3 Әлеуметтенудің әлеуметтік-психологиялық мәселелері

Әлеуметтену механизмі үш мәселелер тобын шешуге қатысады: әлеуметтік-психологиялық, табиғи-мәдени және әлеуметтік-мәдени. Әлеуметтенудің әлеуметтік-психологиялық мәселелер жас адамдардың ӛзін-ӛзі дамытуымен, бекітуімен, анықтауымен, ӛзектендіруімен және ӛзін-ӛзі тануының құрылуымен байланысты. Жастық кезеңде әлеуметтенудің бұл мәселелері белгілі бір спецификалық мәселеге ие, оларды шешудің әр түрлі амалдары пайда болады. Әлеуметтенудің табиғи-мәдени мәселелері қазіргі қоғамдағы

жастардың әлеуметтену процесіне әсер етеді. Оның мазмұны физикалық және сексуалдық дамудың белгілі бір деңгейіне адамның жетуімен байланысты. Бұл мәселелер жиі аймақтық ерекшеліктерге тиісті, ӛйткені физикалық және жыныстық жетілу жылдамдығы еркшелінеді: солтүстікке қарағанда оңтүстікте олар жоғары болып табылады. Әлеуметтенудің табиғи-мәдени мәселелері әр түрлі мәдениет, этнос, аймақтардағы ер жүрек және жұмсақтық эталондарын құру сұрағын қамтиды.

4 Әлеуметтенудің әлеуметтік-мәдени мәселері

Әлеуметтенудің әлеуметтік-мәдени мәселері сол немесе басқа білімдер, шеберліктер мен қабілеттіліктердің жиынтығына, белгілі бір мәдениеттің деңгейіне тұлғаны енгізу мазмұнына ие. Әлеуметтенудің барлық айтылған мәселелері және оны шешу тұлға үшін обьективті қажеттілік болып табылады. Бұл мәселелерді түсіну жағдайында ол оларды шешуге дағдыланады әрине, ол үшін қажетті обьективті алғы шарттар болған жағдайда. Адам әлеуметтену субьектісі, ӛзінді дамуының субьектісі болғанда жүреді. Еске алған жӛн, егер әлеуметтенудің мәселелері белгілі бір кезеңде

шешілмесе тұлғаның даму процесін тоқтады. Бұл жағдайды түсіну адамды

ӛз алдында жаңа мақсаттарды қоюға, оларға жету амалдарын ӛзгертуге итермелейді. Толығымен бұл қорқынышты емес. Егер шешілмеген мәселелерді тұлға түсінбей, әлеуметтену процесінде ешқандай бұрылыстарды іздемесе жаман болады. Бұл жағдайда осы тұлғаға қатысты кейбір авторлар «әлеуметтену құрбаны» түсінігін анықтаған құбылыс пайда болуы мүмкін. Әлеуметтену процесі қарама-қарсы болып табылады. Бір жағынан ол тұлғаның әлеуметтік құндылықтар, нормалар, жүріс-тұрыс стандарттарын табысты игеруі болып саналса, ал екінші жағынан, адамның әлеуметтенудегі қажеттіліктерін қанағаттандыруға кедергі жасайтын қоғамға (оның бір құрылымына) қарсы тұру дағдысы. Сәйкесінше, бір жағынан, қоғаммен тұлғаның идентификациясы, ал екінші жағынан, онда негізделу қажет. Мұнда тұлға «әлеуметтену құрбаны» болатын екі шек мүмкін. Біріншіден, қоғаммен толық идентификациялану мен оның рольдік күтімдерін «нақты» қабылдау жағдайында тұлға конформиске айналады. Екіншіден қоғамға тән әлеуметтік талаптарды қабылдамау адам оның бастауларына қарсы шығады (бұл тоталитарлық және авторитарлық режимге тән). Бұл қарсыласудың ӛткірлігі қоғамның сипаттамасымен ғана емес, тұлғаға әлеуметтік факторлардың әсер етуімен, әлеуметтену процесімен бірге жүреді. Қорыта келгенде жоғарыда тұлға және оның әлеуметтенуі туралы тайтылған пікірлер бұл процесті тиімді жасайтын факторларға негізделеді. Мұндағы әлеуметтену тұлғаның ӛзін-ӛзі ұйымдастыруы мен ішкі белсенділігінің жоғары деңгейі болып табылады. Басқа сӛзбен айтқанда, адамның ӛзінің іс-әрекетін басқару шеберлігі мен ӛзіне байланысты. Бірақ,

бұл процес тұлғада сол немесе басқа іс-әрекет стимулдары құрғанда, обьективтік ӛмір жағдайлары белгілі бір қажеттіліктер мен қызығушылықтарды оятқанда орын алады. Мұнда тұлғалық іс-әрекетініңобьективті детерминациясының субьективтілікке ӛтуі жүреді. Әлеуметтену әр түрлі ұрпақтарды байланыстырады, ол арқылы мәдени және әлеуметтік тәжірибиені беру жүреді. Әлеуметтенудің орталық аймағы-маңызды іс-әрекет. Егер ол жоқ болса, энергия қыдыру аймағында ӛзін ӛзі бекітуге, «билеп-қолданбалы» уақыт ӛткізуге жұмсалады. Қолданбалы психологияны әрдайым енгізу және біздің жастарымыздың руханисыздығы девиантты-деликвентті жүріс-тұрыстың кең таралуына дағдыландыратын гедоникалық рахаттанулардың баулуына, адамгершілік идеалдар мен мағыналы мақсаттардың дағдарысына әкеледі.

Сонымен, жас адам тәрбиеленетін және тұратын отбасындағы негативтік әсерлер мүмкін болатын, формальды емес жас топтарымен қарым-қатынас жасау (бұл мағынада «формальдық емес» сӛзі үлкен жас ұйымдарымен басқарылатын және арнайы тіркелген принципиалдық әр түрлілікті ескеруде қолданылады), әлеуметтендіруші агенттің ролінде кӛше болғанда бетке жас адамдардың әлеуметтенуінің дефектісі кӛрінеді. Қоғамдағы қазіргі жағдайдағы ең қауіптісі-ресейліктердің жаңа қабатын қамтитын жүріп жатқандардың барлық уақыттылығының, мағыналығының, бостылығының сезінуінің күшеюі. Құндылықтық бағыттардың бұзылуы жастардың кӛңіл-күйінде кӛрінеді. Мұндағы ең бастысы мен негізгісі-адамгершілік ӛлшемдердің тӛмендеуі, құқықтық нигилизмнің таралуы, «ноувизм» психологиясындағы, алғы шартындағы кӛңілі қалудың ӛсуі. Жас адам қиын және ауыр жағдайда қалады. Ӛйткені ол тарих логикасымен рухани және материалдық құндылықтар аймағында дамуын жалғастыра отырып, құрылу кезеңінде тұрып, бұл құндылықтарды ӛңдеуге қатысуға, ӛзінің әкелерінің ескі ойларына сәйкес бұл жұмысты ӛздігінше жүргізуге мәжбүр. Қорытындысы да, біздің қоғамдағы «балалар мен әкелердің» табиғи қарама-қарсылығы білім алу, жұмыс, саяси қатысу мүмкіндіктерін алуда, әлеуметтік жастық бағдарламалардың қысқаруы, оның әлеуметтік статусының тӛмендеуі, қоғамдағы жастарды тӛмендету процесі аймағындағы қақтығыстардың көзі болды және гипертрофильдік сипатты қабылдады. Ұсынылатын әдебиеттер тізімі: