14 Дәрiс. Басқару қызметінің психологиялық ерекшеліктері

1. Басқару – бұл адамның саналы белгілі бір бағытты қызметі, оның көмегімен адам қоғам, тірі және өлі табиғат, техника секілді ішкі ортаның элементтерін бағындырып, реттей алады. Басқаруды – адамдарды басқару және ұйым жұмысын басқару деп бөлуге болады.

Адамдарды басқару – бұл ұйымдағы қызметкерлер құрамын басқару болып табылады. Басқарудың бұл түрі тікелей басшы жұмысымен байланысты. Осы басқару түріне мыналар жатады: ұжымды ынтымақсыздықпен қамтамасыз ету, кадрлық саясат, оқыту, ақпаратпен қамтамасыз ету және басқада жетекшінің құрама бөліктері. Ұйым жұмысын басқару – жұмысты жоспарлаудан, өндірістік мәселелерді құрудан, өндірістік жұмыстар көрсеткіштерін салыстыру жүйесін жасаудан, берілген тапсырмалардың орындалуын бақылаудан құралады. Басшының қызметкерлер құрамымен араласу барысында оның бойында іскерлік және кәсіби біліктіліктің болуы ұйым жұмысының қарқындануының негізі болып табылады. Басшының кәсіби қарым-қатынасы бірнеше себептерден тұрады: басшының құндылықтары мен нұсқаулықтарынан ; Тек қоластындағы қызметкерлер емес, сондай-ақ әріптестермен де, жоғарғы басшылықпен қарым-қатынас пен өзара байланыстан.

Басқарудың негізгі субьектісі ретінде басшы іс-әрекеті ондағы негізгі басқару нысандарына әсер ететін жеке жұмысшылардан тұратын және де кіші жұмысшылар топтарынан, сондай-ақ жалпы ұйым болып табылатын қызметкерлер құрамы арқылы ұйғарылып, қабылданады.

Басшының билік потенциалы жұмысшыларға әсер етуде маңызды фактор болып табылады. Психологияда биліктің бірнеше түрі ажыратылады:

Биліктің түрлері:

1. Мәжбүрлеу билігі – адамдар өз мақсаттарына қарамастан жұмысын орындайды. Мәжбүрлеудің негізгі тәсілдері – сөгістер, айыппұлдар, жұмыстан шығару, төмен жалақылы жұмысқа аудару;

2. Билік әсері – жетекшімен араласа, қол астындағылары басшыларының биліктік функциясын сезінеді;

3. Қызмет билігі – жетекші өзінің кәсіби дайындығының арқасында тек қана эксперт ретінде сөйлеуге ғана емес, барлық сұрақтарға шешім беретін сот ретінде де сөйлеуге құқығы бар;

4. Ақпарат билігі – жетекші өзінің қол астындағыларына ақпаратқа қол жеткізуін реттеп отырады. Ақпараттан орындаушылардың қызметі тікелей бағынышты болады;

5. Лауазымды жағдай билігі – жетекшінің қызмет мәртебесі жоғары болған сайын жұмысшыларға деген билік әсері жоғары болады;

6. Абырой билігі – абыройға ие жетекші өзінің әсерін биліктің көмегінсіз жүзеге асыра алады. Адамдар оған наразылықсыз бағынады;

7. Марапаттау және кешіру билігі – адамдар марапаттау және кешіру құқығы бар адамға шын көңілімен бағынады. Бұндай билік түрі күш билігіне ұқсас;

Әр жетекші билік формаларын өздігінше қарастырып пайдаланады. Жақсы жетекші қол астындағылармен кәсіби қарым-қатынас жасағанда өзінің билігін тәртіпті бұзбай қолданады.

Американдық сұрақтарды басқару консультанттары жетекші мен қол астындағылардың қарым-қатынас сұлбасын ұсынды:

1. Қол астындағылардың реакциясын алдын ала болжай білу- ол үшін адам мінез-құлықтарының заңдылықтарын жақсы білген жөн. Жеке жұмысшының мінезі мен жеке құндылықтарын ескере отырып, олардың қажеттіліктері мен қызығушылықтарына көңіл бөліп отыру.

2. Сенімді мәліметпен қамтамасыз ету – көбінесе адамдар өз сөйлегендеріндей ойлана бермейді және сол сәтте не көріп тұрғандарын айта бермейді, олардан мұны істемеуге сұралса да адамдар өз бағаларын беріп, талдауларын жасайды.

3. Эмоцияларын басқару – басшы өз эмоцияларын бақылауда ұстап, оны басқара білуі керек. Қол астындағылары туралы бағалағанда эмоцияға толы сөздер мен тіркестерден абай болуы керек.

4. Орындаушыларға нақты талаптар қоя білу- басшы тарапынан нақты қойылған талап, жұмысшыларға анық та түсінікті тапсырма болып табылады.

5. «Кері байланысқа» қамқор болу- кейде жұмысшы тапсырманы орындап болып, оны қойылған талаптарға қарамастан орындап қойғанын байқап жатады.

6. Жұмысқа қызығушылықты арттыра білу - жұмысқа жағымды эмоциялы қатынас жасау.

Басшының өз қызметкерлерімен кәсіби тиімді тәсілдерді реализациялаумен қарым-қатынас жасауы түрлі мотивациялық тәсілдермен жүзеге асады:

1. Қызметкерлердің ар-намыс сезімін жоғары ұстап тұру- қызметшінің қабілеттеріне сенімділік таныту.

2. жағымды стимул қолдану – қызметкерлер құрамы тәртібін басқаруда адамдағы жағымды әрекеттен кейін жақсы реакцияны күту, ал жағымсыз әрекеттен соң нашар реакцияны күту әдісін үнемі қоланып отыру тиімді әрекет болып табылады.

3. Активті тыңдау – қызметкерді мұқият тыңдау, жоғары стимулды іс-әрекет. 4. Бір мәселеге жақсы назар аудару- тәжірибесіз басшы көп жағдайда өз көңілін қызметкердің жеке өзіне аударады, кейде орындаушының шамасы келмейтін тапсырмалар беріп жатады.

Осылайша қызметкерлер құрамын тиімді басқаруда биліктің түрлі түрлерін пайдалануға болады.

Ғылыми ұсыныстар бойынша бүгінгі жетекшінің психологиялық бейнесі қандай? АҚШ психологы М.Шоудың зерттеулеріне сүйенген ғалым Р.Л. Кричевский заманауи басшының портретіне мыналарды қосады:

• өмірбаяндық сипаттамалар;

• қабілеттілік;

• жеке ерекшеліктері

Шетел ғалымдары жетекшілердің жас ерекшеліктерін зерттей келе, келесі айғақтарды анықтады. Осылай, үлкен жапон компаниясының президентінің орташа жасы 63,5жылды құрады, ал американдық компанияда – 59жыл. Жапонияда менеджер қызметіне кірудің оңтайлы мерзімі 30жастан 50жасқа дейін және одан жоғары.

Әдетте, менеджмент ерлер ісі болып саналады және әйел менеджерлер аз, десек те болашақта олардың күрт өсуі болжанады.

Маңызды биографиялық көрсеткіш болып жетекшілердің жоғарғы білімі мойындалады. Жапон зерттеушілерінің мәліметтері бойынша қарапайым жапондық менеджердің әлеуметтік ғылымдар немесе инженер мамандығы бойынша бір, кей жағдайда екі университет дипломы болады екен.

Басшы қабілеттері оның мінездемесінің екінші блогы болып табылады. Олар жалпы (зияткерлік) және спецификалық (білім, икемділік т.б.). Барлық үздік оқығандар үздік жетекшілер бола бермейді деген заңдылық бар.

Тұлғаның ерекше қабілеттіліктері – бұл арнайы білім, икемділік, біліктілік, әр нәрседен хабардар болу. Бұл қабілеттіліктер – нақты қызмет барысында жетекшілерде жиі байқалады.

Басқарма мүшесінің әдетте неден қолы босамайды? Батыста осы мәселе бойынша 70-ші жылдары қызықты зерттеулер болған.

1. Менеджерлік жұмыс қарқынды мінез көрсетеді.

2. Басшы қызметі жылдам ағынды, фрагментті және әр түрлі болып келеді.

3. Жетекшінің негігі уақытының 40-66 пайызы өзінің мекемесінен тыс жерлерде қарым-қатынасқа кетеді екен.

4. Жетекшілер жұмысы көбінесе сөздік мінезге ие болады. Сөйлесулер уақыттың 80 пайызын алады. Демек, жетекшіге жоғары коммуникативтік өнері керек.

Жеке ерекшеліктер – бұл басшы мінездемесінің соңғы блогы. Оған: үстем болу қабілеті, өзіне сенімділік, эмоционалды ұстамдылық, стресске төзімділік, жеңіске ұмтылушылық, жауапкершілік, шешім қабылдаушылық, тәуелсіздік, сенімділік, үйірлік, көпшілдік.

Үстем болу қабілетінің астарында қол астындағыларына әсер ету түсінігі жатыр. Әр басшы адамдарға өзінің жақсы қасиеттерімен әсер қалдыруды армандайды. Тәуелсіздік дегеніміз басшының ұйым мәселелерін шешуде өз ойының болуы және айналасындағылармен де санасуы. Көптеген басшылар әр түрлі ойлауды қоштайды.

Айтылған жеке ерекшеліктер басшының басқа да қабілеттерін жоққа шығармайды. Осыған сай әр басшының жеке қабілеттері бар.