2.2 Жүйелі каталог және оны ұйымдастыру

Жүйелі каталогта - баспа шығармаларына жазылған сипаттама карточкалар кітаптың мазмұнына сәйкес, білім салалары бойынша орналастырылған, одан әрі қарай, бөлімдер неғұрлым ұсақ бөлімшелерге бөлініп, логикалық бірізділікпен және бір-бі-ріне бағынышты қойылған каталог.

Жүйелік каталогтың құрылымы кітапханада қабылданған кітапханалық-библиографиялық жіктеу жүйесі бойынша белгілінеді. Бұл каталогтың негізгі функциялары – анықтама – ақпараттық және әдебиеттер ұсыну функциялары.

Жүйелі каталогтың ақпараттық функциясы оның қор мазмұнын ашып, қажетті әдебиеттерді іздестіруді қамтаамсыз етумен белгіленеді. Әде-биеттер ұсыну функциясы – ғылыми, жүйелік, көрнекілік, жалпы ұғымнан жалқы ұғымға, қарапайым түрден күрделілікке, көшіп отыру сияқты дидактикалық принциптері аса айқын көрінетін жүйелі каталогтың құрылымымен анықталады. Жүйелі каталог типі мен түріне қарамастан кітапханалардың бәрінде де жасалуға міндетті. Еліміздегі тек бірнеше ірі ғылыми және ар-наулы кітапханаларда ғана кітапхана қорын ашудағы басты роль пәндік каталогқа беріліп отыр. Жүйелік каталогқа алфавиттік-пәндік көрсеткіш жасалған жағдайда ғана онымен жұмыс істеу анағұрлым оңай.

Жүйелі каталогтың міндеті: басылымдарды жеке ғылым және білім салалары бойынша (биология, математика, техника, педагогика, әдебиет және т.б.), сонымен қатар осы ғылым және білім саласының жеке сұрақтары бойынша, яғни жүйелік ката-лог кітапхана қорын мазмұнына қарай ашып көрсету.

Құжаттарды жүйелік каталогтан көп сатылы іздеу арқылы жүргізеді: алдымен қажетті саланы тауып алу қажет, сонан соң бөлгіштердің нұсқауымен нақты жеке сұрақты тауып алып, сол бөлгіштің артында орналасқан библиографиялық сипаттама жазылған карточкалар ағымын тұтастай қарап шығу арқылы ғана қажетті материалды тауып алуға болады. Жүйелік каталог бөлгіштерінің арасындағы карточкалар алфавит бойынша орналасады.

Жүйелік каталог сөредегі кітаптардың орналасу жүйелілігімен тығыз байланыста бола отырып, кітапханадағы кітаптардың мазмұны жағынан байлығына бағдар жасауға мүмкіндік береді, яғни, әрбір кітапхананың негізі болып жүйелік каталог табылады. Көпшілік жағдайда кітапхана-лардағы жүйелік каталог бұрынғысынша кітапханалық із-деуде тақырып бойынша басты құралдың қызметін атқарады.

Мұндай жағдайда, жүйелік каталог - кітапханалық библиографиялық жіктеу жүйесінде библиографиялық жазбалар орналасқан кітапханалық каталог болып табылады. Заманауи кітапханатануда жүйелік каталог жеке жүйелік каталог пен классификацияланған индекстерге сәйкес өзге де құжаттарды сілтейтін пәндік рубриканың алфавиттік тізімін бастайтын көмекші құрал ретінде алфавиттік пәндік көрсеткіштен тұратын жүйе ретінде түсіндіріледі.Жүйелік каталог

- кітапханалық каталогтың бір түрі болып табылады. Ол логикалық және бағыныштылық байланыстағы кітап қоры-ның салалық және құрамды бөліктерінің мазмұнын ашады.

Каталог негізгі екі қызметті атқарады:

- Анықтама - библиографиялық қамтамасыз етудің көзі ретінде ақпараттық қызмет атқарады, яғни әдебиеттерді тақырыппен іздеу және оны қолданудың ерекшелігін қамта-масыз етеді.

- Кітап арқылы білімді белсенді тереңдетіп оқытатын педагогикалық қызмет атқарады,каталогты тағайындаудың ғылыми-танымдық және тәрбиелік негізі болады.

Жүйелік каталог оқырманның әртүрлі сұрақтарымен қамтамасыз етіп, оның қызығушылығын тудырған тақырып бойынша әдебиеттер туралы ақпарат береді. Білім саласын-дағы жүйелік каталогтың негізіне келсек: ол жүйелік кезек-тілікпен әдебиеттерді жалпыдан жекеге топтастырады.

Жүйелік каталогта кітаптың мазмұны орналастырылады, бірақ пән қарастырылған кесінді саналып, түсіндіріледі. Білім саласында сұрақ қарастырылатын тарап болып жүйелік каталогта кітаптың орнын анықтауды шешуші болып табылады. Мысалы: пайдалы қазбалар қатыстылығында: қазба табылған жері - теологияға; табылған пайдалы қазба - тау кен ісі; халықтық тұрмыстық мағынасы - экономикаға жатқызылады.

Жүйелік каталог пәндік ғылымның бірінші жоспарын алға жылжытып және көптеген пәндерді бір білім саласына біріктіреді, яғни көптеген пәндерді бір салалық аспектіде қа-растырады. Өте кең ғылыми мақсаттарға ЖК жауап береді.

Әдебиетке деген өте кең бағдарлауға икемділік таныта отырып, ол тәрбиелік және мінез құлықты тану қызметін атқарады.

Жүйелік каталогтың бір мәселесі - ол сөрелерді жүйе-леп қою болып табылады. Бұл сұрақтың тәсілі ұзақ уақыт бойы әртүрлі болды. Еуропалық кітапханада алғаш рет жүйелеп орналастырылған каталог танылды. Америкалық кі-тапханада Дьюи мен Кеттерден бастап алғашқы фактор бо-лып жүйелеп орналастыру танылды. Бұл әртүрлілік өз кезегінде университеттің кітапханаларында ғана рұқсат етіл-ген кітапханадағы сөреге оқырмандардың кіруінің қатынасының әртүрлілігімен түсіндіріледі.

Барлық жердегі кірудің ашықтығын енгізуі сөредегі кітаптардың орналасуының каталогының байланысы жүйелік каталог үшін ғана маңызға ие болды. Және де А.М.Олениннің есептеуінше, оқырмандардың сұрауын қанағаттандыру үшін сөреге құралсыз кіру әлдеқайда тиімді, ал Г.Блисс болса оқырманды сөреге құралсыз жүгінуін ештеңе ауыстыра алмайды деп көрсетеді.

Бірақ та ашық кіру жүйелік каталогтың рөлін төмендетпейді, сондай ақ кітапқа белсенді жүгіну және оның сөредегі маңызды бөлігін жойып тек каталогтың көмегі-мен толығымен қордың құрамындағы ғана бағдарлауды алады. Оқырманды қамтамасыз етуде жүйелік каталогтың мағынасы оның рөлімен анықталады, яғни кітапхана қорын ашатын негізгі аппарат ретінде көрінеді. Шешуші мағынасы бұл құжаттарды білім мен тәртіптік салалар бойынша оқыр-манның негізгі сұрауларына жауап береді. Тек қана бөлек кітап пен автордың талаптарын қанағаттандыра отырып, кітаптың мазмұнынан шығып,іс жүзінде қызметті орындай отырып, оқырманның қызығушылығын тереңдетіп, каталогты кеңітіп бағытталған тақырыбын қарастырады.

Сондықтан, жүйелік топтастыру кітапханалық қорды ашу тәсілі әлдеқайда тиімді тәсіл болып табылады, жүйелік оқыту үшін шарт және сілтеме жасап, әдебиетті таңдауда икемделеді. Өз ғылымтануы мен ақпаратты өте тереңдетуінде каталог сұрақтарды жүйелі оқытуға көмектесіп және әдебиетпен жан-жақты жұмыс жасауға қызмет етеді. Логикалық және сатылық құрылымының негізінде және рәсімдеудің анықтылығында көлемдік кітапханада жүйелік каталог білімнің бір белсенді құралы болып табылады, сондай ақ оқырманның мәдени және ғылыми-технологиялық тәжірибе алмасуының дәрежесінің жетістігі болып табылады.

Жүйелік каталогтың мағыналық рөлі кітапхананың ішкі жұ-мысында көрініс табады. Кітапты жүйелендіру тәсілі көп-шілік жұмысты аяқтап және топтастыруды бастауда бар-лық кітапханалық процесте жан-жақты және кең қолданады. Қорды үйренгенде сандық жағынан емес, бірақ білім саласы бойынша,тақырып бойынша мәселелерді қарастырады және каталог негізінде ғана реттейді.

Кітаптың айналымында және қорды ұйымдастыруға бергенге дейін кітапханалық есептің әртүрінде қатынасатын жүйелік каталогтың кітаптағы рубрика нысанын білдіреді.

Барлық кітапханалық статистика осы жүйе есебімен жүргі-зіледі. Ақпараттық-кітапханалық жұмыстағы «орталық жүйесі» болып жүйелік каталог маңызды рөл иеленеді. Әдебиет туралы куәліктің қайнар көзі болып көрсеткіштер табылатынына қарамастан, алғашқы тізбекте анықтама үшін каталог сол қызметті атқарады. Артықшылығы сол, ол өзіне барлық жаңа түсірілімдерді бекітеді, яғни көрсеткіште жоқ ағымдағы анықтама үшін тез құрастырады.

Каталог кітапханалық маңызды қызметті өзіне жүк-тейді, сондай ақ көрсеткіштердің жасалуы оның базасында жүргізіледі. Өзге барлық орналастыру тәсілдері мақсатқа жеткізбейді. Оқырмандар тек жүйелі орналастыру арқылы ғана тез бағдар жасай алады. Жүйелік каталогтың мағынасы және жүйелендіру тәсілі кітапхана жұмысында барлық процесте жоғары тұрады. Ол негізгі және жетекші каталог болып қалады, кітапханалық қорды ашуда және оны белсенді қолдануда бірінші дәрежелі рөлді атқарады.

Белгілі тақырыптағы нақтылы білім жүйесіндегі кітапты жүйелі каталогтан қарайсыздар. Жүйелі каталогтың алфавиттік каталогтан айырмашылығы, ол каталогта кітаптар белгілі бір білім жүйесі бойынша топ-топқа бөлініп орналасқан. Жүйелі каталог арқылы тақырыптық анықтамалар, библиографиялық шолулар іріктелініп алынады. Бұл каталогта белгілі бір та-қырыпта жазылған әртүрлі авторлардың кітаптардың бір жер-ден тауып алуға болады. Оқырманның іздестіру жұмысын жеңілдете түсетін және бір құрал – Жүйелі каталогтың алфа-виттік пәндік көрсеткіші.

Каталогты бөлудің қалыптасуы құжаттарды жүйелеу процесімен тікелей байланысты, жүйелік каталогтағы құжаттардың кітапханалық жазбаларында КБЖ-ның қабылдауында сәйкес кітапхананың тәсілдік шешімі карточкасында, мұн-дай жағдайда жүйелік каталог қатаң кезекшілікте бөлім, бөлімше, тарау, тармақшаларда көрініс табады. Каталогтың кі-тапханалық құрылуында жүйелік каталогта заманауи ғылымның жағдайы және оны каталог ұйымдастырудың талаптарын орындағанға сапасына көрініс табады. Каталогқа қатысатын рубрикалардың іріктеуін КБЖ жүйелік каталог-тың алғашқы этапын жасағанда көрсетеді. Аз ғана қоры бар кітапханада рубрика түрлерін жалпы көрсетеді: тарих, саясат-тану, экономика, сонымен қатар әрбір рубрикада өзекті тақырып пен мәселе көрсетілуі тиіс. Мысалы: «Адам және қоршаған орта»

Жүйелік каталогтағы кітапханалық жазбалардың орналасуы. Кітапханалық жазбалардың орналасуы түсінігі классификациялық бөлу шегіндегі ішкі олардың тәртіптік процесі болып табылады. Карточкалар бір-бірімен анықтал-ған кезектілікте жүйелендіурде қатаң сәйкес келуі керек.

Орналастыру тәртібі ол үшін жүйелік каталогтың міндет-терімен сол не басқа тәсілмен анықталады. Ескере кету керек, жүйелік каталогтағы жедел іздестіру оқырмандардың жедел жеткілікті түрде классификациялық бөлуді табу ше-гіне қарамастан жүзеге асады.

Кесте – 3

Бөлімшелерде маңызды рөл шешетін оның құры-лымының көрінісі үшін каталогты міндетті түрде рәсімдеуі тиіс. Егер өзге каталогта бағдарланбаса, онда жүйелікте сол каталог болмайды, яғни ол өзінің ішкі құрылымын жоғал-тып, өзара орналасу мен өзара байланысты бөлек рубри-каға тап болады. Каталогты сатылы бағдарлауда бөлімше-лер құрылым мен өзара байланысты бөлінуге тиіс болады.

Бұл үшін әр түрлі нысандағы бөлімшелердің жиынтығы қолданылады Каталогты құрастыруда орталықтан сараланған дайын шығарылған карточкалар қолданылады. (Кесте – 3)

Бөлімшелер карточкаларын рәсімдегенде жүйелік каталогтағы өзіндік ерекшеліктері, оның нысаны мен мөлшеріне қатысты, сондай-ақ бөлімшелердің түсі мен мәліметтердегі элементтердің құрамы мен оларды орналастыру тәртібіне қатысты өзгеше ерекшеліктер орын алады. Каталогтағы бөлімшелердің тағайындалуында оқырманға сол уақытта оқуға тікелей қажет, бірақ өте қажетті ақпаратты уақыт тапшылығынан бөлімдерде тез қарауға, іздеуге қамтамасыз ететінін барлығы біледі. Сонымен бірге жүйелік каталогтағы бөлімшелер қызметінің түсінігі формальды әрі бір-жақты болып келеді.

Каталогтағы жүйелік әрі қарастырылу қағидалары то-лығымен бөлімшелер жүйесінде жүзеге асады, әрбір қараған бұл жүйенің элементтерінің сапасында өзіндік анықталған орынын алады. Тек бөлімшелерде ғана оқырмандар үшін жасырынған сараланған жүйедегі ішкі логикасының сара-ланған индекстерін, оның бөлінуінің сатысын, жүйелік ката-логтың қасиетін түсіндіруде және ғылыми пәндердің құ-рылымын ашудан көрініс табады.

Алға қойылған міндеттер бөлімшелердің көлемі мен нысанының көмегімен жеткізіледі. Жүйелік каталогта бөлімшелер үш негізгі бағытта не нысанда қолданылады: орталық, оң және сол жақта. Сондай-ақ бөлімшелер тар және кең, төмен немесе биік болуы мүмкін. Жүйелік каталог үшін көпшілік кітапханаларда жүйелік бөлімшелер КБЖ-ның кестесімен құрылады. Әмбебап ғылыми кітапханадағы ката-логтық бөлімшелер жүйесі типтік немесе жалғыз дара болуы мүмкін емес. Базада 12,5*8,5 см көлемі қабылданған (шығу бөлімшелерінде 1см-ді құрайды), шығудың бұрышы диаго-наль бойынша 0,1-1 см-ге қиылады, әр тараптан. КБЖ-ның негізгі кестесінде индексті білдіретін бөлуді рәсімдеу үшін шығудың орталық бөлімшелері 7,5-6,5-5,5-4,5-3,5 см. Барлық жұмысты рәсімдеу үшін орталық шығудағы бөлімшелер қолданылады 6, 4,5 см. Арнайы типтік бөлінуді безендіру үшін шығудың оң жақ жанының бөлімшелері тағайындалады 7,5-6,5-4,5-3,5 см. Жалпы және арнайы типтік бөлінудегі бөлімшелердің өлшемі каталогта тұрғандағы негізгі бөлім-шелерді бөлудің өлшеміне тәуелді болады.

Бөлімшелердегі жазбалар. Жүйелік каталогты рәсімдеу оқырмандар үшін оның құрылымының логикасын ашуға бағытталған. Мұның қиыншылығы жүйелік каталогтағы рубрикалар арасындағы байланыс түрінің күрделілігіне және оның классификацияланған жүйесіне бөлулер арасындағы бағыныштылық байланысты қиюға сызықтық нысанда көр-сетіледі. Егер саралау кестесінде және шығарылған каталогта мәтінде ескертулер мен түсіндірулер міндетті түрде бекітілуі тиіс, рубриканың бағыныштылығы мен бағынушылығы каллиграфиялық өзге де құралдарының әртүрлі шрифтінің көмегімен көрсетілсе,онда карточкалық каталогта бөлімдер арасындағы өзара қарым-қатынастың көрсету мүмкіндігі шектеулі болады. Рәсімдеуде басты рөлді әрбір бөлім каталогының басты бөлімшелері орындайды. Бөлімшелерде барлық қажетті түсіндірмелер жайғастырылады. Жүйелік каталогтағы бөлімшелер карточкасында беткі тарапында маңызды ақпараттардан тұрады.

Бөлімшелер алаңы шартты түрде үш аймаққа бөлінеді. Бірінші жоғарғы бөлігінде (одан төмен шығу -1-1,5 см) бөлінділердің атауы, классификациялық ин-декс, қажетті бірнеше сөздермен толықтырулар, бөлу атауы-ның мағынасын ашатын сөйлемдер орналастырылады. Бұл жазбалар бөлімшелерде шығу алаңында ең жоғарғы шекте қолдануында орындалады. Өте үлкен жазудың қажеті жоқ және өте кішкентай шрифт қолдануға да болмайды, жолдар арасындағы шектерді үнемдеу қажет. Бөлімшелердің барлық қалған алаңы вертикальды жолақпен екі тең емес бөлікке бөлінеді,сол жақ енінен 2/3 қалуы керек. Сол жағынан тақырыбы «негізгі бөліну» орналасады,сол бағанадан кейін келесідей сатылар келеді (бөлімшенің шығуында көрсетілген бөлу үшін). Егер негізгі бөлудің тізбегі бір бөлімшеге кедергі болмаса,сол түстегі құжаттарды алдын ала (бө-лімшеден болуы мүмкін) өлшемі 75*125мм (шығусыз) дайындайтын келесі бөлімше карточкасына өззгертіледі. Өзгерту стандартының ережесі: бөлімшенің бірінші бөлігінің төменінде «келесі карт.қараңыз» жазылса, мәтін сөйлемінің ал-дындағы екіншінің ортасына «сөйлем» сөзі жазылады. Егер тізбектерді бірнеше карточкаға жайғастыру қажет болса, «сөйлем» сөзінен кейін кезектілік саны көрсетіледі. Екінші карточканың сол жақ төменінде алғашқы бөлімше карточка-сының классификациялық индексі көрсетіледі.

Бөлімшенің бірінші бөлігінің алаңы сілтемелі-анықтама аппаратына арналған. Бөлімшелерге саралау кестесінен тек тәсілдік көрсеткіш үшін енгізбейді, ол мекен-жайлық жүйелендіру үшін жасалады. Барлық сілтемелер, сондай-ақ тәсілдік көрсеткіште бөлімшелер үшін осы бөлінудегі ұйымд-астыру құжаттарының тәсілін ашып, енгізу қажет. Даулы немесе күрделі жағдайларда оқырманның орнына өзіңді қо-йып ойлану керек,оған бөлімшелер керек пе, әлде кестедегі өзге көрсеткіштер ме? «Негізгі бөлу» бөлімшедегі шегі немесе оны үнемі есептеу керек пе деген сұрақ туындайды.

Егер келесі сатының бөлінуі бұл каталогтық жәшіктен ке-лесіге өтсе,онда негізгі бөліну міндетті түрде керектігін көрсетеді, ал егерде каталогтың ішкі рәсімдеуі - келесі сатыда қандай бөліну орналасқанын анық көрсетсе,онда тізбекке алудың ешқандай қажеттілігі болмайды. Үшінші айлық (аумақтың оң жақ бөлігі) тәсілдік көрсеткіш пен сілтемеден бос болған жағдайда, бөлімшенің барлық еніне негізгі бөліну орналасуы мүмкін. Сондықтан рәсімдеудің бір реттік қағидасында жасалған (бөлімшелер түрлері, өлшемі, түсі т.б.) құжатта бекітілгенде, ең дұрысы - технологиялық инструк-ция болады; мұндайда жүйелік алмасқанда каталогты рәсім-деудің ішкі бірлігін сақтайды. Жүйелі каталогты безендіру ішкі және сыртқы безендіру деп бөлінеді. Ішкі безендіругекаталогтар орналасқан жәшіктің этикеткасындағы жазбалар жатады. Олардың этикеткасында жәшік нөмірі, индекс, бөліну аймағы, ал төмен жағында алғашқы және карточканың индексі көрсетіледі. Ал сыртқы безендіруге, басылымдарды жіктеу процесінде берілген бөлімдердің индекстері көрсетіледі.

Негізгі бөлімдер

22.1 Математика

22.2 Механика

22.3 Физика

22.6 Астрономия

Орталық бөлгіш

Жүйелі каталогты безендіруде бөлгіштер үлкен рөл атқарады. Олар орталық, оң жақ және сол жақ бөлгіш болып бөлінеді. Орталық бөлгіште КБЖ кестесінің осы бөлімге қатысты негізгі бөлімдері жазылады, сонымен қатар ірі бөлімдері тал-данып көрсетіледі. Артынан карточка – бөлгіш қойылады, ол әр-бір бөлімнің алдында тұрады. Ал оң жақ және сол жақ бөлгіштерде ұсақ бөлімдер жазылады. Жүйелі каталогтың карточка-сында: толық индекс, шифр индексі, каталогтық индекс көр-сетіледі. Карточкалар каталогтық индекс бойынша қойылады.

Бөлімдердің ішінде карточкалар қатаң алфавиттік ретпен ор-наласады, жаңадан тускен басылымдар алфавит бойынша алдыңғы жағына қойылдаы. Кері хронологиялық ретпен : заңдар, үкімдер, қайта басылымдар қойылады.