Агульнадзяржаўнае беларуска-літоўскае летапісанне

(АДБЛЛ)

 

 З-за памылковага ўяўлення пра гісторыю беларускага народа помнікі АДБЛЛ называліся літоўскімі, літоўска-рускімі, заходнерускімі летапісамі.

 М.М. Улашчык прапанаваў назву беларуска-літоўскае летапісанне, якая сёння нікім не аспрэчваецца.

 Вывучэнне беларуска-літоўскага летапісання пачалося з публікацыі ў 1823-1824 гг. Ігнатам Даніловічам, прафесарам права Віленскага універсітэта, аднаго з летапісных спісаў, знойдзеных у бібліятэцы Супрасльскага манастыра.

 Даследаваннем беларускіх летапісаў і хронік займаліся польскія, рускія, украінскія, літоўскія вучоныя: І. Шараневіч, М. Грушэўскі, Я. Якубоўскі, І. Ціхаміраў, А. Шахматаў, Ф. Сушыцкі, М. Ючас, Р. Ясас.

 Найбольшы ўклад у вывучэнне беларуска-літоўскіх летапісаў унеслі беларускія даследчыкі М.М.  Улашчык і В.А. Чамярыцкі.

 Менавіта яны ў 50-60-х гг. ХХ ст. увялі ў навуковы ўжытак тэрмін АДБЛЛ.

 Агульнадзяржаўнае – таму, што апісваліся падзеі агульнадзяржаўнага значэння; беларуска-, бо створаны на старабеларускай мове, дзяржаўнай мове ВКЛ; -літоўскае, паводле назвы дзяржавы ВКЛітоўскае.

 

 

Беларуска-літоўскі летапіс 1430-1446 гг.

Звод агульнадзяржаўнага беларуска-літоўскага летапісання. Быў складзены ў 1430 г., а потым дапоўнены запісамі да 1446 г. Захаваўся ў 4-х спісах і 2-х рэдакцыях.

 

Структура помніка

Складаецца з дзвюх самастойных частак:

  Избрания летописания изложеного въкратце:

Сюды ўваходзяць: агульнаруская частка, прысвечаная падзеям ІХ-ХІІІ стст., ад пачатку Русі да часоў Яраслава Мудрага, у заключэнні якой прыводзіцца невялічкі ўрывак з “Аповесці мінулых гадоў”, і частка, прысвечаная падзеям гісторыі ВКЛ ХІV-перш.пал.ХV ст.: апавядаецца пра каранацыю князя Вітаўта і яго смерць, змешчана “Пахвала Вітаўту” і апісаны падзеі на Смаленскай зямлі.

  Летапісца вялікіх князёў літоўскіх.

 

Крыніцы помніка:

  Маскоўскі летапіс мітрапаліта Фоція к.20-х гг. XV ст.

  Аповесць мінулых гадоў

  Пахвала Вітаўту

  Смаленская хроніка, складзена ў 30-я гг. XV ст. у Смаленску

  Летапісец вялікіх князёў літоўскіх

 

Адлюстраванне барацьбы ўсходніх славян з ордамі Батыя і крыжакамі

 Летапіс падрабязна апісвае мангола-татарскую навалу. Дэталёва адлюстравана Кулікоўская бітва 1380 г. Пад 1398 г. апавядаецца пра бітву князя Вітаўта з ханам Цімер-Куклуем на рацэ Ворскле, якая скончылася паражэннем Вітаўта.

  Вялікая ўвага надаецца вобразу Аляксандра Неўскага. Летапісец адзначае, што у Неўскай бітве вылучыліся 6 храбрых мужоў, сярод якіх і Якаў Палачанін.

  Згадваецца ў летапісе і славутая бітва пад Дуброўна, Грунвальдская бітва 1410 г.

 

Асноўная ідэя летапіса

 ВКЛ – дзяржава, якая прызнаецца галоўным цэнтрам палітычнага аб’яднання ўсходнеславянскіх зямель. Таму мінулае Літвы і Беларусі выкладаецца ў цеснай сувязі з гісторыяй іншых рускіх зямель, у пераемнасці з гісторыяй Кіеўскай Русі.

 Гэтая ідэя яскрава ўвасоблена ў “Пахвале князю Вітаўту”.

 

Старабеларуская літаратура xvі-xvіі стст.

 У другой палове XV-XVI ст. ва ўсходняй Еўропе адбыліся значныя змены.

 Маскоўская дзяржава абвясціла сябе адзінай пераемніцай былой Русі і цэнтрам аб’яднання ўсходніх славян. З 1492 па 1537 г. адбылося 5 войнаў ВКЛ з Маскоўскай дзяржавай, у выніку чаго княства страціла чвэрць сваёй тэрыторыі.

 Фарпостам ВКЛ на ўсходзе быў старажытны беларускі горад Смаленск. У 1514 г. ён быў узяты 80-тысячным войскам маскоўцаў. 8 верасня 1514 г. адбылася найбуйнейшая ў Еўропе XVI ст. Аршанская бітва, у якой войска ВКЛ пад кіраўніцтвам гетмана Канстанціна Астрожскага поўнасцю разграміла войска Маскоўскага князя Васіля ІІІ.

 ВКЛ павінна было абараняцца. І не толькі сілай зброі, але і сілай ідэі. Такой ідэалагічнай зброяй сталі помнікі АДБЛЛ.