4. Ustanawianie stosunków dyplomatycznych

Stosunki Dyplomatyczne- to oficjalne(urzędowe) stosunki miedzy uznającymi się nawzajem suwerennymi państwami lub innymi podmiotami prawa międzynarodowego, utrzymujące miedzy sobą normalne, a nawet przyjacielskie polityczne stosunki. Stosunki dyplomatyczne stanowią podstawową formę wzajemnych stosunków miedzy państwami, wciąż odgrywającymi główną rolę w stosunkach międzynarodowych. W realizacji stosunków dyplomatycznych państwa bierze udział wiele czynników. Wszystkie te czynniki nazywa się nierzadko zbiorczą „służbą zagraniczną”, choć w wielu państwach przez to rozumie się służbę dyplomatyczno – konsularną. Stosunki dyplomatyczne, podobnie jak sama dyplomacja wiążą się z realizacją polityki zagranicznej państwa w ramach prawa międzynarodowego, międzynarodowego tym przewidzianych przez konwencje wiedeńskie funkcji dyplomatycznych, konsularnych lub organizacji międzynarodowych czy też specjalnych, realizowanych przez misje specjalne (ad hoc). O stosunkach dyplomatycznych można mówić jedynie między suwerennymi państwami i gdy realizowane są przez specjalnie do tego upoważnionych funkcjonariuszy państwowych, stanowiących służbę dyplomatyczną. Misja dyplomatyczna i MSZ służą jako główny kanał do komunikowania się między rządami i prowadzenia rokowań, szczególnie w kwestiach politycznych oraz do realizacji wielu innych funkcji. Stosunki dyplomatyczne stanowią nadal zasadnicze ogniwo w stosunkach miedzy państwami, które to państwa wciąż odgrywają podstawową rolę w stosunkach międzynarodowych. Nierzadko same stosunki dyplomatyczne służą jako instrument realizacji polityki zagranicznej.

Prawo legacji stanowi jeden z podstawowych atrybutów suwerenności państwowej i oznacza uprawnienie podmiotu prawa międzynarodowego do wysyłania swoich i przyjmowania obcych przedstawicieli dyplomatycznych, jednakże tylko za obopólną zgodą zainteresowanych stron. Jest to prawo podmiotu prawa międzynarodowego do utrzymania lub nieotrzymania stosunków dyplomatycznych z drugim podmiotem tego prawa. Zasada suwerennej równości państw przy ustanawianiu stosunków dyplomatycznych znalazła potwierdzenie w art.2 Konwencji Wiedeńskiej z 161 roku.(„ ustanowienie stosunków dyplomatycznych następuje za wzajemną zgodą”).Państwo nie ma prawno międzynarodowego obowiązku wysyłania własnych przedstawicieli dyplomatycznych bądź też przyjmowania obcych wyłącznie na podstawie jasno wyrażonej własnej woli i decyzji. Prawo wysyłania przedstawicieli dyplomatycznych należy wyłącznie do kompetencji państwa wysyłającego, podobnie jak prawo ich przyjęcia lub odmowy ich przyjęcia należy do kompetencji państwa przyjmującego. Kompetencje te określa Konwencja Hawańska z 1928 roku (art.8 „ żadne państwo nie może akredytować swoich przedstawicieli dyplomatycznych w innych państwach bez ich uprzedniego wyrażenia na to zgody”, dodając, że „państwa mogą odmówić przyjęcia przedstawiciela innego państwa lub, gdy już przyjęty, mogą żądać jego odwołania, przy czym nie mają obowiązku uzasadniania takiej decyzji”). Można natomiast mówić o obowiązku polityczno- moralnym utrzymania stosunków między państwami jako warunku i czynniku sprzyjającym pokojowemu rozwojowi stosunków i współpracy między państwami. Odmowa realizacji „prawa legacji” przez jedno z państw wynika zazwyczaj z braku gotowości utrzymania przez nie i rozwijania przyjaznych i pokojowych „stosunków z drugim państwem”. U podstaw prawa legacji leżą suwerenne uprawnienia państw zarówno do nawiązania stosunków dyplomatycznych, jak i ich utrzymania, zgodnie z suwerennie wyrażoną wolą obu stron. Każda ze stron może też na podstawie swej suwerennej woli zerwać lub zawiesić stosunki dyplomatyczne i żądać wycofania obcej misji dyplomatycznej.

Nawiązanie stosunków dyplomatycznych następuje zazwyczaj na podstawie pisemnego porozumienia obu zainteresowanych stron. Do oceny państwa utrzymującego jednostronnie swą misje dyplomatyczną w drugim państwie należy, czy może tolerować taki stan, który może być podyktowany jego specyficznymi interesami. W takiej sytuacji Konwencja Wiedeńska z 1961 r. daje możliwość akredytowania szefa misji mającej siedzibę w innym państwie lub wyznaczyć członka personelu dyplomatycznego. Państwo wysyłające może także ustanowić misje dyplomatyczną kierowaną przez „charge d’affaires ad interim”, podlegającą szefowi misji mającej siedzibę w innym państwie. Na państwie wysyłającym ciąży przy tym obowiązek dokonania odpowiedniej ratyfikacji z zainteresowanym państwem przyjmującym. Ponadto taka akredytacja może mieć miejsce jedynie w przypadku, jeżeli którekolwiek z państw przyjmujących wyraźnie się temu nie sprzeciwi. Nawiązanie stosunków dyplomatycznych daje podstawę polityczną i prawną do bezpośredniego komunikowania się między obu państwami bez pośrednictwa państw trzecich, trzecich tym sprawowania bezpośredniej opieki nad swymi obywatelami oraz realizacji innych funkcji określonych przez prawo międzynarodowe. Stanowi też podstawę do ustanowienia w tym celu w obu państwach misji dyplomatycznych i urzędów konsularnych lub realizacji funkcji dyplomatycznych i konsularnych nawet bez ustanowienia w sensie fizycznym tych misji i urzędów. Wtedy funkcje te realizowane są bądź bezpośrednio przez państwo wysyłające np. przez wysyłanie misji ad hoc, za pośrednictwem jego misji dyplomatycznej w państwie trzecim lub też za pośrednictwem państwa trzeciego.

Prawo wewnętrzne państwa (zazwyczaj konstytucja) określa organy uprawnione do realizacji prawa legacji podmiotu prawa międzynarodowego. Prawo to należy do kompetencji: głowy państwa lub w przypadku narodu walczącego o przywrócenie niepodległości do naczelnego organu ruchu wyzwoleńczego. Prawo to realizowane jest przeważnie przez przedstawicieli dyplomatycznych państwa. Wyjątkowo mogą to też być przedstawiciele konsularni lub inni przedstawiciele (organy), których według naszego swobodnego wyboru może określić państwo wysyłające. Wyjątkowo prawo legacji może być przekazane także innemu podmiotowi prawa międzynarodowego, Np. prawo to w imieniu Monaco wykonuje Francja.

W aspekcie stosunków dyplomatycznych uznanie państwa ma bardzo istotne znaczenie praktyczne. Podstawą prawną do nawiązania lub kontynuowania stosunków dyplomatycznych jest uznanie danego państwa przez inne państwa i szerzej społeczność międzynarodową. Ustanowienie stosunków dyplomatycznych jest zawsze równoznaczne z uznaniem państwa de iure. Uznanie de facto jest uznaniem niepełnym i warunkowym, które można odwołać. Jedynie uznanie de iure jest ostateczne i bezwarunkowe. Może też być uznanie przedwczesne. Uznanie państwa następuje bądź w formie specjalnego aktu (notyfikacja) stwierdzającego fakt takiego uznania lub w sposób dorozumiany na podstawie faktów konkludentnych, zwłaszcza przez nawiązanie lub kontynuowanie stosunków dyplomatycznych, dyplomatycznych nawet konsularnych.

Uznanie rządu ma znaczenie, gdy nowy rząd dochodzi do władzy w drodze poza konstytucyjnej, m.in. w wyniku przewrotu lub rewolucji. Uznanie rządu jest faktycznie równoznaczne z uznaniem państwa. W przypadku normalnej, zgodnej z porządkiem konstytucyjnym zmiany rządu nie jest wymagane jego formalne uznanie. Kontynuowanie stosunków dyplomatycznych z danym państwem jest formą milczącego uznawania jego kolejnych rządów. Są przypadki, gdy rząd jest powołany po zamachu stanu lub są dwa rządy. Wtedy państwo wysyłające decyduje czy lub z którym rządem będzie utrzymywać stosunki dyplomatyczne. Pierwszeństwo powinien mieć rząd legalnie sprawujący władzę. Jednak istnieje doktryna, że w tym przypadku obowiązuje kryterium efektywności – czy dany rząd sprawuje rzeczywistą władzę na terytorium całego państwa i czy jest zdolny do reprezentowania swego państwa wobec zagranicy. Natomiast Konwencja Hawańska z 1928 roku mówi, że ani zmiana głowy państwa, ani rządu lub reżimu politycznego nie kładzie kresu misji przedstawiciela dyplomatycznego w tym państwie. Jednak w praktyce to postanowienie nie zawsze jest przestrzegane. Zerwanie lub zawieszenie stosunków dyplomatycznych nie oznacza cofnięcia uznania dla samego państwa, a jedynie dla rządu.

Podmiotami prawa legacji w praktyce są nie tylko suwerenne państwa, lecz mogą nimi być również niektóre organizacje międzynarodowe, niektóre rządy emigracyjne, organy ruchu wyzwolenia narodowego stojące na czele narodu walczącego o swą niepodległość.

Konfederacja oznacza związek dwóch lub więcej suwerennych państw, mających wspólny centralny organ w celu realizacji określonego zakresu przekazywanych mu uprawnień. W systemie konfederacji poszczególni jej członkowie zachowują zazwyczaj prawo legacji, ale jest to też możliwość korzystania z tego prawa przez konfederację jako całość.

Federacja z punktu widzenia prawa międzynarodowego traktowana jest jak państwo jednolite, niezależne od stopnia autonomii wewnętrznej jej części składowych. Jednostki federalne nie są państwami suwerennymi. Mają takie kompetencje jedynie, jakie im zostały przyznane w konstytucji federalnej. Polityka zagraniczna i dyplomacja zazwyczaj całkowicie wyłączone są z zakresu kompetencji jednostek federalnych. Na zewnątrz federacja jako jedyny nosiciel suwerenności w stosunkach międzynarodowych występuje jako jednolite państwo, niezależne od stopnia decentralizacji wewnętrznej władzy. Analogicznie jak w państwie jednolitym głowa państwa federalnego reprezentuje je na zewnątrz, mianuje i odwołuje ambasadorów oraz przyjmuje listy uwierzytelniające od ambasadorów obcych państw. Jednostki federalne nie mają ani aktywnego, ani pasywnego prawa legacji, prawa przynależności do organizacji międzynarodowych, występowania przed trybunałami międzynarodowymi itp.

Współczesne prawo międzynarodowe wyklucza możliwość utraty podmiotowości prawnomiędzynarodowej państwa na skutek okupacji jego terytorium. Zachowuje ono również prawo legacji. Rząd emigracyjny korzysta z prawa legacji do czasu ustania okupacji. Rząd ten reprezentuje swoje państwo i naród. Problem jest, gdy trwa wojna domowa i są dwa rządy (teoretycznie prawo legacji ma rząd efektywnie sprawujący władzę jednak w praktyce bywa różnie).