4. Funkcje konsularne

Podobnie jak funkcje dyplomatyczne, także konsularne podlegają w długim procesie historycznym przemianom i rozwojowi. Na skutek wielu przemian pojawiają się nowe funkcje dawniej nieznane służbie konsularnej, jak promocja kultury. Najważniejsza funkcja konsularna-ochrona w państwie przyjmującym interesów państwa wysyłającego oraz jego obywateli, zarówno osób fizycznych jak i prawnych, w granicach dozwolonych przez prawo międzynarodowe. Inne funkcje niż przewidziane w Konwencji z 1963 roku nie mogą być sprzeczne z przepisami państwa przyjmującego lub jego wolą oraz zawartymi umowami międzynarodowymi obowiązującymi między obu państwami. Funkcje konsularne można podzielić (nie ma większego znaczenia ten podział):

- ochrona interesów państwa wysyłającego i jego obywateli (opieka konsularna)

- funkcje konsularne o charakterze administracyjnym, sądowym, notarialnym, urzędnika stanu cywilnego, w sprawach spadkowych, opieki i kurateli oraz depozytu,

- funkcje konsularne w dziedzinie żeglugi morskiej i powietrznej,

- funkcje w zakresie promocji stosunków gospodarczych i handlowych,

- funkcje w zakresie promocji stosunków konsularnych i naukowych,

- funkcja informacyjna,

- funkcje polityczne i specyficzne zadania o charakterze dyplomatycznym.

W ramach opieki konsularnej obywatelowi państwa przyjmującego przysługuje prawo widzenia się z konsulem, bądź osobiście, bądź za pośrednictwem swego pełnomocnika i przedstawienia mu nurtującej go sprawy. Jest obowiązek niezwłocznego, energicznego działania na rzecz interesów osób fizycznych i prawnych państwa wysyłającego. Np., gdy obywatel państwa wysyłającego zostanie aresztowany, to konsul ma obowiązek sprawdzić rzeczywiste przyczyny tegoż aresztowania i podjąć stosowne kroki. Opieka konsularna obejmuje także udzielanie pomocy własnym obywatelom m.in. w sprawach rent, emerytur, spadków oraz realizacji innych uprawnień. Urzędnik konsularny ma prawo porozumiewania się z obywatelami państwa wysyłającego, spotykania się z nimi oraz udzielania im pomocy lub rady. Wskazuje on adwokatów cieszących się zaufaniem konsulatu.

Funkcje konsularne o charakterze administracyjnym. Należą do nich głównie sprawy związane z problematyką obywatelstwa, wystawiania paszportów i wiz oraz pełnienie funkcji urzędnika stanu cywilnego i prowadzenie rejestru obywateli państwa wysyłającego. Urzędnik konsularny jest uprawniony do pełnienia funkcji urzędnika stanu cywilnego, a zwłaszcza sporządzania aktów urodzeń i zgonów obywateli państwa wysyłającego oraz udzielania ślubów.

Funkcje o charakterze sądowym. Chodzi o sytuację, gdy obywatel państwa wysyłającego znajdzie się w obliczu wymiaru sprawiedliwości państwa przyjmującego. Urzędnicy konsularni mają prawo podjęcia kroków w obronie obywateli przed miejscowymi sądami. Ciąży na konsulu obowiązek, aby aresztowani obywatele mieli zapewnioną opiekę prawną i byli traktowani zgodnie z prawem państwa przyjmującego, zwyczajami i standardami międzynarodowymi. Istnieje też prawo konsula do przyjmowania zeznań, przysięgi lub przyrzeczenia od obywateli własnych-na zasadzie dobrowolności, bez przymusu.

Funkcja notariusza. Na podstawie zawartych m.in. przez Polskę dwustronnych konwencji konsularnych urzędnik konsularny ma prawo:

- przyjmować, sporządzać i poświadczać oświadczenia obywateli państwa wysyłającego;

- przyjmować, sporządzać i poświadczać testamenty i inne dokumenty stwierdzające jednostronne czynności prawne obywateli państwa wysyłającego sporządzone zgodnie z ustawodawstwem tego państwa;

- legalizować dokumenty i pieczęcie na dokumentach oraz uwierzytelniać własnoręczność podpisów obywateli państwa wysyłającego;

- legalizować wszelkie dokumenty i wydane przez organy państwa wysyłającego lub państwa przyjmującego oraz poświadczać kopie i odpisy tych dokumentów;

- tłumaczyć dokumenty i poświadczać zgodność tłumaczeń;

- sporządzać i poświadczać umowy zawierane między obywatelami państwa wysyłającego, jeżeli nie dotyczą one ustanowienia, przeniesienia lub wygaśnięcia praw rzeczowych do nieruchomości znajdujących się w państwie przyjmującym;

- sporządzać i uwierzytelniać umowy, bez względu na obywatelstwo stron, jeśli umowy te odnoszą się do mienia lub praw znajdujących się w państwie wysyłającym i mają wywrzeć skutki prawne wyłącznie w tym państwie;

- legalizować lub wydawać, zgodnie z ustawodawstwem państwa wysyłającego, dokumenty dotyczące pochodzenia towarów oraz inne podobne dokumenty.

Wszystkie te dokumenty mają moc dowodową taka sama jak te zrealizowane przez organy państwa przyjmującego.

Funkcje konsularne w sprawach spadkowych. Jest ważną sprawą ochrona interesów obywateli w sprawach spadkowych na terytorium państwa przyjmującego, zgodnie z ustawami i innymi przepisami tego państwa.

Funkcje konsularne w zakresie opieki i kurateli. Chodzi tu szczególnie o opiekę nad małoletnimi, osobami ubezwłasnowolnionymi i innymi osobami nie posiadającymi pełnej zdolności do czynności prawnych, a będącymi obywatelami państwa wysyłającego. Konsul sprawuje opiekę lub kuratelę nad tymi osobami. Podobnie jak w przypadku realizacji innych funkcji konsularnych istnieje tu zróżnicowana praktyka i uregulowania prawne.

Przyjmowanie do depozytu urzędu konsularnego. Urzędnik konsularny ma prawo przyjmować do depozytu w urzędzie konsularnym dokumenty, pieniądze i inne przedmioty, zwłaszcza wartościowe, powierzone przez obywateli państwa wysyłającego. Również ma prawo przejmowania na przechowanie rzeczy znalezionych. Przechowywanie w depozycie urzędu konsularnego tych przedmiotów nie może naruszać przepisów państwa przyjmującego.

Funkcje konsula w dziedzinie żeglugi morskiej i powietrznej. Uprawnienia te należą do najstarszych, sięgają korzeniami początków instytucji konsulatu.

Konwencja Wiedeńska z 1963 roku w art. 5 potwierdza uprawnienia konsula do sprawowania nadzoru i inspekcji oraz udzielania pomocy zarówno w odniesieniu do statków morskich i rzecznych, jak i również statków powietrznych. Urzędy konsularne wydają i przedłużają m.in. ważność dokumentów bezpieczeństwa statków, przyjmują protesty morskie oraz zlecenia dla miejscowych organów celem przeprowadzenia inspekcji statków. Wykonują też określone czynności dotyczące zatrudnienia marynarzy, sprawując też opiekę prawno-konsularną nad zatrzymanymi marynarzami w związku z naruszeniem miejscowych przepisów. Konsul też przyjmuje oświadczenia dotyczące podróży statków, bada i wizuje dokumenty oraz przeprowadza dochodzenia w sprawie wypadków, które się zdarzyły w czasie podróży, a także rozstrzyga wszelkie spory między załogą o ile zezwalają na to przepisy państwa wysyłającego.

Funkcje konsularne w dziedzinie promocji stosunków gospodarczych i handlowych. Popieranie stosunków handlowych i gospodarczych należy do podstawowych funkcji konsularnych. W krajach, w których konsulowi pełnią funkcje związane z promocją handlu, ich obowiązki regulowane są przepisami wewnętrznymi. Jeśli chodzi o Polskę to w praktyce po 1948 roku służba konsularna została faktycznie wyłączona z obrotu z gospodarczego zagranicą. Kompetencje konsulów zostały w przeważającej mierze ograniczone do prawno-administracyjnych, jak opieka konsularna nad obywatelami, sprawy paszportowo-wozowe, działalność kulturalna wśród Polonii itp. Jedynie sporadycznie można było spotkać w tych latach przepisy zobowiązujące konsulów do pewnych czynności związanych z obrotem handlowo-gospodarczym. Dopiero stan ten powoli zaczął się zmieniać w latach 80-tyh ( 18.02.84-ustawa o funkcjach konsulów, akty wewnętrzne oraz przywrócenie instytucji konsula honorowego, do którego tradycyjnych i podstawowych funkcji należy realizacja stosunków handlowo-gospodarczych).

Funkcja promocyjna w dziedzinie stosunków kulturalnych i naukowych. Urząd konsularny ma obowiązek propagowania dorobku kulturalnego i naukowego państwa wysyłającego w społeczeństwie państwa przyjmującego, zwłaszcza poza stolicą tego państwa, w miejscowościach, gdzie misja dyplomatyczna ma mniejsze możliwości działania. W polskiej służbie konsularnej obowiązek taki przewiduje ustawa z 1984 roku o funkcjach konsulów. Bardzo ważnym aspektem tej funkcji jest propagowanie osiągnięć naukowych własnego narodu, często w ścisłym współdziałaniu z misją dyplomatyczną oraz zapoznawanie się z osiągnięciami naukowymi narodu (narodów) państwa przyjmującego i informowanie o tym zainteresowanych instytucji swojego państwa. Funkcje konsularne w dziedzinie promocji kultury i nauki dają podstawę do prowadzenia także działalności informacyjno-propagandowej. Działalność ta jednak nie może nosić znamion mieszania się do spraw wewnętrznych państwa przyjmującego lub państwa trzeciego.

Funkcja informacyjna. Funkcja ta dotyczy zbierania informacji i przekazywania ich swemu rządowi. Konwencja Wiedeńska uprawnia konsula do „ zapoznawania się wszelkimi legalnymi sposobami z warunkami i rozwojem życia handlowego, gospodarczego, kulturalnego i naukowego w państwie przyjmującym” i informowania o tym swych władz i osób zainteresowanych. Konsul, realizując tę funkcję, musi zważać na to, by nie przekroczyć granicy między tym, co legalne i nielegalne.

Funkcje polityczne i specyficzne zadania o charakterze dyplomatycznym. Współcześnie w praktyce funkcje dyplomatyczne i konsularne uzupełniają się i wspomagają nawzajem. Wiele funkcji jest identycznych lub analogicznie sformułowanych w konwencjach. Identycznie jest ujęty obowiązek o charakterze politycznym- „ popieranie przyjaznych stosunków pomiędzy państwem wysyłającym a państwem przyjmującym.” Konsul realizuje to zadanie w innym zakresie rzeczowym i terytorialnym niż dyplomata, bo zazwyczaj w granicach okręgu konsularnego i głównie poprzez urzeczywistnianie w konstruktywnej, przyjaznej atmosferze wiążącej się z pełnieniem funkcji konsularnych, w tym działając na rzecz promocji stosunków handlowych, gospodarczych, kulturalnych i naukowych oraz pogłębiania wzajemnej znajomości. Jednak też uczestniczy w promocji rozwoju stosunków politycznych między obu państwami, np. bierze udział w realizacji części programów działalności opracowanych przez ambasadę swego państwa. Podtrzymuje też osobiste kontakty z najwyższymi rangą przedstawicielami władz lokalnych, przyczyniając się do stworzenia sprzyjających warunków i atmosfery.

Możliwość pełnienia funkcji konsularnych przez członka misji dyplomatycznej. Na mocy konwencji z 1961 i 1963 roku stałe misje dyplomatyczne mają prawo spełniać bezpośrednio funkcje konsularne bez konieczności uzyskiwania na to zgody państwa przyjmującego lub zawierania w tym celu specjalnego porozumienia. Samo nawiązanie stosunków i ustanawianie misji dyplomatycznej implikuje możliwość wykonywania na terytorium państwa przyjmującego funkcji konsularnych. Kompetencje konsularne misji dyplomatycznej mogą się rozciągać na całe lub na część terytorium państwa przyjmującego. Konwencja z 1963 roku ustanawia jedynie obowiązek notyfikowania ministerstwu spraw zagranicznych nazwisk członków misji dyplomatycznej, przydzielonych do wydziału konsularnego lub w inny sposób powołanych do wykonywania funkcji konsularnych misji. Status pracowników wydziału konsularnego nie różni się niczym od statusu pozostałych członków misji dyplomatycznej. Natomiast w przypadku, gdy jest zerwanie lub zawieszenie stosunków dyplomatycznych, wydział konsularny może pozostać. Jednak państwo przyjmujące musi wyrazić zgodę. W takim przypadku wydział konsularny mógłby spełniać funkcję urzędu konsularnego, konsularnego także być przekształcony w urząd konsularny.

Od dawna istnieje praktyka dokonywania aktów dyplomatycznych przez urzędników konsularnych. Pojawiła się tendencja do tego, aby za zgodą państwa przyjmującego konsul generalny pełnił funkcje dyplomatyczne w państwie, w którym państwo wysyłające nie ma misji dyplomatycznej. Korzystałby on z przywilejów i immunitetów dyplomatycznych, czyli posiadałby status dyplomatyczny. Koncepcja ta została odrzucona przez KPM. Natomiast Konwencja z 1963 roku potwierdziła praktykę-czyli możliwość wykonywania aktów dyplomatycznych przez urzędnika konsularnego, ale z zachowaniem statusu konsularnego- bez prawa domagania się przez tego urzędnika przywilejów i immunitetów dyplomatycznych.

Konwencja Wiedeńska z 1963 roku mówi, iż: „ urzędnik konsularny może, po notyfikowaniu państwu przyjmującemu, reprezentować państwo wysyłające wobec każdej międzynarodowej organizacji.” Urzędnik taki ma też prawo korzystania z przywilejów i immunitetów przyznawanych na podstawie międzynarodowego prawa zwyczajowego, bądź umowy międzynarodowej.

Wykonywanie funkcji konsularnych w państwie trzecim. Funkcje te mogą być wykonywane po notyfikowaniu państwom zainteresowanym i przy braku sprzeciwu któregokolwiek z nich. Urząd konsularny może pełnić swe funkcje w dwóch lub kilku państwach-trzecich jednocześnie. Podobnie jest w przypadku wykonywania funkcji konsularnych na rzecz państwa trzeciego. Niektóre konwencje dodatkowo wymagają wyraźnie uprzedniej zgody państwa przyjmującego. Natomiast czymś innym jest podjęcie czasowego pełnienia opieki nad interesami i obywatelami państwa trzeciego w wyjątkowych przypadkach-jak wojna. W takiej sytuacji nie występuje łączenie funkcji konsularnych dwóch państw, a jedynie podjęcie się czasowej opieki nad obywatelami i interesami państwa trzeciego. Konsul państwa wysyłającego nie staje się konsulem państwa trzeciego.

Dwa lub więcej państw może za zgodą państwa przyjmującego mianować tę samą osobę urzędnikiem konsularnym w tym państwie. Kierownik urzędu konsularnego staje się w takim przypadku jednocześnie organem dwóch lub więcej państw, które są jego państwami wysyłającymi.

Funkcje konsulów honorowych. Zakres i charakter funkcji konsulów honorowych określany jest zazwyczaj każdorazowo przez władze państwa wysyłającego w akcie powołania i szczegółowych instrukcjach. Honorowe urzędy konsularne nie pełnią np. wielu ważnych funkcji o charakterze administracyjnym, zwłaszcza wystawianie paszportów i innych dokumentów oraz udzielanie wiz. Konsul honorowy nie jest też uprawniony do wykonywania czynności notarialnych. Konsulowi honorowi mogą działać na rzecz rozwoju przyjaznych stosunków między państwem przyjmującym a państwem, które ich zaangażowało, zwłaszcza na rzecz współpracy handlowo-gospodarczej, kulturalnej, naukowo-technicznej, rozwoju turystyki itd. Działają oni też na rzecz ochrony praw i interesów reprezentowanego państwa i jego obywateli-opieka konsularna. W odróżnieniu od niektórych państw przepisy polskie nie przewidują możliwości pełnienia przez konsula honorowego funkcji na rzecz państwa trzeciego.