9. Misje specjalne

Instytucja misji specjalnych to tzw. dyplomacja ad hoc. Instytucja misji specjalnych rozwinęła się szczególnie po II wojnie światowej. Instytucja ta może służyć interesom państw zarówno w wypadku istnienia stosunków dyplomatycznych i konsularnych między państwami, jak i w sytuacji ich braku. Zgromadzenie Ogólne NZ uchwaliło na podstawie rezolucji z 9 grudnia 1969 roku Konwencję o misjach specjalnych opierającą się na postanowieniach Konwencji Wiedeńskiej z 1961 roku o stosunkach dyplomatycznych oraz przedstawiona do podpisu w Nowym Jorku 16 grudnia 1969 roku. Zgromadzenie Ogólne NZ uchwaliło także Protokół Fakultatywny, dotyczący procedury obowiązkowego załatwiania sporów powstałych na tle interpretacji i stosowania Konwencji, oraz zalecenie w sprawie rozstrzygania sporów cywilnych na tle stosowania Konwencji. Art. 1 Konwencji: „ Misją specjalną jest misja czasowa reprezentująca państwo, wysłana przez jedno państwo do drugiego państwa za jego zgodą, w celu wspólnego rozpatrzenia z nim określonych spraw albo wypełnienia wobec niego określonego zadania.” Komisja Prawa Międzynarodowego odrzuciła sugestie zmierzające do wprowadzenia podziału misji specjalnych, specjalnych zależności od statusu jej szefa oraz ze względu na charakter zadania. Art. 21 Konwencji przyznaje głowie państwa wysyłającego możliwość korzystania z ułatwień, przywilejów i immunitetów przyznawanych na podstawie prawa międzynarodowego głowom państw podczas wizyt oficjalnych. Misja specjalna zawsze reprezentuje państwo wysyłające i działa w jego imieniu. Misje te wyznaczane są na czas określony lub potrzebny do wypełnienia określonego zadania. Misja specjalna może być wysyłana przez jedno państwo do drugiego państwa jedynie za zgodą państwa przyjmującego. Również w razie wysyłania misji do kilku państw, każde z państw przyjmujących misję musi wyrazić zgodę na jej przyjęcie. Skład liczbowy misji specjalnych ustalony jest w drodze porozumienia między zainteresowanymi państwami. Również funkcje misji specjalnych muszą być każdorazowo określane na podstawie zgody obu państw. W przeciwieństwie do stałych misji dyplomatycznych, misje specjalne mogą być także wysłane do państwa, które nie uznało oficjalnie państwa wysyłającego. Wchodzący w skład misji członkowie dzielą się na: szefa misji specjalnej, przedstawicieli państwa wysyłającego w misji specjalnej oraz członków personelu misji specjalnej. Ta ostatnia kategoria dzieli się na personel dyplomatyczny, administracyjno-techniczny oraz personel służby. Z art. 10 Konwencji wynika, że przedstawiciele państwa wysyłającego oraz członkowie personelu dyplomatycznego misji powinni posiadać obywatelstwo państwa wysyłającego. W skład misji specjalnej mogą też być włączeni członkowie stałych misji dyplomatycznych lub urzędów konsularnych, pełniący swe funkcje w państwie przyjmującym. W takim przypadku korzystają oni z przysługujących im, jako członkom stałych misji lub urzędów konsularnych, przywilejów i immunitetów oraz przywilejów i immunitetów, z których korzystają na podstawie Konwencji o misjach specjalnych. Funkcje misji specjalnych jak i stan liczbowy misji uzgadniane są w zasadzie formalnie każdorazowo między państwem wysyłającym a przyjmującym. Konwencja poświęca specjalną uwagę statusowi głowy państwa i innych osobistości wysokiej rangi państwowej podczas ich pobytu w innym państwie i w czasie przejazdu przez państwo trzecie. Zgodnie z art. 21 Konwencji osobistości te korzystają ze specjalnego statusu przyznanego im przez prawo międzynarodowe. Ponadto dochodzą także przyznawane im zwyczajowo względy natury ceremonialno-protokolarnej. Członkowie misji specjalnej korzystają z przysługujących im przywilejów i immunitetów od chwili opuszczenia terytorium swego państwa. Jak już się znajduje na terytorium państwa przyjmującego, prawo korzystania z przywilejów i immunitetów przysługuje im z chwilą powiadomienia ministerstwa spraw zagranicznych lub innego kompetentnego organu o nominacji w charakterze członka misji specjalnej. Nawet w razie konfliktu zbrojnego korzystają z tych przywilejów i immunitetów (art. 43). Przysługują one im do momentu opuszczenia terytorium tego państwa w wyznaczonym lub tzw. rozsądnym terminie. Immunitet w odniesieniu do aktów dokonanych w toku pełnienia funkcji nie jest ograniczony w czasie i twa dalej-nawet po opuszczeniu państwa przyjmującego. W razie śmierci członka misji specjalnej, jego rodzina nadal korzysta z tych przywilejów i immunitetów do czasu upływu rozsądnego terminu. Jeśli chodzi o początek misji, to od ustanowienia oficjalnego kontaktu z ministerstwem spraw zagranicznych,, bądź też z innymi organem państwa przyjmującego, co do którego istnieje porozumienie obu stron. Zakończenie funkcji misji specjalnej może nastąpić w wyniku porozumienia się zainteresowanych państw, wypełnienia zadań misji, upływu terminu wyznaczonego dla misji specjalnej oraz notyfikacji przez państwo przyjmujące, że uważa on misję specjalną za zakończoną. W przeciwieństwie do stałych misji zerwanie stosunków dyplomatycznych lub konsularnych nie musi powodować przerwania działalności misji specjalnej, która działa w chwili takiego zerwania. Sam wybuch konfliktu zbrojnego nie zawsze kładzie kres misji specjalnej. Konwencja uzależnia przyznanie przywilejów i immunitetów przez państwo trzecie od uprzedniego powiadomienia tego państwa bądź w drodze specjalnej notyfikacji, bądź tez w formie prośby o wizę tranzytową dla członków misji, ich rodzin i kurierów. Konwencja zawiera klauzulę o niedyskryminacji, zezwalającą na zmianę ułatwień, przywilejów i immunitetów na podstawie porozumienia między zainteresowanymi państwami, bez konieczności uzgadniania tych zmian z innymi państwami. Zakres tych zmian nie może jednak wyjść poza podstawowe założenia Konwencji o misjach specjalnych i nie może wpływać na uprawnienia i obowiązki państw trzecich ( Polska jest stroną tej konwencji).