2. Салалас құрмалас сөйлем, түрлері

Құрамындағы жай сөйлемдердің баяндауыштары тиянақты болып, өзара тең дэрежеде (салаласа) байланысады. 1) Құрамындағы жай сөйлемдері екі түрлі жолмен байланысады:  1. Құрамындағы жай сөйлемдері көбіне жалғаулық шылаулар арқылы байланысады.  2. Мағыналарының жақындығына қарай іргелес тұрып, интонация арқылы байланысады.  2) Салалас құрмалас сөйлемнің 6 түрі бар: 1. Ыңғайлас салалас бір-біріне жақын болған оқиғаларды білдіреді. Шылауы: және, әрі, да, де, та, те: Биыл жайлауда болдым және ауылдағы ағаларымның үйіне бардым 2. Қарсылықты салалас жай сөйлемдерінің мағыналары бір-біріне қарама-қарсы болып келеді. Шылауы: бірақ, дегенмен, сонда да, сөйтсе де, әйтсе де, алайда: Оның даусы жақсы, бірақ ән айтуды жвқтырмайды.  3. Себеп-салдар салаласта жай сөйлемдерінің бірі екіншісінің себебін білдіреді. Шылауы: өйткені, себебі, сондықтан, сол үшін: Биыл шөп қалың шықты, өйткені жаңбыр көп жауды.  4. Кезектес салалас іс-қимылдың кещектесіп келетінін білдіреді. Шылауы: бірде, біресе, кейде: Олар біресе тоқтап демалады, біресе күн ұзақ жүріп алады.  5. Талғаулы салалас жай сөйлемдерінде айтылған іс-әрекеттің біреуі ғана орындалады. Шылауы: не, немесе, әлде, я, яки, әйтпесе, я болмаса: Ертерек үйге дәрігер шақыру керек немесе ауруxанаға бару керек.  6. Түсіндірмелі салалас соңғы сөйлемі алдыңғы сөйлемінің мағынасын түсіндіріп тұрады. Жалғаулығы жоқ: Қорыққаны сонша- орынан тұра алмай қалды.

3. Сөйлемге синтаксистік талдау және сөз құрамына талдаңыз.

Биыл шөп қалын шықты, өйткені жаңбыр көп жауды

Билет 19

1. «Атақты полиглоттар» әнгімелеу

Дүниежүзінде халық та, тіл де көп. Ғалымдар соңғы кездерге дейін дүниежүзінде үш мыңға жуық тіл бар деп келген еді. Герман Федерациялық Республикасында жарияланған мағлұматтарға қарағанда 5 661 тіл бар екен. Қолданатын адамдар саны 50 миллионнан асатын тіл—13. Егер бұл тілдерді қолданатын адам санының аз-көптігіне қарай тізсек, реті мынандай болады: қытай тілі, үнді-урду тілі, ағылшын тілі, испан тілі, итальян тілі. Бұл тілдер 65 мемлекетте мемлекеттік тіл ретінде қолданылады. Дүниежүзінде ресми тіл ретінде қытай, ағылшын, орыс, испан, француз, араб тілдері қолданылады. Дүниедегі барлық аударма шығармалардың 33%-ы ағылшын тілінен, 15%-ы француз тілінен, ал 1%-ы неміс тілінен аударылады. Жалпы 6 мыңға жуық тілдің 100-і ғана мемлекеттік мәртебеге ие болған. Дүниежүзіндегі осы тілдердің бірнешеуін меңгерген полиглоттар бізде де жетерлік. Шығыс ғұламасы әл-Фараби 70-ке жуық тілді меңгерген. Ұлы Абай орыс-қазақ тілдерімен қатар парсы, араб тілдерін меңгерген. Орыс тілін орта жастан асып барып, кеш меңгерген. Қазақ халқының ұлы перзенті Шоқан Уәлиханов араб, шағатай және түркі тілдерінің біразын білген. Кадет корпусында оқып жүргенде орыс тілін жетік меңгерген. Мұзафар Әлімбаев татар, қырғыз, қарақалпақ тілдеріндегі шығармаларды сөздіксіз аударған. Өзбек, түрікмен, башқұрт, балқар, ноғай, қарашай тілдеріндегі шығармаларды оқып, сөздік арқылы аудара алған.