25. Методыка вывучэння марфалогіі.

Марфалогія дапамагае вучням практычна авалодаць навыкамі вуснага і пісьмовага маўлення, выразнага чытання, арфаграфічнымі, пунктуацыйнымі, стылістычнымі ўменнямі.

Важнейшая задача марфалогіі: авалоданне моўнымі сродкамі з пункту гледжання іх прызначэння, выкарыстання ў разнастайных відах маўленчай дзейнасці.Асноўныя адукацыйныя мэты вывучэння марфалогіі ў школе наступныя:

1) садзейнічаць выпрацоўцы у вучняў ведаў пра марфалогію.

2) пазнаёміць вучняў з саставам часцін мовы, з іх падзелам на самастойныя і службовыя і вылучэннем выклічніка як асобнай часціны мовы, іх граматычнымі прыметамі;

3) сфарміраваць уяўленне пра тэкстаўтваральную ролю часцін мовы.

Практычныя мэты вывучэння марфалогіі:

1) дапамагчы школьнікам засвоіць формы словазмянення, характэрныя пэўным часцінам мовы, і навучыць правільна ўжываць гэтыя формы пры пабудове словазлучэнняў і сказаў; удасканальваць граматычны лад мовы, культуру вуснага і пісьмовага маўлення вучняў;

2) спрыяць засваенню пэўных звестак па словаўтварэнні пэўных часцін мовы;

3) выпрацоўваць неабходныя арфаграфічныя і пунктуацыйныя навыкі, якія абапіраюцца на разуменне марфалагічнай тэорыі..

У час вывучэння марфалогіі школьнікі:

• знаёмяцца ў апісальнай форме з граматычным ладам беларускай мовы (марфалагічнай яго часткай);

• засвойваюць (тэарэтычна і практычна) важнейшыя граматычныя правілы пра змяненне слоў, спалучэнне іх у словазлучэнні і сказы і ўжыванне ў тэкстах;

• прыводзяць у сістэму і асэнсоўваюць з граматычнага пункту гледжання вядомыя ім з папярэдняга маўленчага і вучэбнага вопыту шматлікія і разрозненыя факты мовы;

• практыкуюцца ў прымяненні вывучаных граматычных правілаў і звестак у вусным і пісьмовым маўленні і ў час засваення арфаграфічных і пунктуацыйных правілаў.

У школьным курсе марфалогіі (6-8 класы) вывучаецца шэсць самастойных часцін мовы (назоўнік, прыметнік, лічэбнік, займеннік, дзеяслоў, прыслоўе), тры службовыя (прыназоўнік, злучнік, часціца) і выклічнік. Словы катэгорыі стану і мадальныя словы разглядаюцца ў час вывучэння прыслоўя, а таксама аднасастаўных безасабовых сказаў і ўскладненых сказаў з пабочнымі словамі і словазлучэннямі. Дзеепрыметнік і дзеепрыслоўе ў сучасных праграмах і падручніках разглядаюцца як формы дзеяслова, якія займаюць асобнае месца ў яго парадыгме, якая ўключае прэдыкатыўныя і атрыбутыўныя формы, што адрозніваюцца марфалагічнымі прыметамі і сінтаксічнымі ўласцівасцямі.

Вывучэнне часцін мовы адбываецца па пэўным плане: знаёмства з агульным катэгарыяльным значэннем слоў пэўнай часціны мовы; асноўныя марфалагічныя катэгорыі;разрад; сінтаксічная роля ў сказе; тэкстаўтваральная роля; праца па культуры маўлення.

Вылучаюцца наступныя этапы засваення марфалагічных з'яў.

1. Этап прэзентацыі новага для вучняў моўнага матэрыялу. Асноўная мэта работы на гэтым этапе – дапамагчы вучням пазнаёміцца з неабходнымі тэарэтычнымі звесткамі.

2. Этап назірання над фактамі мовы. На ўроках мовы неабходна выкарыстоўвываць не толькі вербальныя, але і наглядныя метады навучання.

3. Этап імітацыі (пераймання). Навучыць самастойна падбіраць прыклады, у якіх выкарыстанне вывучаемых марфалагічных адзінак было б стылістычна і нарматыўна абгрунтаваным.

4. Этап падстаноўкі і трансфармацыі. Фарміраванне ў вучняў навыкаў пабудовы сказаў.

5. Этап ужывання марфалагічных сродкаў у творчых працах вучняў. Напісання творчых пераказаў і сачыненняў.

Марфалагічны разбор, асноўная задача якога вызначыць, да якой часціны мовы адносіцца пэўнае слова, а таксама, у якой форме ўжыты гэта слова ў тэксце, карысна практыкаваць на ўсіх этапах навучання. Ён прымяняецца пры паўтарэнні і замацаванні вывучанага матэрыялу, у час вуснага апытання і як дадатковае заданне ў праверачнай рабоце ўсяму класу ці асобным вучням. Аб'ём, змест і форма правядзення марфалагічнага разбору вызначаецца тэмай і мэтай урока.

На ўроках выкарыстоўваюцца розныя віды марфалагічнага разбору. (вусны і пісьмовы; частковы і поўны).

На ўроках марфалогіі засвойваюцца правілы, веданне і разуменне якіх абумоўлена пэўнымі марфалагічнымі звесткамі. У асноўным засвойваюцца правілы правапісу канчаткаў і суфіксаў, напісанне не з рознымі часцінамі мовы, правапіс слоў разам, праз злучок і асобна, правапіс вялікай літары. У працэсе вывучэння марфалогіі замацоўваюцца і ўдасканальваюцца арфаграфічныя навыкі, сфарміраваныя пры вывучэнні фанетыкі, саставу слова і словаўтварэння.

На працягу вывучэння ўсіх часцін мовы выпрацоўваецца навык пастаноўкі знакаў прыпынку пры аднародных членах сказа. Вучні засвойваюць, што аднароднымі бываюць галоўныя і даданыя члены сказа, часцей за ўсё выражаныя той самай часцінай мовы.

Правільна арганізаваная прапедэўтычная праца на ўроках марфалогіі па засваенні сінтаксісу і пунктуацыі будзе садзейнічаць больш глыбокаму і трываламу авалоданню марфалагічных тэм і дазволіць падрыхтаваць школьнікаў да паспяховага вывучэння сінтаксічнай тэорыі і ўдасканалення граматычнага ладу, культуры вуснага і пісьмовага маўлення школьнікаў.