3.Organy wewnętrzne I zewnętrzne państw do spraw stosunków

międzynarodowych.

I Najwyższe organy państwowe, mające kompetencje w sprawach stosunków międzynarodowych, można podzielić na:

1) organy ustalające wolę i zasady polityki państwa w dziedzinie jego stosunków międzynarodowych, do których zalicza się głównie parlament lub inne ciała spełniające jego rolę.

2) organy powołujące do realizacji i wyrażania ze skutkiem prawnym tej woli, do których należeć będą przede wszystkim: szef państwa, szef rządu, minister spraw zagranicznych, którzy nie potrzebują specjalnych pełnomocnictw od parlamentu do występowania jako organy państwa, w stosunkach międzynarodowych. Organy o kompetencjach w zakresie stosunków międzynarodowych dzielą się na wewnętrzne (w granicach państwa) i zewnętrzne ( działające poza granicami państwa). Ustawodawstwo wewnętrzne określa organy i ich kompetencje upoważnione do realizacji stosunków międzynarodowych państwa w ogóle, lub w poszczególnych dziedzinach. Organy te są właściwie do reprezentowania państwa i jego interesów. Ich działalność w płaszczyźnie prawa międzynarodowego traktowana jest jako wyraz woli państwa. Oświadczenia i działalność tych organów, wyrażających wolę państwa, są zobowiązujące dla państwa i pociągają za sobą jego odpowiedzialność międzynarodową z tytułu ich działania lub zaniechania. Upoważnienie wewnątrz kraju tych organów do działania i zaciągania zobowiązań w stosunkach międzynarodowych wynika z określonych wewnętrznych aktów ustawodawczych, a przede wszystkim z konstytucji, a także aktów niższego rzędu, jak ustawa, rozporządzenie, pełnomocnictwo, listy uwierzytelniające, listy komisyjne itd., oraz umów międzynarodowych.

Jeśli chodzi o organy działające za granicą, to ich działalność i struktura opiera się na wypracowanym w ciągu stuleci systemie organizacyjnym. Ich stan liczebny, a także w pewnym stopniu organizacja wewnętrzna zależy od woli państwa, tradycji i specyfiki jego interesów oraz możliwości finansowych.

W związku z rozwojem tzw. dyplomacji wielostronnej i wzrostem liczby organizacji międzynarodowych oraz częstym zwoływaniem różnych konferencji międzynarodowych dużego znaczenia nabrała również sprawa opracowania jednolitej konwencji w sprawie statusu przedstawicieli państw w organizacjach międzynarodowych i na konferencje międzynarodowe. Istniały wprawdzie przepisy w tej dziedzinie, jednakże były one niekompletne i rozrzucone w różnych aktach prawno międzynarodowych. Dlatego też już w 1958 r. Zgromadzenie Ogólne NZ podjęło uchwałę zobowiązującą KPM do opracowania odpowiedniego projektu jednolitej konwencji.

Dnia 14 marca 1975 r. została zwołana do Wiednia konferencja ONZ z udziałem 83 państw, która przyjęła Konwencję w sprawie statusu przedstawicieli państw w organizacjach międzynarodowych, jednakże tylko w organizacjach o charakterze uniwersalnym. Kwestia obserwatorów wywołała znaczne kontrowersje przed i na samej konferencji Wiedeńskiej. Chodziło głównie o obserwatorów ze strony ruchów narodowowyzwoleńczych. Wiele państw zachodnich sprzeciwiało się przyznaniu im na konferencji statusu obserwatorów i w ten sposób zrównania ich z obserwatorami reprezentującymi rządy, tzn. nadaniu im charakteru oficjalnego. Kwestia ta wprowadzana była do porządku dziennego kolejnych sesji Zgromadzenia Ogólnego NZ.

W sumie jednak Konwencja Wiedeńska z 1975r. stanowi dalszy, znaczący krok w budowie podstaw prawnych dla działalności dyplomacji wielostronnej, odgrywającej coraz większą rolę w stosunkach międzynarodowych. Skodyfikowała ona bowiem w jednym akcie zasady i normy zapewniające stałym przedstawicielstwom państw przy organizacjach międzynarodowych o charakterze uniwersalnym oraz delegacjom uczestniczącym doraźnie w sesjach i zwoływanych konferencjach, odpowiednie warunki zapewniające swobodne wykonywanie ich funkcji.

W związku ze zdarzającymi się nie tak rzadko przypadkami różnych ataków na członków personelu ONZ uczestniczących w coraz liczniejszych operacjach pokojowych Narodów Zjednoczonych, np. w Bośni i Hercegowinie i koniecznością wzmożenia ochrony tego personelu- Zgromadzenie Ogólne NZ przyjęło w dniu 6 grudnia 1994 r. Konwencję o bezpieczeństwie personelu ONZ i personelu współdziałającego. Konwencja ta określa m.in. zasady odpowiedzialności osób popełniających przestępstwa wobec członków tegoż personelu i zobowiązuje państwa do zapewnienia jego ochrony i bezpieczeństwa jednocześnie przewiduje podejmowanie w tym celu szeregu kroków praktycznych.

Na uwagę zasługuje także fakt, że w ONZ kontynuowane są wieloletnie prace nad kodyfikacją norm dotyczących statusu kuriera i poczty dyplomatycznej przewożonej także bez kuriera, które mają być ujęte w formie odrębnej konwencji międzynarodowej wraz z dwoma załącznikami dotyczącymi kurierów i poczty misji specjalnych oraz organizacji międzynarodowych o charakterze uniwersalnym.

Po wielu latach został opracowany projekt takiej konwencji, którego „drugie czytanie” odbyło się w toku 41 sesji Zgromadzenia Ogólnego NZ. Pojawił się także wniosek Komisji Prawa Międzynarodowego postulujący zwołanie konferencji międzynarodowej celem przyjęcia konwencji. W roku 1995 Zgromadzenia Ogólne NZ postanowiło poddać projekt artykułów przyszłej konwencji przyjętych przez KPM w 1989 r. do oceny państw członkowskich ONZ.

II Organy wewnętrzne o kompetencjach w zakresie stosunków międzynarodowych.

1. Parlament. Do kompetencji parlamentu, jako najwyższego organu reprezentującego wolę, interesy i suwerenne prawa narodu, należą również sprawy zagraniczne państwa. Konstytucja zazwyczaj określa treść i zakres uprawnień parlamentu w dziedzinie wykonywania zewnętrznych funkcji państwa. Zakres tych kompetencji jest różny i zależy w dużej mierze od ustroju danego państwa, rozwoju demokracji, tradycji itp. W większości państw do parlamentu należy ogólny nadzór i uchwalanie głównych kierunków polityki zagranicznej, a nie prowadzenie praktycznej działalności w tej dziedzinie. Ponadto, parlament decyduje lub uczestniczy w wyborze takich najwyższych organów państwowych, jak głowa państwa, szef rządu, członkowie rządu, w tym minister spraw zagranicznych. W niektórych państwach nominacja szefów misji dyplomatycznych wymaga zgody parlamentu na przykład w Stanach Zjednoczonych - zgody Senatu.

W ostatnich latach parlamenty rozwijają także bardziej bezpośrednią działalność międzynarodową na rzecz pokoju i współpracy międzynarodowej. Działają one bądź w zakresie bilateralnym, bądź multilateralnym-w ramach Unii Międzyplanetarnej. Parlamenty lub ich przewodniczący (marszałkowie, speakerzy itp.), przewodniczący poszczególnych izb i komisji, nierzadko występują z własnymi orędziami, oświadczeniami, apelami itp., dotyczącymi aktualnych wydarzeń międzynarodowych czy też z dziedziny polityki zagranicznej własnego państwa. Jednakże główna rola, jaką spełnia parlament w dziedzinie stosunków międzynarodowych,, sprowadza się do nadzoru, ustalania kierunków i zatwierdzania założeń polityki zagranicznej przedstawionych przez rząd. Parlament, zwłaszcza w państwie demokratycznym, ma zasadnicze uprawnienia w sferze stosunków międzynarodowych, głównie takich, jak: zatwierdzanie umów międzynarodowych, uchwalanie budżetu resortu spraw zagranicznych, sprawowanie kontroli nad rządem, zazwyczaj poprzez interpelacje posłów i dyskusje na forum parlamentu.

Ważną rolę kontroli parlamentu nad resortem spraw zagranicznych spełnia także komisja spraw zagranicznych danego parlamentu. Tak na przykład Sejm RP uchwala ustawy normujące wiele spraw dotyczących obrotu międzynarodowego państwa, struktury i działalności organów państwowych, a w tym ich tworzenia i znoszenia oraz m.in. zakres działania ministra spraw zagranicznych. Sejm sprawuje funkcje ogólnego nadzoru i kontroli parlamentarnej nad polityką zagraniczną państwa, wysłuchuje expose ministra spraw zagranicznych. Premier lub ministrowie zobowiązani są do udzielania odpowiedzi na interpelacje posłów z zakresu polityki zagranicznej. Sejm zatwierdza także budżet na cele służby zagranicznej Polski. W Sejmie i Senacie istnieją komisje zajmujące się stosunkami zagranicznymi Polski, m.in. Komisja Spraw Zagranicznych Komisja Handlu Zagranicznego. Sejm posiada także niektóre ważne kompetencje dotyczące polityki zagranicznej, np. decyduje o stanie wojny w razie zbrojnego napadu na Polskę, albo gdy z umów międzynarodowych wynika konieczność wspólnej obrony przeciwko agresji. W ostatnich latach wprowadzono też praktykę przesłuchiwania i opiniowania przez Komisję Spraw Zagranicznych Sejmu kandydatów na ambasadorów RP. Opinia Komisji ma jednak charakter doradczy i nie musi wpływać na decyzję prezydenta.

2. Głowa państwa. Wśród organów państwowych upoważnionych do wyrażania woli państwa w stosunkach zewnętrznych głowa państwa zajmuje szczególne miejsce. Jest to wynik wielowiekowej tradycji, gdyż w dawnych czasach osoba głowy państwa uważana była za suwerena i faktycznie za podmiot prawa międzynarodowego, natomiast obecnie jest ona tylko jednym z organów konstytucyjnych państwa.

W zależności od ustroju państwowego obowiązującego w danym państwie, głowa państwa może być jednoosobowa ( król, prezydent) lub może ją stanowić ciało zbiorowe. Zgodnie z przeważającą praktyką międzynarodową, znajdującą oparcie w zwyczajowym prawie międzynarodowym, głowa państwa bez względu na to, czy jest jednoosobowa czy też kolegialna, reprezentuje państwo w stosunkach międzynarodowych, czyli posiada, jak to określa, kompetencje międzynarodowe i prawo przedstawicielstwa wszechstronnego, czyli pełnego prawa do reprezentowania państwa w stosunkach zewnętrznych, tzw. ius representationis omnimodae, do czego nie musi mieć specjalnego pełnomocnictwa. Kompetencje głowy państwa w zakresie stosunków międzynarodowych opierają się na normie prawa zwyczajowego i konstytucji, zgodnie z którymi oświadczenie głowy państwa w sprawach międzynarodowych jest równoznaczne z oświadczeniem woli państwa i powoduje powstanie skutków prawnych w stosunkach międzynarodowych.

Uprawnienia głowy państwa zależą w dużej mierze od ustroju państwowego panującego w danym kraju, a więc od tego, czy jest to system rządów prezydenckich, kancelarskich lub też, jak np. w Polsce parlamentarno- gabinetowy ze znaczną władzą prezydenta. W systemie prezydenckim władza wykonawcza i decydujący głos w polityce zagranicznej należą do prezydenta. Na przykład prezydent Stanów Zjednoczonych ma szczególne uprawnienia w tej dziedzinie pełniąc jednocześnie funkcje należące w wielu państwach do szefa rządu. Także we Francji głowa państwa posiada szerokie kompetencje w dziedzinie stosunków międzynarodowych. Może np. podejmować, podobnie jak prezydent USA, ważne decyzje w sferze polityki zagranicznej be zgody parlamentu, czy tez rządu.

Z kolei w systemie kancelarskim, a więc w takich państwach, jak Wielka Brytania i Niemcy, w których główna rola w polityce zagranicznej należy do premierów, głowa państwa (prezydent, król) poza funkcjami reprezentacyjnymi nie posiada w gruncie rzeczy kompetencji w zakresie merytorycznych aspektów polityki zagranicznej państwa i bez zgody rządu nie może podejmować żadnych kroków. Zachowuje jednak swą uświęconą tradycją rolę w dziedzinie stosunków dyplomatycznych i częściowo konsularnych, formalnego powoływania i odwoływania przedstawicieli dyplomatycznych swego państwa oraz przyjmowania listów uwierzytelniających i odwołujących od przedstawicieli dyplomatycznych obcych państw.

Natomiast w systemie „mieszanym”, parlamentarno-gabinetowym skuteczna realizacja założeń polityki zagranicznej zależy w dużej mierze od harmonijnego współdziałania głowy państwa, rządu i parlamentu. System taki panuje np. w Polsce pod rządami nowej Konstytucji z dnia 2 kwietnia 1997r. W świetle tej Konstytucji Prezydent Rzeczpospolitej Polskiej jest najwyższym przedstawicielem Polski i stoi na straży suwerenności i bezpieczeństwa Państwa oraz nienaruszalności i niepodzielności jego terytorium. Zgodnie z art. 133 Konstytucji, Prezydent Rzeczpospolitej jako reprezentant państwa w stosunkach zewnętrznych m.in. „mianuje i odwołuje pełnomocnych przedstawicieli RP w innych państwach i przy organizacjach międzynarodowych” oraz „przyjmuje listy uwierzytelniające i odwołujące akredytowanych przy nim przedstawicieli dyplomatycznych innych państw i organizacji międzynarodowych”.

Zgodnie z praktyką międzynarodową, pod pojęciem „pełnomocnych przedstawicieli RP” należy rozumieć przedstawicieli dyplomatycznych zazwyczaj w randze ambasadorów.

W zakresie polityki zagranicznej RP Prezydent współdziała z Prezesem Rady Ministrów i właściwym ministrem. W praktyce oznacza to, że np. w przypadku mianowania i odwoływania „pełnomocnych przedstawicieli” RP w innych państwach i przy organizacjach międzynarodowych Prezydent sprawy te powinien przekonsultować z Premierem i Ministrem Spraw Zagranicznych.

Kwestia wspomnianego „współdziałania” w zakresie polityki zagranicznej, w tym mianowania i odwoływania przedstawicieli dyplomatycznych Polski w innych państwach i organizacjach międzynarodowych nie została w Konstytucji bliżej określona, co może powodować nieporozumienia kompetencyjne. W ramach uprawnienia wynikającego z Konstytucji Prezydent upoważniony jest do przeprowadzenia bezpośrednich rozmów z przedstawicielami innych państw, udziału w spotkaniach na szczycie itp., czyli do uprawiania tzw. osobistej dyplomacji. Ponadto, Prezydent ratyfikuje i wypowiada umowy międzynarodowe. Obok powyższych Prezydent RP posiada także inne kompetencje w interesującym nas zakresie. Na przykład, na wniosek Ministra Spraw Zagranicznych i za aprobatą Prezesa Rady Ministrów udziela obcym kandydatom na ambasadorów w Polsce agrement. W razie, gdy w jakimś państwie głowa pastwa wystawia swym konsulom listy komisyjne, a obcym konsulom udziela exequatur, wówczas także Prezydent RP czyni to samo, na zasadzie wzajemności, w odniesieniu do własnych konsulów w takim państwie, wystawiając im listy komisyjne lub udzielając exequatur konsulom tego państwa w Polsce.

Prezydent RP korzysta także z przysługujących głowie państwa zwyczajowo atrybutów na forum międzynarodowym. Na koniec warto odnotować, że w dyspozycji Prezydenta RP pozostaje pieczęć państwowa najwyższej rangi w Polsce, która wyciskana jest na dokumentach państwowych podpisywanych przez Prezydenta, m.in. na listach uwierzytelniających i odwołujących ambasadorów.

3. Premier i rząd. Zgodnie z przeważającą i znacznie zróżnicowaną praktyką premier i rząd, na czele którego stoi, jest naczelnym i zarządzającym organem władzy państwowej, ustalającym i realizującym, koordynującym i nadzorującym stosunki państwa z zagranicą. W zależności od ustroju państwowego nierzadko powyższymi kompetencjami „dzieli się” z głową państwa i parlamentem. Jedynie w państwach o „kancelarskim” systemie rządzenia premier, a nie głowa państwa, odpowiada za kreowanie i realizację polityki zagranicznej, np. w Wielkiej Brytanii i Niemczech. W niektórych państwach funkcje szefa państwa i szefa rządu wykonywane są przez tę samą osobę, np. w Stanach Zjednoczonych.

Premier, podobnie jak głowa państwa, jest upoważniony, bez specjalnych pełnomocnictw, do prowadzenia rokowań z przedstawicielami obcych państw oraz ma prawo zawierania umów międzynarodowych. Ma więc prawo oświadczenia woli państwa, a to rodzi skutki prawno-międzynarodowe. Zakres kompetencji premiera w dziedzinie stosunków międzynarodowych państwa zależy w każdym państwie od jego wewnętrznego ustawodawstwa i określony jest zazwyczaj w konstytucji. Przeważającą zasadą jest jednak, że podpisywane przez premiera porozumienia międzynarodowe są zatwierdzane bądź przez sam rząd, bądź też wyższe od niego organy państwowe. Polityka zagraniczna, nad którą premier sprawuje ogólne kierownictwo i nadzór, realizowana jest w praktyce głównie przez ministra spraw zagranicznych i jego resort, jak również za pośrednictwem innych ministrów. Premier jest upoważniony do przeprowadzenia bezpośrednio rozmów z przedstawicielami, w tym dyplomatycznymi, obcych państw.

Kompetencje w zakresie stosunków międzynarodowych państwa posiada nie tylko premier, lecz również rząd jako ciało kolegialne. Mianuje on delegatów do podpisywania umów rządowych i wystawia im pełnomocnictwa, które są zazwyczaj kontrasygnowane przez ministra spraw zagranicznych. Premier mianuje także delegatów na konferencje międzynarodowe oraz do najważniejszych organów organizacji międzynarodowych.

Wpływ szefa rządu na kształtowanie stosunków międzynarodowych państwa uległ w naszych czasach wzmocnieniu, głównie dzięki jego bezpośredniemu udziałowi w spotkaniach na „szczycie” oraz w konferencjach międzynarodowych, dzięki niekiedy licznym kontaktom ( wymianom wizyt) z szefami rządów innych państw, podczas których często dyskutowane są ważne kwestie, a także podejmowane decyzje z zakresu zewnętrznych funkcji państwa.

Na przykład, w Polsce, na podstawie Konstytucji z dnia 2 kwietnia 1997r., Prezes Rady Ministrów i kierowana przez niego Rada Ministrów składająca się oprócz premiera z wszystkich ministrów- koordynuje i kontroluje prace organów rządowych, a więc także ministerstwa spraw zagranicznych, „prowadzi politykę wewnętrzną i zagraniczną RP”, „zapewnia bezpieczeństwo zewnętrzne państwa”, „sprawuje ogólne kierownictwo w dziedzinie stosunków z innymi państwami i organizacjami międzynarodowymi”, „zawiera umowy międzynarodowe wymagające ratyfikacji oraz zatwierdza i wypowiada inne umowy międzynarodowe” (art.146).

Zgodnie z art. 148 Konstytucji, premier zapewnia wykonanie polityki Rady Ministrów i określa sposoby jej wykonania oraz koordynuje i kontroluje prace członków Rady Ministrów, a ministrowie kierujący określonymi działami administracji rządowej wypełniają także zadania wyznaczone im przez Prezesa Rady Ministrów (art. 149). Premier ponosi odpowiedzialność za swą pracę i pracę ministrów przed Sejmem, który udziela lub cofa rządowi wotum zaufania.

Premier w ramach swej Kancelarii dysponuje określonymi komórkami organizacyjnymi i doradcami ds. polityki zagranicznej. Prezes Rady Ministrów zgodnie odnośnymi przepisami ma faktycznie prawo wyrażania lub nie wyrażania zgody na mianowanie lub odwoływanie ambasadorów i stałych przedstawicieli przy ONZ. Minister Spraw Zagranicznych występuje bowiem do Prezydenta z wnioskiem o mianowanie lub odwoływanie oficjalnych przedstawicieli za granicą-za zgodą Prezesa Rady Ministrów. Składa on przy tym swój podpis na akcie mianowania ambasadorów przez Prezydenta RP. Nie kontrasygnuje jednak listów uwierzytelniających ambasadorów. Ponadto, Premier nadaje stopnie służbowe ambasadora ad personam i ministra pełnomocnego.

4. Minister Spraw Zagranicznych. Minister Spraw Zagranicznych i jego resort zajmują szczególne miejsce w dziedzinie stosunków zewnętrznych państwa. Minister Spraw Zagranicznych jest członkiem rządu, przed którym odpowiada za działalność kierowanego przez siebie resortu. Do Ministra Spraw Zagranicznych i jego resortu – jako ważnego działu administracji państwowej – należy kierowanie i koordynowanie działalności państwa w dziedzinie stosunków zagranicznych oraz realizacja polityki zagranicznej państwa.

Minister Spraw Zagranicznych reprezentuje państwo w stosunkach międzynarodowych. Jest on upoważniony do prowadzenia rokowań i zawierania umów bez konieczności posiadania specjalnych pełnomocnictw. Do jego kompetencji należy też utrzymywanie kontaktów zarówno z przedstawicielami dyplomatycznymi akredytowanymi w jego państwie, jak i innymi przedstawicielami obcych państw, zwłaszcza ich „szefami” dyplomacji oraz kierowanie służbą dyplomatyczno–konsularną swego państwa. Spełnia on niejako funkcje łącznika i pośrednika między przedstawicielami obcych państw z własnym rządem. Na przykład na podstawie art. 33 Konstytucji Finlandii: „Wszelkie kontakty z innymi państwami lub przedstawicielami dyplomatycznymi Finlandii za granicą powinny odbywać się za pośrednictwem ministra, do którego zakresu należą sprawy zagraniczne”.

Minister ten reprezentuje także swoje państwo na konferencjach i w organizacjach międzynarodowych. Jego oświadczenia są wiążące dla państwa. Ponadto minister spraw zagranicznych towarzyszy przeważnie głowie państwa lub szefowi rządu w ich spotkaniach zagranicznych oraz uczestniczy w procedurze składania listów uwierzytelniających przed ich oficjalnym przekazaniem głowie państwa i udziela exequatur obcym oraz mianuje własnych i przyjmuje listy wprowadzające od obcych charge d’affaires en pied. Uczestniczy też lub sam mianuje urzędników wchodzących w skład służby dyplomatyczno – konsularnej.

Ministrowie Spraw Zagranicznych biorą także udział w pracach różnych komitetów, komisji powoływanych w ramach organizacji regionalnych, integracyjnych, np. UE, polityczno – wojskowych, czy też NATO. Uczestniczą również w misjach międzynarodowych, mediacyjnych, świadczą dobre usługi, jak to miało miejsce w przypadku rozwiązywania ostrego konfliktu zbrojnego na obszarze byłej Jugosławii.

Minister Spraw Zagranicznych realizuje swe zadania za pomocą podległego mu urzędu, zwanego przeważnie „ministerstwem spraw zagranicznych” i aparatu urzędniczego, zwanego w Polsce służbą dyplomatyczno – konsularną.

Dynamiczny rozwój stosunków międzynarodowych i wielki skok liczby państw oraz organizacji międzynarodowych prowadził do stałej rozbudowy i specjalizacji aparatu centralnego służby dyplomatycznej. W niektórych państwach aparat MSZ sięga od tysiąca do kilkunastu tysięcy osób. Na czele ministerstwa Spraw Zagranicznych stoi minister mający do pomocy zastępcę i pomocników ( sekretarza i podsekretarza stanu).

W zależności od ustroju państwowego w różny sposób może przedstawiać się rola ministra spraw zagranicznych w kształtowaniu, realizacji i koordynacji całokształtu polityki zagranicznej państwa. W państwach demokratycznych rola ta w dużej mierze należy także do ministra spraw zagranicznych.

Ministerstwo Spraw Zagranicznych – polityczny koordynator współpracy z zagranicą, odpowiedzialny za realizację polityki zagranicznej państwa. Dba przede wszystkim o interesy swego państwa i jego obywateli za granicą, w tym o przestrzeganie umów międzynarodowych. MSZ kieruje faktycznie bezpośrednio podlegającymi mu przedstawicielstwami dyplomatycznymi, urzędami konsularnymi i innymi misjami oraz instytucjami. Utrzymuje kontakty i prowadzi rozmowy i korespondencję z obcymi przedstawicielami dyplomatycznymi oraz misjami specjalnymi. Koordynuje działalność traktatową państwa, pełniąc m.in. rolę depozytariusza umów międzynarodowych zawieranych przez państwa. Zapewnia kierownictwu państwowemu bieżącą informację na temat sytuacji w świecie, w poszczególnych państwach i regionach.

Minister i Ministerstwo Spraw Zagranicznych RP. W Polsce, podobnie jak w innych państwach, mister spraw zagranicznych jest naczelnym organem administracji państwowej w dziedzinie polityki zagranicznej. Do zakresu jego działań należy opracowywanie założeń i realizacja polityki zagranicznej Polski zgodnie z kierunkami i wytycznymi ustalonymi przez Sejm i Radę Ministrów; reprezentowanie i ochrona interesów Polski i jej obywateli oraz polskich osób prawnych za granicą; programowanie generalnej polityki traktatowej państwa; propagowanie celów i zasad polityki zagranicznej Polski w kraju i za granicą oraz prowadzenie i koordynowanie działalności informacyjnej o Polsce za granicą; utrzymywanie i zacieśnianie więzi z Polonią zagraniczną; polityczne koordynowanie działalności ministrów i kierowników urzędów i instytucji centralnych w dziedzinie stosunków z zagranicą. W dziedzinie działalności gospodarczej, naukowej i technicznej minister spraw zagranicznych współdziała z innymi resortami i instytucjami centralnymi. Koordynuje także współpracę kulturalną, turystyczna i sportową z zagranicą. Minister Spraw Zagranicznych RP realizuje też zadania wynikające z wielu przepisów odrębnych i dotyczących m.in. spraw związanych z obrotem prawnym z zagranicą, obronnością Państwa, służbą konsularną i polityką w sprawach paszportowo-wizowych, obywatelstwa oraz żeglugi morskiej. Minister Spraw Zagranicznych pośredniczy zazwyczaj w realizacji kontaktów prezydenta RP z innymi państwami. Minister Spraw Zagranicznych realizuje politykę zagraniczną Polski, koordynuje i czuwa nad całokształtem stosunków z zagranicą i nad ich zgodnością z generalną linią polityki państwa. Opracowuje kierunki polityki zagranicznej i przygotowuje długofalowe oraz okresowe założenia stosunków politycznych z zagranicą, opracowuje programy wizyt delegacji i realizuje zadania polityki zagranicznej, wynikające z międzynarodowych stosunków dwustronnych i wielostronnych oraz uczestniczy w konferencjach międzynarodowych. Zajmuje więc specjalną pozycję jako generalny koordynator kształtowania i realizacji stosunków Polski z zagranicą. Prowadzi działalność w celu zapewnienia warunków dla rozwoju stosunków z poszczególnymi państwami lub grupami państw, inicjuje zawieranie umów międzynarodowych i współdziała z innymi ministrami przy zawieraniu takich umów oraz nadzoruje ich wykonanie. Stosownie do umów i zwyczajów międzynarodowych MSZ RP występuje do prezydenta, za zgodą prezesa RM, z wnioskami o mianowanie i odwoływanie ambasadorów Polski, w tym przy organizacjach międzynarodowych oraz występuje z wnioskami o udzielenie agrement dla ambasadorów państw obcych. W poszczególnych wypadkach, wynikających z zasady wzajemności, występuje do prezydenta o mianowanie konsulów RP i wystawianie im listów komisyjnych oraz udzielanie exequatur konsulom państw obcych. Zgodnie z umowami i zwyczajami międzynarodowymi, utrzymuje stosunki z przedstawicielami dyplomatycznymi akredytowanymi w Polsce. Zapewnia też łączność kurierską oraz inne rodzaje łączności z przedstawicielami dyplomatycznymi i urzędami konsularnymi. W dziedzinie działalności gospodarczej, naukowej i technicznej MZG RP, współdziałając z zainteresowanymi resortami i instytucjami zapewnia koordynację działalności państwa w tych dziedzinach. W podobny sposób koordynuje także współpracę kulturalną, turystyczną i sportową z zagranicą. Wytycza też długofalowe i okresowe założenia pracy informacyjno-propagandowej za granicą. Minister nadzoruje jednostki organizacyjne resortu Ministerstwa Spraw Zagranicznych, współdziała z ministrem Gospodarki przy powoływaniu i znoszeniu placówek handlowych za granicą, prowadzi politykę kadrową i zatrudnienia oraz ustala kwalifikacje wymagane od osób zatrudnionych w resorcie, mianuje i odwołuje pracowników przedstawicielstw dyplomatycznych i urzędów konsularnych. Wykonuje także prawa i obowiązki wynikające z odrębnych przepisów, szczególnie w zakresie: służby dyplomatycznej i konsularnej, obronności państwa, polityki w sprawach paszportowo-wizowych, obywatelstwa i turystyki, spraw związanych z obrotem prawnym z zagranicą, żeglugi morskiej, zawierania konwencji konsularnych itd. Zgodnie ze statutem MSZ z dnia 17.07.1998 r. MSZ jest urzędem administracji rządowej obsługującym Ministra Spraw Zagranicznych, działającym pod jego bezpośrednim kierownictwem. Kieruje on MSZ przy pomocy sekretarza stanu, podsekretarzy stanu oraz dyrektora generalnego. Minister może tworzyć rady i zespoły jako organy pomocnicze lub opiniodawczo-doradcze o charakterze stałym lub doraźnym. W skład MSZ wchodzi wiele komórek administracyjnych dzielących się na terytorialne, funkcjonalne i administracyjne . 8 VIII 1998 r. ustawą o organizacji i trybie pracy Rady Ministrów oraz zakresie działania ministrów.

W zgodności ze statutem MSZ z 17 lipca 1998 r. w skład MSZ RP wchodzą następujące komórki organizacyjne 1) Gabinet Polityczny ministra, 2) Sekretariat Ministra, 3) Biuro Dyrektora generalnego, 4)Departament Strategii i Planowania Polityki, 5)Departament Polityki Bezpieczeństwa, 6)Departament Krajów Pozaeuropejskich i Systemu Narodów Zjednoczonych, 7)Departament Polityki Europejskiej, 8) Departament Spraw Prawnych i Konsularnych, 9) Departament Dyplomacji Kulturalnej, 10)Departament Integracji Europejskiej, 11)Departament Polityki Bezpieczeństwa Europejskiego, 12) Departament Polityki Eksportowej, 13)Departament Europy Wschodniej, 14)Departament Ameryki Północnej, 15) Departament Azji, Australii i Ameryki Łacińskiej, 16)Departament Afryki i Bliskiego Wschodu , 17) Departament do Spraw Politycznych ONZ, 18) Departament do Spraw Ekonomiczno-Społecznych ONZ, 19) Departament Europy Zachodniej, 20) Departament Europy Środkowej i Południowej, 21)Departament Konsularny, 22)Departament Polonii, 23) Departament Prawny, 24) Departament Traktatowy, 25)Departament Polityki Kulturalno-Naukowej, 26) Departament Promocji, 27) Departament Systemu Informacji, 28) Departament Unii Ekonomicznych, 29) Departament Instytucji Europejskich i Polityki Regionalnej, 30) Departament Analiz Ekonomicznych, 31) Protokół Dyplomatyczny, 32) Biuro Kadr, 33)Biuro Szkolenia, 34) Biuro Administracji, 35)Biuro Finansów, 36) Biuro Informatyki i Łączności, 37) Biuro Spraw Obronnych, 38)Archiwum.

Przy Ministerstwie działa, jako jednostka wyodrębniona, Gospodarstwo Pomocnicze „Zarząd Obsługi”.

Obecnie we wszystkich krajach świata problematyką międzynarodową oprócz MSZ zajmują się także inne centralne organy państwowe, wyposażone w odpowiedni zakres kompetencji w określonej dziedzinie stosunków międzynarodowych, w tym handlowo – gospodarczej.

W czasach współczesnych doszło do rozkwitu różnych form organów do spraw realizacji stosunków międzynarodowych, działających w zdecydowanej większości na podstawie skodyfikowanych norm prawa międzynarodowego. Do organów państwa działających za granicą zalicza się obecnie stałe misje dyplomatyczne, stałe misje i przedstawicieli państw przy organizacjach międzynarodowych, urzędy konsularne, przedstawicielstwa handlowe, misje specjalne( tzw. ad hoc). Do organów państw za granicę zalicza się również tzw. ośrodki kulturalno – propagandowe, oddziały wojskowe, okręty wojenne, samoloty wojskowe, misje wojskowe, oddziały biorące udział w doraźnych siłach zbrojnych ONZ, a także przedstawicieli państw w różnych komisjach międzynarodowych.

Stałe misje dyplomatyczne – najważniejsza rola (ambasady, poselstwa). Jest to specyficzny, stały organ państwa wysyłającego dla reprezentowania go i wykonywania innych funkcji dyplomatycznych w państwie przyjmującym. Misja dyplomatyczna to faktycznie „biuro” szefa misji dyplomatycznej, składające się z zespołu funkcjonariuszy merytorycznych i pracowników techniczno – administracyjnych, będących urzędnikami państwa wysyłającego. Misja istnieje niezależnie od zmieniającego się jej składu osobowego (rotacja). Nie posiada ona podmiotowości w prawie wewnętrznym państwa przyjmującego i nie może stawać w jego sądach. Bezpośrednią więc odpowiedzialność za jej działalność ponosi państwo wysyłające. Chroni ją w tej działalności nietykalność i immunitet jurysdykcyjny. Misja może więc być otwarta tylko przez podmiot prawa międzynarodowego. Oba podmioty muszą się wzajemnie uznawać i muszą na otwarcie misji wyrazić zgodę. Postrzegana jest przy tym zasada suwerennej równości państw i zasada wzajemności. Współcześnie można mówić o następujących kategoriach misji dyplomatycznych:

• Ambasady

• Nuncjatury

• Poselstwa

• Internuncjatury

Oraz misje dyplomatyczne nowego typu:

• Wysokie komisariaty państw wspólnoty Narodów

• Stałe przedstawicielstwa państw przy organizacji międzynarodowych w niektórych państwach

Przeważnie w skład misji wchodzą komórki organizacyjne:

• Szef misji i jego sekretariat

• Wydział polityczny

• Attachat wojskowy

• Wydział ekonomiczny

• Wydział konsularnych

• Wydział ds. kultury

• Wydział ds. nauki i technologii

• Wydział prasowy

• Wydział administracyjny

• Wydział łączności

Mogą też istnieć inne komórki organizacyjne. Misja dyplomatyczna jest więc oficjalnym urzędem państwa wysyłającego, o charakterze przedstawicielskim, który znajduje się i działa na terytorium państwa przyjmującego, kierowanym przez właściwie upełnomocnionego przedstawiciela dyplomatycznego, jednoosobowo odpowiedzialnego za działalność misji. Misja dyplomatyczna działa na podstawie dyrektyw i poleceń swego rządu ( poprzez MSZ). Dysponuje właściwymi środkami finansowymi. Może otwierać konta w bankach i dysponować majątkiem ruchomym i nieruchomym, aby realizować funkcje dyplomatyczne; majątek ten korzysta z przywilejów i immunitetów dyplomatycznych. Nie posiada ona jednak osobowości prawnej w prawie wewnętrznym państwa przyjmującego. Misja dyplomatyczna uprawniona jest do zajmowania się w imieniu państwa wysyłającego praktycznie wszystkimi sprawami. W Polsce misje dyplomatyczne ustanowione są na podstawie decyzji ministra spraw zagranicznych i podlegają funkcyjnie i organizacyjnie wyłącznie ministerstwu spraw zagranicznych. Na czele ambasady stoi z reguły przedstawiciel dyplomatyczny w randze ambasadora, a na czele poselstwa poseł. Jak nie oni to tę funkcję pełni „charge d’affaires” akredytowany przy ministrze spraw zagranicznych. Różnica między ambasadą a poselstwem ma obecnie jedynie znaczenie protokolarne i częściowo polityczne; przejaw obniżenia szczebla stosunków oficjalnych między krajami- utrzymanie stosunków dyplomatycznych na szczeblu poselstw. W świetle konwencji wiedeńskiej z 1961 r. misje dyplomatyczne są dwojakiego szczebla: ambasada i poselstwo. Różnica między nimi jest identyczna jak między ambasadorem a posłem, a więc wyłącznie protokolarno-prestiżowa, gdyż zakres ich przywilejów i immunitetów jest jednakowy. Instytucja poselstwa faktycznie należy już do przeszłości.

Szef misji dyplomatycznej-reprezentując swe państwo, jego interesy i interesy obywateli w państwie przyjmującym szef misji dyplomatycznej korzysta z ogólnego pełnomocnictwa bez konieczności posiadania specjalnych, ad hoc, pełnomocnictw. Wynika ono z listów uwierzytelniających. Jeśli chodzi o zaciąganie zobowiązań w formie podpisywania umowy, to szef misji dyplomatycznej może bez specjalnego pełnomocnictwa jedynie wyrazić zgodę na przyjęcie tekstu umowy (parafować) i to tylko w stosunkach między państwem wysyłającym i państwem przyjmującym. Przedstawiciel dyplomatyczny państwa akredytowany jest bądź przy głowie danego państwa, bądź ministrze spraw zagranicznych, lub organizacji międzynarodowej. Ma charakter przedstawicielski. Może być dezawuowany jedynie przez swój rząd (głowę państwa), odwoływany i zastępowany przez inną osobę. Rząd państwa wysyłającego ponosi w całej rozciągłości odpowiedzialność za działalność swego przedstawiciela dyplomatycznego. Szef misji dyplomatycznej pełni rolę koordynatora całokształtu interesów i działań swego państwa w państwie urzędowania; prowadzi też „na co dzień” dialog i rokowania z władzami państwa przyjmującego oraz koordynuje, inicjuje i śledzi rozwój współpracy dwustronnej.

Kurierzy dyplomatyczni wchodzą w zasadzie w skład służby dyplomatyczno –konsularnej. Dzielą się na kurierów ad hoc i kurierów zawodowych. Kurierzy mogą być: dyplomatyczni, konsularni wysyłani przez misje specjalne i delegacje państwowe oraz organizacje międzynarodowe. Z 1961 r. Konwencja wiedeńska reguluje status kuriera dyplomatycznego. Nowością wprowadzoną w 1961 r. jest to, że poczta dyplomatyczna może być powierzona kapitanowi powierzanego statku handlowego (nie są uważane za kurierów, ale pełnią ich funkcje), a z 1963 r. może też być powierzona kapitanowi statku morskiego.

Specjalne organy quasi-dyplomatyczne (quasi-dyplomacja) i quasi-konsularne. Praktyka zna przypadki powoływania specjalnych organów pełniących faktycznie funkcje misji dyplomatycznych między państwami, a mianowicie przedstawicielstw politycznych. Ma to przeważnie miejsce w sytuacji niecałkowitego uregulowania spraw związanych z zakończoną wojną lub brakiem uznania. Specyficzny rodzaj omawianych organów państwowych stanowią tworzone od 1971 roku przez Libię tzw. Biura Ludowe (tylko te przywileje i immunitety, które są przyjmowane przez państwo przyjmują je). Również w sytuacji, gdy państwa nie uznają się wzajemnie lub gdy uznanie to jest tylko częściowe, np. de facto mogą one ustanowić dla utrzymywania kontaktów między sobą stałe misje polityczne (od marca 1979 roku misje takie funkcjonowały między Stanami Zjednoczonymi a CHRL ←miały one quasi-dyplomatyczny charakter i nosiły nazwy biur łącznikowych, korzystały z przywilejów i immunitetów dyplomatycznych).

W praktyce więc, obok oficjalnych organów przedstawicielskich suwerennych państw, ustanawiane są także stałe i tymczasowe misje polityczne, np. przez władze (rządy) narodów walczących o swe wyzwolenie narodowe. Misje te mają jednak tzw. quasi-dyplomatyczny status i korzystają jedynie z przywilejów i immunitetów przyznawanych im przez państwo przyjmujące. Nie reprezentują one oficjalnie państwa i nie mają dyplomatycznego charakteru, mimo że pełnią niektóre oficjalne funkcje za zgodą państwa przyjmującego. Funkcje takie w określonych okolicznościach mogą pełnić m.in. izby handlowe, biura turystyczne, agencje informacyjne itp.

Urzędy konsularne ← zawodowe i honorowe są to organy zagraniczne państwa do spraw realizacji stosunków konsularnych z innymi państwami. Urzędy konsularne reprezentują interesy państwa jedynie w ściśle określonym zakresie, to znaczy stosunków konsularnych, konsularnych więc w zakresie znacznie węższym aniżeli misje dyplomatyczne, które upoważnione są do reprezentowania całokształtu interesów państwa wysyłającego w państwie przyjmującym. W Polsce ustanowione są one na podstawie decyzji ministra spraw zagranicznych i organizacyjnie oraz funkcyjnie podlegają MSZ.

Biura radcy handlowego oraz stanowiska radcy, sekretarza ekonomicznego, finansowego itp.

Instytut kulturowy, ośrodki informacyjne (zwane są różnie, m.in. instytutami kultury, ośrodkami informacji, instytutami polskimi, domami kultury, a nawet stacjami naukowymi. Podlegają one organizacyjnie bądź funkcyjnie MSZ, ministerstwu kultury lub innemu centralnemu organowi państwowemu (np. W Polsce instytuty kultury powoływane są na podstawie zarządzeń Ministra Spraw Zagranicznych; nadzór nad ich działalnością sprawuje dyrektor Departamentu Dyplomacji Kulturalnej; w 1999 roku działało 15 instytutów polskich za granicą i tyle samo instytutów obcych państw w Polsce).

Stałe przedstawicielstwa państw przy organizacjach międzynarodowych i delegacje na konferencje. Ważna rola dyplomacji wielostronnej lub konferencyjnej. Różne formy współpracy wielostronnej ← zwłaszcza konferencje. Konwencja Wiedeńska z 14.03.1975 roku o reprezentacji państw w ich stosunkach z organizacjami międzynarodowymi o charakterze uniwersalnym..

Misje specjalne ad hoc ← misje takie w odróżnieniu od stałych misji dyplomatycznych, mają charakter czasowy. Misje specjalne mają wszechstronne zastosowanie i w poważnym stopniu przyczyniają się do realizacji założeń polityki zagranicznej państwa. Współcześnie występuje znaczne zróżnicowanie charakteru misji specjalnych. A funkcje i zadania misji specjalnych mogą być różnorodne, faktycznie wszystkie sprawy interesujące państwa m.in. przeprowadzenie rokowań, podpisanie umów, przedyskutowanie sytuacji w danym państwie czy regionie, rozwój stosunków dwustronnych, załatwienie kwestii spornych, mogą też być misje polityczne-ceremonialne. Współcześnie bardzo liczne misje wysyłane są w celu załatwienia spraw technicznych, często o charakterze wąskospecjalistycznym. Misja specjalna pozwala także na podniesienie szczebla kontaktów między państwami nawet do najwyższego szczebla i spożytkowanie wiedzy specjalistów z określonych dziedzin, którymi nie dysponuje stałe przedstawicielstwo dyplomatyczne.

Oddziały wojskowe ← organy wysyłające z określonego zakresu przywilejów i immunitetów. Współcześnie status takich oddziałów określany jest każdorazowo na podstawie umowy międzynarodowej. Członkom obcych sił zbrojnych przyznaje się ograniczony immunitet jurysdykcyjny ze względu na zasadę suwerenności państwowej. Z nieograniczonego immunitetu jurysdykcyjnego korzystają zazwyczaj jedynie wojska okupacyjne. Umowy o statusie sił zbrojnych na terytorium państwa przyjmującego powinny mieć charakter tymczasowy. Decyzję o wyznaczeniu żołnierza do pełnienia służby za granicą podejmuje minister obrony narodowej, natomiast przy wyznaczaniu żołnierza do służby w przedstawicielstwie wojskowym przy organizacjach międzynarodowych albo bezpośrednio w jej strukturach konieczne jest także uzgodnienie z ministrem spraw zagranicznych.

Misje wojskowe mogą mieć charakter stały lub tymczasowy; mogą one działać samodzielnie lub wchodzić w skład organów międzynarodowych składających się z kilu państw. Misje wojskowe korzystają z przywilejów i immunitetów dyplomatycznych. Są one przyznawane na podstawie specjalnych porozumień między zainteresowanymi państwami lub na podstawie międzynarodowego prawa zwyczajowego. Współcześnie do misji wojskowych o charakterze tymczasowym może mieć zastosowanie Konwencja o misjach specjalnych z 1969 roku, jeśli zgodzą się na to zainteresowane państwa.

Okręty wojenne i inne rządowe jednostki pływające używane do celów niehandlowych ← zgodnie z międzynarodowym prawem zwyczajowym okręty wojenne należące do sił zbrojnych państwa wysyłającego są jego organami i korzystają z immunitetu jurysdykcyjnego, zarówno na morzu otwartym jak i na obcych wodach terytorialnych. 1982 r.(9.12) Konwencja Narodów Zjednoczonych o prawie morza. Okręt nie może zagrażać pokojowi, porządkowi publicznemu lub bezpieczeństwu państwa nadbrzeżnego. Okręt wojenny nie może też podejmować działań przeciwko suwerenności, terytorialnej integralności lub politycznej niezawisłości państwa nadbrzeżnego. Okręt podwodny zobowiązany jest płynąć przez morze terytorialne na powierzchni i z podniesioną banderą swego państwa.

Przedstawiciele państw w komisjach międzynarodowych i misjach obserwatorów-głównie tworzone pod auspicjom ONZ,OBWE i Unii Europejskiej. Na podstawie specjalnych porozumień członkowie takich komisji korzystają zazwyczaj z przywilejów i immunitetów-faktycznie dyplomatycznych. W odróżnieniu jednak od funkcjonariuszy organizacji międzynarodowych są oni mianowani i odwoływani przez państwo wysyłające według ustalonej w porozumieniu procedury i podlegają jurysdykcji tego państwa.

Doraźne siły ONZ –powoływane są na podstawie specjalnych porozumień zawieranych przez Sekretarza Generalnego ONZ z poszczególnymi państwami w celu pełnienia misji o charakterze pokojowym. Powoływanie obecnie na podstawie decyzji Rady Bezpieczeństwa, doraźne siły zbrojne ONZ mają charakter dwojaki: międzynarodowy i narodowy. Na podstawie specjalnych porozumień zawieranych między ONZ a państwem przyjmującym Doraźne Siły Zbrojne ONZ korzystają na terytorium tego państwa z szerokiego zakresu przywilejów i immunitetów „przysługującego funkcjonariuszom organizacji należących do systemu ONZ”. Dla zwiększenia ochrony osób zaangażowanych w różnych komisjach ONZ została przyjęta 9.09.1994 r. przez zgromadzenia ogólne NZ konwencja o bezpieczeństwie personelu ONZ i personelu współdziałającego. Konwencja ta wprowadza zasadę ścigania i karania osób, które dopuściły się zamachów na członków personelu zaangażowanego przez ONZ w charakterze: członków wojskowych, policyjnych oraz cywilnych jednostek biorących udział w operacjach ONZ.