалы /Э.Р.Сукиасян.-М.:Профиздат, 2001.-191 с.

20. Усенбаева Ш.М. Организация библиотечных каталогов.// Молодой ученый-2013.-№4(5).-667 с.

21. Чижков, Г.И. Библиотечные каталоги: Книга,Г.И.Чижков. –М.: 1977.-293 с.

22.Шрайберг, Я.Л., Лобанова, Э.Ш. Международные машиночитаемые форматы и корпоративные системы. /Российское библиографоведение. Итоги и перспективы: Сборник научных статей. –М.: Гранд-ФАИР, 2006.-с. 644.-678.