1.2.Жалға берушінің қаржылық есептілгіндегі жалгерліктің танылуы

Жалға берушіде жалға берілген объектілер бухгалтерлік баланстың активтері

арасында танылады, ӛйткені меншік қҧқығы ауысқан жоқ, тек қана қолдану қҧқығы

ауысты. Сондықтан бухгалтерияда жалға беруші жал бойынша соманы жалгерлік

бойынша дебиторлық берешек ретінде таниды және олар жалгерлікке жасалған таза

инвестицияларға тең. Сонымен қоса, жалға берушінің есебінде жалгерлік бойынша

дебиторлық берешекті келесі шоттарда кӛрсетеді:1)шот 1260 «Жалдау бойынша қысқа

мерзімді дебиторлық берешек»; 2)шот 2160 «Жалдау бойынша ҧзақ мерзімді дебиторлық берешек».Егер қаржылық жал болса жалгерлік бойынша барлық тәуекелділіктер мен сыйақыларды жалға алушыға ауыстырады. Ал жалға беруші жалгерліктің негізгі сомасының дебиторлық қарызын және қаржылық табысты таниды. Бҧд жерде жалға берушіның бухгалтериясында қаржылық кірістің тусуі бойынша арнайы график сызылады. Аталған графикте жалға берушідегі орны толтырылмаған және пайданың тҧрақты нормасы кӛрсетіледі. Жалға беруші график арқылы кірісті жҥйелендіріп рационалды тҥрде белгілеуге тырысады. Егер жалға беруші ӛндіруші немесе диллерлік компания болса, онда жалгерліктің кірісі және рәсімделуіне есептік саясатта белгіленген ережелер қолданылады. Осыған байланысты кей-кездерде тӛмендеттірілген қойылымдар қолдануы мҥмкін (коммерциялық пайыздық қойылым). Бҧл жерде жалға беруші балансқа тҥсіндірме хатында келесі кӛрсетілімдерді ерекше ашады: жалға алушымен жасалған салыстырмалы актысының нәтижелері; алынбағана қаржылық кіріс;жепілдірілмеген ьқалдық қҧн; жинақталмаған резерв; шартты жалгерлік тӛлемдер

1.3.Жалға алушының қаржылық есептілігінде жалгерліктің танылуы

Ӛзінің қаржылық есептілігіде жалға алушы келісім-шарт бойынша жалға алынған

активтерді баланстан тыс шотта кӛрсетеді. Ал жалгерлік бойынша міндеттемелерін, яғни жалға берушінің алдындағы кредиторлық берешегін, баланстың міндеттемелері арасында белгілейді және келеіс шоттарда кӛрсетеді:

1)шот 3360 «Жалдау бойынша қысқа мерзімді кредиторлық берешек»;

2)шот 4150 «Жалдау бойынша ҧзақ мерзімді кредиторлық берешек».

Жалға алушы минималдық жалгерлік тӛлемдерді анықтаған кезде, дисконттау

коэффициенті жалгерліктің пайызына тең болады. Егер жалгерліктің келісім-шартында

осы пайыз анықталмаған болса, онда сәйкес дисконттау коэффициенті тартылған капиталдың пайызына теңестіруге болады. Жалға алушының бухгалтериясында жалгерлік операцияларында жал бойынша шығыстарды және жалгерліктің міндеттемелерін таниды. Ол ҥшін қаржылық шығыстар жалгерліктің мерзімінде бірқалыпты бӛлініп таратылуы қажет. Ӛйткені әр мерзімге бірдей сальдо кӛрсетілуі тиіс. Амортизацияалық шығыстарды қаржылық жалгерлікте жалға берушінің мойынына арттырлады. Бҧл жерде бухгалтерия амортизациялық саясасатында меншікті активтердің амортизациясы бойынша белгіленген ережелерді қолданады.

«Жалгерлiк» 17 (IAS) ЕХС активтерді жалдау бойынша қаржылық есеп берудегі операциялардың тәртібін, бағалауды, ашылуын реттейді. Қаржыландырылатын жал ӛз мәнi бойынша жалға алушының есебiнен ҧзақ мерзiмге алынатын несиелеудiң нысаны болып табылады. Қаржыландырылатын жал - мҥлiкке меншiктiк қҧқығымен байланысты, жалға берушiнiң олжасымен қоса, онымен байланысты болатын тәуекелдiлiктiң де ҥлкен бiр бӛлiгiн жалға алушы ӛз жауапкершiлiгiне алады. Бҧл кезде жалға алушы алынған мҥлiктердi ӛз балансында кӛрсетедi. Ал жалгерлiк кезеңдегi қҧқықтың ӛзi берiлуi немесе берiлмеуi мҥмкін. Жалға алушының қаржылық есебiнде келесi жағдайлар айқын кӛрсетiлуi тuic: қаржыландырылатын жалгерлiкке алынған мҥлiктiң жалпы қҧны; мҥлiктi жалға алу бойынша ағымдағы және ҧзақ мерзiмдi мiндеттемелер; қаржыландырылатын жалгерлiк және мерзiмi бiр жылдан артық бiртҧтас (кepi қайтарымсыз) ағымдағы жалгерлiк кезiндегi ең тӛмЖалға берушідегі ен жалгерлiк тӛлемдер (тӛлемдердiң жҥзеге асырьrлу мерзiмi мен сомалары қысқаша формада кӛрсетiлуi тиiс) бойынша мiндеттемелер; жалгерлiктi немесе мҥлiктi сатып алу уақытын ҧзартуды таңдау қҧқығы, келiсiм-шарттардан туындайтын кҥтпеген жалгерлiк тӛлемдер және басқа да кҥтпеген жағдайлар. Жалға берушiнің, к,аржылық есебiнде келесi жайттар айқ,ын кӛрсетiлуi тuic: қаржыландырылатын жалгерлiкке жалпы капитал салымы (ақша қаражатын жҧмсау); жалға берiлген мҥлiктен тҥскен пайдаланбаған табыс; активтердiң қҧны, сондай-ақ осыған байланысты есептi кезең iшiндегi активтердiң тҥрлерi бойынша жинақталып қалған амортизациялық аударымдар.

Жалға берiлген мҥлiктiң пайдалану қҧқығының басым бӛлiгi мынадай жағдайда

берiлуi мҥмкiн:

- жалға алынған мҥлiктi тҧрақталған (тiркелген) бағасы бойынша немесе жал

соңында анықталған бағасы бойынша жалға алушының сатып алу қҧқығы бар болса;

- егер де жалға берiлген мҥлiктiң пайдалану қызметiнiң мерзiмi 8O%-кe жетсе;

- егер де негiзгi қҧралдың жал мерзiмi бiткен кезде бастапқы қҧны оның 20%-

тiн ғана қҧраса;

- бҥкiл жал кезеңiнде оның дисконтталған қҧны тӛленетiн жал ақысының 90%

қҧраса;

- жал мерзiмi 6iткeн соң, жалға алушы жалға 6ерушiден негiзгi қҧрал о6ъектiсiн сатып алуға немесе алмауға қҧқығы 6ар болса. Қаржыландырылатын жал мерзiмiнiң iшiнде жалға 6ерiлген мҥлiк 6аланста 6ip ғана 6аға бойынша кӛpiнic та6ады. Жал тӛлемi eкi тӛлемнен тҧрады: қаржыландырудан (яғни, пайыз бойынша тӛленетiн шығысынан) және жалгерлiк мiндеттемесiнен, демек о6ъектiнiң 6аланстық қҧнын азайтатын тӛлемнен (негiзгi мiндеттемесiн ӛтеуден). Жалгерлiк тӛлем: ағымдағы 6ағасы бойынша немесе дисконтталған қҧн бойынша (активтi пайдаланғаны ҥшiн тӛленетiн пайызын ескере отырып) есептелiнуi мҥмкiн. Дисконтталған қҧн бойынша есептеген кезде жал ақысының ӛте аз (минималды) деңгейiн анықтау ҥшiн қарастырылған пайыздық мӛлшерлемесiн пайдаланады, ал егер де оны анықтау мҥмкiн болмаған жағдайда қарыз капиталына пайдаланатын ӛсiп (артып) отыратын пайыздық мӛлшерлемесiн қолданады. Жалға беруші мен жалға алушы арасындағы мәміле жалдау шартына негізделетіндіктен, олардың арасында келісілген анықтаманы пайдаланған дҧрыс болады. Осындай анықтамаларды жалға беруші және жалға алушының бірдей емес жағдайларға қарай қолдану жалдаудың бір тҥрін әртҥрлі жіктеуге әкеліп соқтыруы мҥмкін. Мысалы, егер жалға беруші жалға алушымен байланысты емес тарап ҧсынған тарату қҧнының кепілдігінен пайда алған жағдайда орын алуы мҥмкін.