2. Сабақтас құрмалас сөйлем, түрлері

Бірінші сөйлемінің баяндауышы тиянақсыз болып, екінші сөйлемге бағына (сабақтаса) байланысады.  1) Сабақтас құрмалас сөйлемдегі баяндауышы тиянақсыз болып келген бірінші сөйлемді бағынынқы сөйлем, ал баяндауышы тиянақты болып келген екінші сөйлемді басыңқы сөйлем дейді.  2) Сабақтас сөйлемнің сызбасы: бағынынқы, басыңқы.  3) Сабақтас құрмалас сөйлемнің бағынынқы сөйлемінің мағынасына қарай 6 түрі бар: шартты бағыныңқы, қарсылықты бағыныңқы, себеп бағыныңқы, мезгіл бағыныңқы, қимыл-сын бағыныңқы, мақсат бағыныңқы.  4) Сабақтас құрмалас сөйлемнің түрін бпғыныңқы сөйлеміне сұрақ қою арқылы мағынасын білуге болады. Мысалы: Сараның сәлемін айтқанда, Иманмұса жылы ұшырай жымиды. (Қашан?)- мезгіл бағыныңқы сабақтас құрмалас.  5) Сабақтас құрмалас сөйлемнің түрлерінің ережесі мен сұрағы: 1. Шартты бағыныңқы бағыныңқы сөйлемі басыңқы сөйлемінің шартын білдіреді. Сұрағы: қайтсе? Не етсе? Қайткенде? Не еткенде? Қайтпейінше? 2. Қарсылықты бағыныңқы бағыныңқысының мағынасы басыңқы сөйлеміне қарама-қарсы екенін білдіреді. Сұрағы: қайтсе де? Қайткенмен? Не етпестен? Не ете тұра? Қайткенше? Не еткені болмаса?  3. Себеп бағыныңқы бағыныңқысы басыңқы сөйлемінің себебін білдіреді. Сұрағы: неліктен? Не үшін? не себепті? Не деп?  4. Мезгіл бағыныңқы бағыныіқысы басыңқы сөйлемінің мезгілін білдіреді. Сұрағы: қашан? Қай кезде? Қашаннан бері?  5. Қимыл-сын бағыныңқы бағыныңқысы басыңқы сөйлемде айтылған іс-қимылдың қалай орындалғанын білдіреді. Сұрағы: қайтіп? Не етіп? Қалай?  6. Мақсат бағыныңқы бағыныңқысы басыңқы сөйлемдегі ойдың мақсатын білдіреді. Сұрағы: не мақсатпен? Не үшін? Не етпек болып?

3. Етістіктерді есімше мен көсемше түрлендіріңіз

Билет 20

1. «Ғаламторды пайдалану әдебі» әнгімелеу

Бүгінгі заманды ғаламторсыз көзге елестету мүмкін емес. Ғаламторды ойлап тапқан Тимоти Бернерс Ли деген ғалым. Ол Женевадағы Еуропа ядролық зерттеу орталығының ғалымы. Қазір Массачусетс технология институтының профессоры. Өзі құрған дүниежүзілік желі консорциумын басқарады.Тимоти Бернес Ли ғаламтор браузерді де ойлап тауып, алғашқы ғаламтор серверін жасады.1991 жылы оның жаңалығын көпшілік қолдана бастады. Қазір бірнеше ғаламтор браузерлерін қолданамыз. Олар: Internet Explorer, Mozilla Firefox, Skype, Opera, Google Ghrome. Браузер арқылы біз ғаламтор желісіндегі ақпараттарды көре аламыз. Қазіргі таңда ғаламтор дамыған сайын форумдар, порталдар, сайттар, т.б. адамдар бір-бірімен сөйлесе алатын мүмкіндіктер көбеюде. Мәселен, ғаламтор форумдарына қатысып, өзара ақпараттармен бөлісуге болады. Әлеуметтік желіні пайдаланушылар әртүрлі мақсатта қолданады. Кейбір пайдаланушылар оқырмандарға әлемде болып жатқан жаңалықтар бойынша пайымды көзқарастарын білдіріп жатса, кейбіреулері өздерінің шығармашылық идеяларын ортаға салып, тың дүниелер ұсынып жатады. Ал кейбіреулері ғаламторды теріс мақсатта пайдаланады. Әлеуметтік желінің мүмкіндіктерін дұрыс пайдалана білу – мәдениеттілікті білдіреді.