Фенол туындылары

Фенол туындылары екі топқа бөлінеді. Хлор туындылары (пентахлорфенол, натрий пентахлорфеноляты) және нитро туындылары (динитрофенол, динитроорторезол, нитрофен, динитрофенил карбонат). Бұларды әмбебап пестицид, инсектицид, акарицид, фунгицид, бактериоцид, гербицид ретінде кең қолданылады. Бірақ олардың барлығы жануарлар үшін өте уытты.

Пентахлорфенол (ПХФ) - әлсіз, фенолға тән иісі бар, кристалды зат, суда нашар, органикалық еріткіш пен майда жақсы ериді, сақтауға төзімді, ұшқыр. Мақта, соя, картоп, қызылша алқаптарында инсектицид, фунгицид, гербицид, десикант, дефолиант ретінде 20-30 кг/га мөлшерінде пайдаланады. Жануарлар үшін өте уытты, тышқан үшін ЛМ₅₀-187 мг/кг, атжалманға-125, қояндарға өлтіріп әсер ететін мөлшері 70-160 мг/кг, 20% майлы ерітінді түрінде шығарады. Түсі қоңыр, ішке түссе, асқазан, ішек, бауыр, бүйрек қызметтері бұзылып, гипохромды анемия дамып, дене қызуы көтеріледі. Кумулятивті әсері-орташа, тері және кілегейлі қабықтарды тітіркендіреді. Натрий пентахлорфеноляты- қоңыр түсті ұнтақ 15-25/кг/га мөлшерінде гербицид ретінде пайдаланылады. Зертханалық жануарлар үшін өте уытты. Кумулятивті әсері орташа, кілегейлі қабықпен теріні тітіркендіреді. Суда ериді. Жүгері, соя, картоп көктемей тұрып, арамшөптерге қарсы (беде, жоңышқа) пайдаланылады.

Динитрофенол – сары түсті кристалды зат, суда нашар ериді, жарылғыш зат, инсектицидтік қасиеті бар. Жануарларға өте уытты. Атжалман үшін орташа өлтіріп әсер ететін мөлшері 40мг/кг, қояндарға-200, итке-25 мг/кг. Жергілікті жерді тітіркендіріп әсер етеді.

Динитроортокрезол (ДНОК) - жағымсыз иісті, суда нашар еритін сары түсті кристалл зат. Құрамында 25-40 %-ды дуст немесе суспензия түріндегі әсер етуші заты бар аммоний тұзы күйінде шығарылады. Қысқа төзімді зиянкестермен арамшөптерге қарсы, бау-бақшалармен жүзім алқаптарын өңдеу мақсатындағы инсектицид және фунгицид ретінде қолданылады. Қолдану мөлшері астық тұқымдастар үшін 3-5кг/га, бау-бақщалармен жүзім алқаптарында 10-20кг/га.

ДНОК жануарларға өте уытты. Тышқанға ЛД₁₀₀-40мг/кг, атжалманға-85, мысыққа-60, қойға-200 мг/кг. Тері мен кілегей қабыққа тез сіңеді. Препараттың гонадотропты, эмбриотоксикалық әсері бар. Нитрофен-қою қоңыр, паста тәрізді,өткір иісті, 70% әсер ететін заты бар масса. Нәтижелілігі жоғары фунгицид, инсектицид, акарацид, гербицид ретінде бақшаларда, алқаптарда қолданады.(40-75кг/га мөлшерде). Жануарларға улылығы орташа. Тышқанға ЛД₅₀-450мг/кг,атжалманға 700-800, мысыққа 250 мг/кг. Кілегей қабықты тітіркендіреді.

Дихлорфеноксисірке қышқылы (2-Д) – таза күйдегі, фенолдың әлсіз иісі бар, суда нашар ерйтін, түйіршікті зат. Сақтауға төзімді. Шабындықтар мен жайылымдардағы арам шөптерді жою үшін және арборицид ретінде, 10%-ды ұнтақ түрінде, 10-12 кг/га мөлшерінде қолданылады. ЛД₅₀ – иттерге 100 мг/кг; тышқан, үй қояндары және теңіз шошқалары үшін 300-1000; тауықтарға – 2000-4000; балапандарға – 360-820; мүйізді ірі қараларға 500 - 2000 мг/кг. Қойлар өте сезімтал келеді (1000 мг/кг), Эмбриоуытты әсер етеді. Ірі қаралар мен қойларға төменгі уытты мөлшері - 100 мг/кг. Сиырларға күніне 10 мг/кг мөлшерінде 4 апта әсер етсе, сүттің мөлшері күрт төмендейді. Торайларға күніне 200 мг/кг-нан беріп отырса 3 айдан кейін жаппай қырылып қалады. Егер шошқаларға күніне 500 мг/кг мөлшерінде қолданса, төлінің дамуы баяулайды. Туылған торайларда қан аздық, әлсіздік, салмақсыздық (100г) байқалады. Көпшілігі туылғаннан кейінгі алғашқы күндері-ақ өлім-жітімге ұшырайды. Препарат балықтар мен аралар үшін өте уытты.

Дихлорфенокисірке қышқылының аминді тұзы (2,4-ДА) – 40-50 %-ды суда еритін дайын қоспа (концентрат) түрінде шығарылатын, өткір иісті, күңгірт сұйықтық. Сауда тораптарында 10 %-ды “аминді ерітінді” деген атпен белгілі. Арборицид ретінде бидай, күріш, жүгері және тары алқаптарын арам шөптерден арылту мақсатында қолданылады. Қара топырақты жерлерде тез ыдырайды (3-6 апта). Құмдауыт жерлерде ыдырау мерзімі ұзақтау (3 айға дейін). Мөлшері – 1-12 мг/кг. ЛД₅₀ – тышқандар үшін – 980-1200 мг/кг; тауықтарға – 1950; 10-күндік балапандар үшін 560 мг/кг. Кумулятивті әсер етеді. Ірі қаралар мен қойларға ең төменгі уытты мөлшері - 100 мг/кг. 2,4 Д-ын сиырларға күніне 10 мг/кг мөлшерінде 4 апта берсе, сүттің мөлшері күрт төмендейді. Торайларға күніне 200 мг/кг-нан беріп отырса 3 айдан кейін жаппай қырылып қалады. Егер шошқаларға күніне 500 мг/кг мөлшерінде қолданса, төлінің дамуы баяулайды. Туылған торайларда қан аздық, әлсіздік, салмақсыздық (100-380г) байқалады, көпшілігі туылғаннан кейінгі алғашқы күндері-ақ өлім-жітімге ұшырайды. Препарат балықтар мен аралар үшін өте уытты.

2,4 Д - ның натрилі тұзы (диканирт) – фенолдың иісі тәрізді, суда жақсы еритін, ашық сұрғылт ұнтақ. Ауыл шаруашылығы алқаптарын арам шөптерден тазарту үшін 1-3 кг/га мөлшерінде қолданылады. ЛД₅₀-ақ тышқандар үшін 370 мг/кг, ат жалманға –710, тауықтарға - 665, үй қояндары үшін - 800 мг/кг. Кумулятивті әсері әлсіз.

2,4 Д – ның бутилді эфирі (2,4 - ДБ) – фенолдың иісі секілді иісті, суда нашар, органикалық еріткіштерде жақсы еритін, күңгірт-құба түсті сұйықтық. Шабындықтарды, жайылымдарды және бау-бақшаларды арам шөптерден арылту үшін қолданылады. Мөлшері 0,4 – 18 кг/га, топырақта 4 – 6 апта, өсімдік құрамында 56 күнге дейін сақталынады. Уыттылығы орташа гербицид. Зертханалық жануарлар үшін ЛД₅₀- 400 - 1250 мг/кг, жабайы құстарға 1000 - 1350 мг/кг. Бұзауларға препараттың 1000 мг/кг мөлшері өлтіре әсер етсе, қойларға, егер күніне 250 мг/кг мөлшерінде қолданып отырса, 9 күннен кейін жаппай қырылып қалатыны жайлы деректер бар.

Клиникалық белгілері. Токсикоздың өтуіне байланысты жіті түрінде тәбеттің төмендеуі, шөлдеу, құсу секілді белгілер байқалады. Жануарлар терлеп, сілекейі шұбырып, іші өтіп, іші түйнейді. Дене қызуы төмендеп, салмағы кемиді, кілегейлі қабықтары бозарады, сарғаяды, тыныс алуы жиілеп, тахикардия, аритмия, бұлшық ет дірілі байқалады, қозғалыс координациясы бұзылады. Эритроцит, лейкоцит мөлшері төмендеп, метгемоглобин көбейеді (әсіресе балапандар қанында). Сиырлардың сүттілігі төмендейді. Осы сиырлардан туылған бұзаулардың салмағы және қанындағы лейкоцит мөлшері азаяды. 2,4 – Д-ның бутилді эфирін қайталап қолданған кезде, төлдердің анамолиясы және өлі тууы кездеседі. Орталық жүйке және жүрек – қан тамыр жүйесі зақымданады.

2,4 – Д-ның аминді тұзымен созылмалы улануы малдың жалпы күйзелуі, тәбетінің болмауы, диарея, жақ асты лимфа түйіндерінің үлкеюі, кілегей қабықтарының бозаруы, тамыр соғуының жиілеуі, мұрнынан су ағу және тыныс алудың нашарлауы секілді клиникалық белгілермен ерекшелінеді. Сонымен қатар, эритроцит, лейкоцит және гемаглобин мөлшері төмендейді. Тауықтың мекиендері 2,4 Д препаратының әсеріне өте төзімді. Ал әтештері уланған кезде, айдары және сырғалығы көгеріп, көлемі үлкейеді, жемсауынан үнемі күңгірт түсті шырыш бөлініп тұрады, тыныс алуы жиілеп, қиындайды. 2,4 – Д-ның бутилді эфирімен өңделген жайылымдарға 52 – 78 сағат өткеннен кейін ғана мал жаюға болады.

Патогенезі. Динитрифенол қосылыстарының уытты әсері құрамында темірі бар ақзаттардың функциясының тежелуімен білінеді, фенол туындылары организмге түскеннен кейін, тотығу-тотықсыздану процестерін бұзады. Фенол туындылары энергия алмасуын бұзып, АТФ синтезін тежейді. Нәтижесінде ағзадағы жылу алмасу өзгеріп, қанның формалық элементтері гемолизденеді және метгемоглобин саны көбейеді.

Патологиялық-анатомиялық өзгерістері. Ішкі мүшелер қанға толған, өкпеде ұсақ ошақты және жайылмалы (диффузды) қанталаулар байқалады, өлік сіресіп қалады. Тыныс алу мүшелерінің кілегейлі қабықтары сарғыш-қызыл, қанға толған. Ас қорту жүйесінің кілегейлі қабықтары сарғайған. Бауыр алаланып, қанға толған. Бүйрек, талақ, ұйқы безі көгерген.

Балау. Кешенді түрде жүргізіледі.

Емдеу. Асқазанды натрий гидрокарбонаты, калий перманганаты, магний тотығы қосылған жылы сумен шаяды. Белсендірілген көмір мен тұзды іш айдағыштарды береді. Арнайы у қайтарғыш ретінде 1% - ды ерітінді күйіндегі метилен көгін (0,5-1мг/кг мөлшерде) қолданады, оны 40% - ды глюкоза ерітіндісімен қосып берсе, әсері анағұрлым күштірек болады. Антидот ретінде натрий тиосульфатының 10% - ды ерітіндісін вена тмырына енгізсе болады (ірі малға-100мг, ұсақ малға-10мг). Майлы іш айдағыштар және сүтті пайдалануға болмайды.

Алдын-алу. Бұл пестицидтердің азық пен суға түсуіне жол бермеу керек.