19 III 1815 r. Regulamin Kongresu Wiedeńskiego:

W regulaminie Kongresu Wiedeńskiego 19 III 1815 r. znalazła swe potwierdzenie m.in. zasada suwerennej równości państw, zrywając z obowiązującą do tego czasu praktyką, że o miejscu dyplomaty w porządku pierwszeństwa ( precedencji) decydował tytuł, więzy pokrewieństwa i pozycja władcy (Papież, cesarz, król, Książe). Na tle precedencji do 1815 r. miało miejsce wiele sporów i konfliktów. W niektórych państwach graniczyło z absurdem, np. w staraniach władcy przyjmującego, by każdemu z ambasadorów wielkich mocarstw zapewnić osobne drzwi wejściowe do królewskich pomieszczeń, w których byli przyjmowani. Regulamin wiedeński uregulował tę konfliktogenną kwestie precedencji ustalając jednolite stopnie przedstawicieli dyplomatycznych i zasady pierwszeństwa. Do tego czasu np. nie rozróżniano klas i rang dyplomatycznych. Potem wytworzył się podział na tzw. posłów nadzwyczajnych i na posłów zwykłych, zwanych rezydentami. Nadzwyczajnym posłom dawano pierwszeństwo przed rezydentami. Dochodziło również na tym tle do sporów „wewnętrznych”. Regulamin podzielił „agentów dyplomatycznych” na trzy klasy: ambasadorów, legatów, lub nuncjuszów, posłów lub równorzędnych im ministrów i innych uwierzytelnionych przy monarchach oraz charge d’affaires akredytowanych przy ministrach spraw zagranicznych.

Charakter „reprezentacyjny” regulamin przyznał jedynie ambasadorom, legatom i nuncjuszom. Regulamin pozbawił „agentów dyplomatycznych” wysyłanych w misjach nadzwyczajnych pierwszeństwa z racji pełnienia swej misji.

Regulamin zasadniczo zdemokratyzował stosunki między państwami, gdyż wprowadził zasadę, zgodnie, z którą w każdej klasie przedstawiciele dyplomatyczni zajmują miejsce w porządku pierwszeństwa w zależności od daty urzędowej notyfikacji o ich przybyciu. Jedyny wyjątek uczyniono do przedstawicieli Papieża. Regulamin więc nie uzależniał już precedencji od wielkości, charakteru i znaczenia państwa, lecz wprowadził zasadę, przynajmniej w zakresie protokołu, równości suwerennych państw.

Zasada suwerennej równości została podkreślona w art. 5,6 i 7 Regulaminu, które wprowadzają jednakowe zasady i porządek protokolarny w danym państwie, wobec wszystkich przedstawicieli dyplomatycznych danej klasy.

Artykuł 6 wyraźnie stwierdził, że „Związki rodzinne lub węzły pokrewieństwa między dworami nie dają ich przedstawicielom dyplomatycznym żadnego wyróżnienia w randze. To samo dotyczy sojuszów politycznych”.

Artykuł 7 przewiduje stosowanie losowania przy ustalaniu kolejności podpisów w przypadku traktatów podpisywanych przez kilka państw, a uznających zasadę alternatu.

Regulamin nie uregulował wprawdzie przywilejów i immunitetów, jednakże zawierał wiele zasad, które dały początek współczesnemu prawu dyplomatycznemu.

W trzy lata później, a więc w 1818 r. – na Kongresie Akwizgrańskim, podpisano protokół uzupełniający do Regulaminu Wiedeńskiego z 1815 r. Protokołem tym wprowadzono czwartą klasę przedstawicieli dyplomatycznych, tzw. ministrów – rezydentów stanowiących klasę średnią między ministrami stopnia drugiego. Dało to podstawy do prawdziwego rozkwitu prawa i praktyki dyplomatycznej w XX w., zwłaszcza po II wojnie światowej.

Zasadniczym krokiem na drodze rozwoju nowożytnego prawa dyplomatycznego było dzieło Hugo Grocjusza- „Trzy księgi o prawie wojny i pokoju” wydane w 1625 r. Zawiera ono odrębny rozdział o prawie poselstw, stanowiący niejako fundament doktryny tego prawa w następnych stuleciach. Na pojęcie dyplomacji składają się trzy elementy. W pierwszym znaczeniu- dyplomacja występuje, jako oficjalna działalność organów państwowych o kompetencjach w sferze stosunków międzynarodowych, głównie przedstawicieli dyplomatycznych. W drugim-jako opierający się na założeniach naukowych zespół metod i środków oraz sztuka osiągnięcia celów polityki zagranicznej, państwa prowadzenia i utrzymywania stosunków między państwami. W trzecim znaczeniu termin dyplomacja określa się dysponujący odpowiednimi kwalifikacjami zespół ludzi (służba dyplomatyczno-konsularna) oraz aparat organizacyjny (ministerstwo spraw zagranicznych, stale i ad hoc misje dyplomatyczne). Choć te elementy trzy występują osobno, to dopiero razem wzięte wyjaśniają najważniejsze aspekty terminu dyplomacja. Współcześnie źródłami prawa dyplomatycznego są:

• Wielostronne umowy międzynarodowe, głównie Konwencja Wiedeńska z 1961 r. (podstawowe źródło współczesnego prawa dyplomatycznego- akt prawnomiędzynarodowy o znaczeniu powszechnym)

• Umowy wielostronne i dwustronne regulujące status prawny oraz przywileje i immunitety organizacji międzynarodowych i ich funkcjonariuszy oraz przedstawicieli państw i delegacji.

• Umowy dwustronne

• Akty prawa wewnętrznego

• Zwyczaj międzynarodowy

• Praktyka sądowa i dyplomatyczna

• Doktryna prawa dyplomatycznego

Od międzynarodowego prawa zwyczajowego należy odróżnić międzynarodowe zwyczaje, niemające charakteru normy prawa zwyczajowego. Zalicza się do nich m.in. zasady kurtuazji międzynarodowej, obowiązującej w sensie prawnym.

Prawo dyplomatyczne jest, obok prawa konsularnego, morskiego, wojennego, najstarszym i najbardziej uniwersalnym dziełem jednak kodyfikacja jego norm dokonywała się właściwie dopiero od pierwszej połowy XIX w. Pierwszej oficjalnej, częściowej kodyfikacji prawa dyplomatycznego dokonano na Kongresie Wiedeńskim, który dnia:19.03.1815 r. przyjął regulamin w sprawie rang szefów misji dyplomatycznych. Uporządkował on przede wszystkim zasady pierwszeństwa (precedencji) oraz kwestie związane z tytułowaniem szefów misji dyplomatycznych, określając ściśle nazwy klas i rangi przedstawicieli dyplomatycznych. Regulamin przyczynił się do demokratyzacji prawa dyplomatycznego, a szczególnie uznania zasady suwerennej równości państw 21.10.1818 r., Protokół Kongresu Akwizgrańskiego stanowił uzupełnienie.

• 1928 r. VI Konferencja Unii panamerykańskiej w Hawanie – została przyjęta Konwencja o agentach dyplomatycznych. Oprócz postanowień o klasach i rangach regulowała ona także zagadnienia prawa legacji, przywilejów i immunitetów, jak również w pewnej mierze status misji specjalnych, a więc dyplomacji ad hoc. Konwencja Hawańska ma charakter ściśle regionalny, ratyfikowało ją tylko 15 państw (nie ratyfikowały m.in. Stany Zjednoczone).

• W ramach Ligi Narodów komitet ekspertów ds. kodyfikacji prawa międzynarodowego włączył w 1925 r. do planu prac kodyfikacyjnych dwa zagadnienia z dziedziny prawa dyplomatycznego: klasy oraz przywileje i immunitety przedstawicieli dyplomatycznych. Jednak problematyka ta nie pojawiła się na Konferencji Kodyfikacyjnej w 1930 r. (ponieważ większość krajów wypowiedziała się przeciw zmianom w istniejącej praktyce prawa dyplomatycznego).

• W ramach ONZ konwencja z 13.02.1946 r. o przywilejach i immunitetach ONZ oraz konwencja z 21.11.1947 r. o przywilejach i immunitetach organizacji wyspecjalizowanych.

• Wiedeń 1961 r. –Konwencja Wiedeńska o stosunkach dyplomatycznych (53 artykuły-wielostronny akt międzynarodowy). Konferencja w Wiedniu opracowała także dwa protokoły fakultatywne: w sprawie nabycia obywatelstwa oraz w sprawie obowiązkowego załatwiania sporów wynikłych na tle stosowania postanowień konwencji. Konwencja weszła w życie 24.IV.1964 r. W przeważającej mierze skodyfikowała ona istniejące już i ukształtowane w ciągu stuleci normy międzynarodowego prawa zwyczajowego, dotyczące jednak tylko „klasycznej” dyplomacji realizowanej za pośrednictwem stałych misji dyplomatycznych (ambasad, poselstw). Jednakowoż nie ograniczyła się tylko do kodyfikacji istniejących norm zwyczajowych, lecz wyrażała i potwierdzała. W wielu wypadkach także nowe tendencje i nową praktykę w prawie dyplomatycznym, co znalazło m.in. wyraz w przyjęciu słusznego założenia, że przywileje i immunitety przysługują państwu, a nie poszczególnym osobom i że zakres ich powinien się opierać na zasadzie funkcjonalnej. Tendencje te znalazły również potwierdzenie w określeniu najważniejszych funkcji dyplomatycznych, w tym przyznaniu misjom dyplomatycznym możliwości wykonywania funkcji konsularnych. Uwzględniały także postęp w rozwoju techniki, w rozwoju stosunków społecznych itp. Przyjęcie konwencji przyczyniło się w odczuwalny sposób do ujednolicenia praktyki dyplomatycznej i stosowania norm prawa dyplomatycznego także przez liczne nowe państwa, które niedawno pojawiły się na arenie międzynarodowej. Duże znaczenie miało uregulowanie przez Konwencję dziedzin, w których praktyka była niejednolita, a nierzadko sprzeczna, szczególnie w zakresie: przywilejów i immunitetów, głównie immunitetu od jurysdykcji cywilnej, określenia statusu personelu administracyjnego i technicznego, statusu obywateli państwa przyjmującego lub trzeciego, zatrudnionych w charakterze członków misji dyplomatycznej państwa wysyłającego itp. Dzięki tej konwencji m.in. wiele kwestii, zwłaszcza z dziedziny zwolnień od kontroli i opłat celnych, podatkowych i innych, opierających się do tego czasu na niepewnych podstawach kurtuazji międzynarodowej i zasadzie wzajemności, zostało przekształconych w jednoznacznie wiążące normy prawno-międzynarodowe.

Konwencja nie skodyfikowała jednak wszystkich kwestii z zakresu praktyki dyplomatycznej, potwierdzając we wstępie, że normy międzynarodowego prawa zwyczajowego obowiązują nadal w sprawach, które nie zostały wyraźnie uregulowane jej postanowieniami. Kodyfikacja norm prawa dyplomatycznego w Konwencji miała też znaczenie precedensowe, gdyż wiele jej sformułowań i postanowień zostało wprowadzonych do innych późniejszych aktów prawno- międzynarodowych regulujących ich status służby konsularnej, misji specjalnych, przedstawicieli państw w organizacjach międzynarodowych, jak również do aktów prawa wewnętrznego. Dlatego też, mimo pewnych niedostatków i luk, jak np. w sprawie statusu kuriera i poczty dyplomatycznej, braku bliższego określenia mienia ambasady i jej statusu itd., Konwencja Wiedeńska z 1961 r. stanowi zasadniczy krok w postępowym rozwoju prawa dyplomatycznego, stając się punktem wyjściowym i wzorcem w kodyfikacji innych dziedzin. Przyczyniła się ona do dalszej demokratyzacji prawa dyplomatycznego, uznając za podstawę całkowitą równość państw, niedyskryminację i nie mieszanie się do spraw wewnętrznych innych państw oraz poszanowanie ich godności.

W konwencji tej obok fundamentalnej zasady, jaką jest suwerenna równość państw, znalazły potwierdzenie także tak zasadnicze i postępowe funkcje współczesnej dyplomacji, jak działanie na rzecz utrzymania pokoju i bezpieczeństwa międzynarodowego oraz rozwoju przyjaznych stosunków między narodami i państwami bez względu na odmienność ich systemów ustrojowych i społecznych. Konwencja ta jest obecnie prawdziwie uniwersalnym aktem prawno-międzynarodowym, stając się jednocześnie wykładnikiem prawa zwyczajowego dla państw, które nie są jeszcze jej stronami.

Dlatego też przyjęcie Konwencji Wiedeńskiej z 1961 r było doniosłym przełomowym wydarzeniem w długiej historii kształtowania się zasad i norm prawa dyplomatycznego. Zrodził się bowiem po raz pierwszy instrument kompleksowo kodyfikujący i systematyzujący zespół norm prawnych w dziedzinie stosunków dyplomatycznych, zwłaszcza przywilejów i immunitetów, koniecznych do swobodnego wypełniania funkcji dyplomatycznych. Ten doniosły akt prawno międzynarodowy rozstrzygnął szereg problemów praktycznych pojawiających się w stosunkach między państwem wysyłającym i państwem przyjmującym, przyczyniając się do wzmocnienia zasady suwerennej równości państw i pokojowych konstruktywnych stosunkach między nimi.

W związku ze zdarzającymi się niekiedy drastycznymi naruszeniami postanowień Konwencji Wiedeńskiej z 1961 r. bardzo istotna kwestią jest konsekwentna realizacja jej postanowień, podobnie zresztą jak i innych konwencji w tym przedmiocie. W tym aspekcie duże praktycznie znaczenie miałoby ratyfikacja przez wszystkie strony Konwencji Wiedeńskiej z 1961 r. Protokołu Fakultatywnego dotyczącego Obowiązkowego Załatwiania Sporów Międzynarodowych przez Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości w Hadze, który w sposób bezstronny rozstrzygnąłby spory powstałe na tle naruszeń przywilejów i immunitetów dyplomatycznych, a więc m.in. niezależnie od tego, czy chodzi o małe, średnie czy też wielkie państwo (mocarstwo). Protokół ten stanowi załącznik do Konwencji Wiedeńskiej z 1961 roku.

Nie spotkał się jednak z szerszym przyjęciem. W roku 1997 stronami było 61 państw. Podobnie nie spotkał się z większym zainteresowaniem także drugi dokument. Protokół fakultatywny do Konwencji Wiedeńskiej z 1961 r. dotyczący nabycia obywatelstwa. Jego celem jest głównie wyeliminowanie pojawiających się problemów na tle obowiązywania w niektórych państwach, m.in. USA, Wielkiej Brytanii, zasady ius soli. W roku 1966 stronami tegoż protokołu było 48 państw.

Mimo zgłoszenia wielu projektów. Konwencja Wiedeńska z 1961 roku nie zdołała uregulować sprawy statusu misji specjalnych. Prace kodyfikacyjne w tej ważnej dziedzinie współczesnej dyplomacji trwały jednak nadal i po kilku latach zakończyły się w 1969 roku, gdy Zgromadzenie Ogólne NZ zaakceptowało Konwencje o misjach specjalnych, wzorującą się na Konwencji Wiedeńskiej z 1961 roku. Pewną nowością było zaakceptowanie w niej specjalnego uprzywilejowanego statusu osobistości wysokiej rangi państwowej.

W latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych znacznie wzrosła liczba zamachów na nietykalność osób korzystających z międzynarodowych przywilejów i immunitetów. Dlatego też zarysowała się konieczność wzmożenia ochrony tych osób, oparta na międzynarodowych normach prawnych. Inicjatywa opracowania odpowiedniej konwencji została zaaprobowana na XXVI sesji Zgromadzenia Ogólnego NZ rezolucją z dnia: 3 grudnia 1971 roku. KPM opracowała projekt odpowiedniej konwencji. Dnia 14 grudnia 1973 roku. Zgromadzenie Ogólne NZ przyjęło na podstawie specjalnej rezolucji ostateczny tekst Konwencji o zapobieganiu i karaniu przestępstw przeciwko osobom korzystającym z ochrony międzynarodowej, włącznie z przedstawicielami dyplomatycznymi. Znaczną nowością w dotychczasowej praktyce ONZ stało się przyjęcie w Konwencji (art. 14) tzw. klauzuli „wszystkich państw”, oznaczającej, że do Konwencji mogą przystąpić wszystkie państwa świata w odróżnieniu od poprzednich, ograniczających uczestnictwo tylko do państw będących członkami ONZ i organizacji systemu ONZ.