18. Ұсыныстың бағадан тыс факторлары

Ұсынысқа бағадан да басқа көптеген факторлар әсер етеді. Олар:

- өндіріс ресурстары факторларының бағасы;

- технология;

- бағаны және тапшылықты күту;

- сатушылар саны;

- салық мөлшері;

- субсидия.

Бұл факторлар ұсынысты өзгертеді және ұсыныс қисығын оңға немесе солға жылжытады, яғни бағаның өсуі ұсынысты төмендетеді, керісінше бағаның төмендеуі ұсынысты өсіреді.

Сұраныс пен ұсыныстың өзара әрекеттестігі баға механизмі мен бәсеке негізінде іске асырылады. Бұл сұраныс пен ұсынысты теңестіріп, тепе-теңдік бағаның құрылуына әкеп соғады.

Тепе-теңдік баға дегеніміз – баға мен тауар мөлшерінің өзгерістері теңелген жағдайдағы сатып алу мөлшері мен сату мөлшері үйлесетін баға

Егер, нарықтық баға тепе-теңдік бағадан артық болса, онда ұсыныс сұраныстан асып кетеді де, нәтижесінде артықшылық (молшылық) болады.

Егер, нарықтық баға тепе-теңдік бағадан төмен болса, онда сұраныс ұсыныстан басым болады немес тапшылық пайда болады.

Тепе – теңдік баға көптеген факторлардың әсерінен өзгеруі мүмкін. Олардың ең маңыздысы – салық салу мен бағаны бақылау. Бұл мемлекеттің араласуымен іске асырылады.

Нарықтық экономикада баға үш басты қызмет атқарады. Олар:

- бағдар беруші – сатушы мен сатып алушылар әрекеттері туралы ақпарат береді;

- ынталандырушы - өндірісті тиімді әдіспен жүргізуге және сұранысты ұтымды пайдалануға ықпал етеді;

- бөлу – бөлу арқылы нарықтық экономика қатысушылары арасында табыстар, өндірістік факторлар және игіліктер бөлінеді.

19. Нарықтық тепе теңдік және оның қозғалысы

Нарықтық тепе-теңдік - өзара байланысты экономикалық үдерістердің теңдестірілуі (мысалы, сұраныс пен ұсыныстың теңдігі) және үйлестірілуі, экономикалық агенттер мен жалпы нарықтарды орын алып отырған жағдайды өзгертуге итермелейтін себептердің жоқтығы; сұраным мен ұсынымның экономикалық заңға баламалы ара салмағы; тауарлар мен көрсетілетін қызметтерге сұраным көлемі мен құрылымынын және олардың ұсыным көлемі мен құрылымының ара салмағы. Теорияда жеке тепе-теңдік, жалпы тепе-тендік қарастырылады. Нарық орнықты тепе-теңдікте латын баға тепе-тең баға деп аталады. Егер бағаны орнықты жағдайдан қозғауға тырысушы күштер тепе-тең бағадан қайсібір ауытқушылық жасаса, тұрақсыз тепе-теңдік пайда болуы мүмкін.

Нарықтық тепе-теңдік – тауардың ұсынысы сұранысымен сәйкес болғанда және нарықтық бағаны өзгерту тенденциясы жоқ болғанда байқалады

Нарықтық тепе-теңдіктің Вальрас бойынша орнығуы сұраныс пен ұсыныстың сандық көлемінің теңесуі арқылы болады. Теңдіктің орнығуы сұраныс пен ұсыныстың жетіспеушілігі қысымының нәтижесі ретінде қаралады.

Нарықтық тепе-теңдіктің Маршалл бойынша орнығуы сұраныс пен ұсыныстың бағалық теңесу нәтижесінде болады. Тепе-теңдіктің орнауы сұраныс бағасының ұсыныс бағасынан асып кеткен кезінде немесе ұсыныс бағасының сұраныс бағасынан асуы кезінде.

Нарық бәсекелестігінде тепе – теңдік Е нүктесінде болады. Бұл жағдайда сұраныс мөлшері мен ұсыныс көлемі бір – біріне дәл келеді. Qe=Qs=Qd. Егер ұсыныс сұраныстан асып кетсе, онда тауарды сатып алу азаяды, сондықтан сатушылар тауарларының бағасын түсіруге мәжбүр болады. Ал егер сұраныс ұсыныстан көп болса, онда тауар бағасы өседі. Бәсеке (лат. concurere – бірге қашу) – бұл нарықтағы анағұрлым жақсы жағдай, яғни пайданың көп мөлшері, өткізу нарығы, шикізат көздері үшін тауар өндірушілер арасындағы қақтығыс (күрес). Бәсеке нарықтық механизмнің қажетті элементі болып табылады. Әрине, бәсеке үшін нарықта біркелкі тауар өндіретін көптеген тауар өндірушілер болу керек. Нарықта бәсеке әртүрлі формада және әртүрлі тәсілдермен жүргізіледі. Бәсекені келесі негізгі түрлері бойынша жіктеуге болады: таза бәсеке, жетілген бәсеке, монополиялық бәсеке (толығырақ көрсетілген әдебиеттерде). Біздің елде әкімшіл - әміршіл жүйе кезінде кәсіпорындар нарық және пайда үшін бәсекеге түспеді. Олар өзара қорларды, шектерді, шетелдік құрал – жабдықтарды, мемлекеттік күрделі қаржыларды алу және директивті тапсырмалардың төмендеуі үшін күресті. Мұндай бәсеке негізінде өндіріс шоғырлануының жоғары дәрежесі мен ұсақ бизнестің әлсіз дамуы жатқан ведомстволық монополизмнің теріс жағы ретінде жүрді. Нарықтық қатынастарға көшу сатып алушының басымдылығын (приоритетін) бекіту мен өндірушінің басымдылығын жоюды қарастырады. Бәсеке – бұл тауар өндірушілердің еркіндігі ғана емес, сонымен қатар, тұтынушылар тарапынан мәжбүрлеу, қаржылық шектеулерге тәуелділік. Бәсекенің дамуына ұсақ кәсіпорындардың құрылуы, мемлекеттік тапсырмалардың (қандайда бір кезеңде) жойылуы, кәсіпорындарды мемлекетсіздендіру және жекешелендіру және т.б. ықпал етеді.