16. Жал алушылардың және жал берушілердің қаржылық есептілігінде қаржылық жалгерлік: бастапқы танылуы мен бағалануы, кейінгі бағалануы (қехс(ifrs17)

Кейінгі бағалау. Операциондық жал. Жал берушінің қаржылық есебіндегі жал есебі. Кері жал бойынша сатып-өткізу операциясы. Жалға алушының қарыз капиталына ӛciп (артып) отыратын пайыздық мөлшерлеме – 6ҧл пайыз мӛлшерлемесi, оны осы тәрiздес жал ҥшiн жалға алушы тӛлейдi; немесе бҧл мӛлшерлеменi жалға алушы жал 6асында 6асшылыққа алады. Жалгерлiк мерзiмiнiң барысында келiсiм-шартқа сәйкес жалға 6ерушiге минималды жал ақысын тӛлейдi. Минималды жал ақысы – бҧл тӛлем тҥpi, оны жалгерлiк мерзiмiнiң 6арысында, жал ға алушы жҥзеге асырады (кӛрсетiлген қызмет қҧны мен салык сомасы шегерiледi, негiзiнде олар жалға берушiге ӛтелуi керек). Қаржыландырылатын жал жағдайында қа6ылданған жалгерлiк актив "Жалгерлiк мiндеттемесi" шотының кредитi бойынша кӛpiнic та6ады. Жалгерлiкке берiлген активтер ҥшiн тӛленетiн пайыздар сомасына "Пайыздар бойынша шығыстар" шоты де6еттелiп жене "Тӛленуi тиiс пайыздар" шоты кредиттеледi. Қаржыландырылатын жалдың жағдайы бойынша жалға алушы жалға алынған активтердiң тозуын есептеудi жҥзеге асырады. Лизингтiк операция бҥгiнгi кҥні Қазақстандық экономикаға ӛте қажеттi банктiк қҧрылымның ӛндiрiстi қаржыландыру бойынша iскерлiк ортамен бiрлесе қызмет етуіне әсер eтeтін операция. Лизингтiк бизнес кәсiпкерлiк қызметтiң ерекше саласын ҧсынады. Лизингтi белсендi енгiзетiн болса, мҥмкiншiлiгiне қарай ӛндiрiстi техникалық қайта жарақтандырудың, Қазақстан экономикасын қҧрылымдық қайта қҧрудың, нарықты жоғары сапалы тауармен қамтудың мықты тынысы болуы мҥмкін. Бҥкiл әлемде кӛптеген кәсiпкерлер бизнес ҥшiн қажеттi мҥлiктердi меншiкке емес, жалға алғанды жӛн кӛредi. Жалгерлiк, бiрiншi кезекте кепiл есебiмен (кепiлдiк, тапсырыс) несиелеу элементтерi, дамыған нарық қатынасына тән әр тҥрлi қаржылық механизмдер және қарыз мiндеттемелерi бойынша есеп айырысулар кездесетiн келешектi қаржыландырудың арнайы қосымша кезi ретiнде енгізіледі. Әр тҥрлi белгiлерiне қарай лизингтiк операцияларды келесi тәртiппен топтастыруға болады. Қатысушылар қҧрамына қарай мынадай болып бӛлiнедi: - тура лизинг, бҧл кезде мҥлiк иесi ӛз epкімен объектiнi лизингке ӛткiзедi (eкi жақты келiсiм); - жанама лизинг (ҥш жақты немесе кӛп жақты лизинг), бҧл кезде мҥлiктi беру делдал арқылы жҥзеге асырылады. Лизинг дегенiмiз - қозғалмайтын және қозғалатын мҥлiктердi ҧзақ мерзiмде жалға беру бойынша жасалатын банктiң қаржылық операциясы. Мҧнда мҥлiк лизингтiк келiсiмшартта кӛрсетiлген мерзiм iшiнде және олар аяқталғанша да, аяқталғаннан соң да банк меншiгi болып табылады. Лизингтiк келiсiмшарт мерзiмi аяқталған соң: -Жалгерлiк тӛлемдердi толық тӛлеп, мҥлiктi банкке қайтара алады. -Жаңа лизингтiк келiсiмшарт жасау. -Жалға берушiмен келiсiлген бағамен мҥлiктi сатып алады. Егер кері жалдаумен жҥргізілген сату операциясы операциялық жалдауға әкеп соқтыратын және шын мәнінде операция әділ қҧн бойынша жҥзеге асырылатын болса, онда туындайтын кез келген пайда немесе шығын дереу танылуы тиіс. Егер сату бағасы әділ қҧннан тӛмен болса, онда кез келген пайда немесе шығын, осы шығынға нарықтық бағадан тӛмен баға бойынша болашақ жалдау тӛлемдерімен ӛтем ол жасалатын жағдайларды қоспағанда, мерзімі кейінге қалдырылуға және активті пайдалану кӛзделетін кезең ішінде жалдау тӛлемдеріне тепе-тең амортизациялануы тиіс. Егер сату бағасы әділ қҧнынан жоғары болса, онда бҧл артық баға мерзімі кейінге қалдырылуға және активті пайдалану кӛзделетін кезең ішінде амортизациялануы тиіс.