2. Ustanawianie stosunków konsularnych

Stosunki konsularne są to urzędowe stosunki między państwami ustanawiane w celu realizacji funkcji konsularnych. Utrzymywane są za pośrednictwem specjalnych organów państwowych zwanych urzędami konsularnymi lub przedstawicielstw dyplomatycznych, a ściślej zatrudnionych w nich urzędników wchodzących w skład służby dyplomatyczno-konsularnej państwa wysyłającego. Stosunki konsularne mogą być utrzymywane także za pośrednictwem konsulów honorowych w państwach, które uznają te instytucję oraz przedstawicielstw handlowych lub innych instytucji upoważnionych do pełnienia funkcji konsularnych. Potrzebna jest wzajemna zgoda dla stosunków konsularnych. Z reguły zgoda na ustanowienie stosunków dyplomatycznych implikuje także zgodę na stosunki konsularne. Natomiast zerwanie lub zawieszenie stosunków dyplomatycznych nie powoduje zerwania lub zawieszenia stosunków konsularnych. Stosunki konsularne regulowane są zarówno przez normy konwencyjne jak i zwyczajowe oraz wewnątrzpaństwowe. Największą rolę w regulacji odgrywają jednak, w odróżnieniu od stosunków dyplomatycznych, umowy dwustronne, zwane konwencjami konsularnymi. „ Nawiązywanie stosunków konsularnych między państwami następuje za ich wzajemną zgodą” (art.2)-państwo nie ma obowiązku prawnomiędzynarodowego ani wysyłania własnych, ani przyjmowania obcych konsulów. Konwencja Hawańska z 1928 roku dopuszcza ustanowienie konsulów za „ wyraźną lub milczącą zgodą państwa przyjmującego”. Formalne nawiązanie stosunków konsularnych nie jest równoznaczne z istnieniem obowiązku ustanowienia urzędów konsularnych. Jednak współcześnie systematyczna odmowa nawiązania normalnych stosunków konsularnych nie byłaby zgodna z zasadami współczesnego prawa międzynarodowego (istnieje obowiązek współpracy międzynarodowej). Bez istnienia stosunków dyplomatycznych i konsularnych niemożliwe jest sprawowanie opieki państwa wysyłającego nad jego obywatelami w państwie przyjmującym oraz niemożliwy jest obecnie rozwój normalnych stosunków między państwami i narodami, w tym czuwanie nad realizacją praw człowieka. We współczesnym prawie międzynarodowym podmiotami prawa konsulatu są suwerenne państwa.

Uznanie państwa lub rządu może wyrażać się w różnych formach, także milczącego uznania. Jedną z form uznania może być ustanowienie stosunków konsularnych z danym państwem. Obecnie ustanowienie stosunków konsularnych z nowo powstałym państwem jest równoznaczne z milczącym uznaniem de facto tego państwa, jest aktem implikującym także uznanie. W praktyce zdarzają się przypadki, że niektóre państwa korzystają z usług swych konsulów, aby utrzymywać kontakty z nie uznanymi przez nie rządami. Praktyka państw stoi na stanowisku, że uznanie państwa wysyłającego następuję na wyraźne żądanie państwa przyjmującego- np. w formie wystawienia nowych listów komisyjnych lub wystąpienia z wnioskiem o wydanie nowego exequatur. Czasami dla uniknięcia uznania państwa lub rządu, państwo wysyłające kieruje do państwa przyjmującego konsula bez listów komisyjnych, uzyskując wyraźną lub milczącą zgodę na pełnienie przez niego funkcji konsularnych bez konieczności uzyskiwania exequatur. Przykładem wykonywania funkcji konsularnych bez exequatur było działanie w okupowanych Niemczech od 1946 do 1949 roku wielu urzędów konsularnych, konsularnych tym także polskich. W praktyce również są ustanawiane różne organy i instytucje quasi-konsularne, które wypełniają podstawowe funkcje konsularne w warunkach braku oficjalnych stosunków dyplomatycznych i konsularnych.

Urząd konsularny może być ustanawiany na terytorium państwa przyjmującego wyłącznie za jego zgodą. Państwo wysyłające musi uzyskać zgodę państwa przyjmującego zarówno na miejsce siedziby urzędu konsularnego, jego klasę jak i okręg konsularny. Państwo przyjmujące ma suwerenne uprawnienia nie tylko do wyłączenia określonych miejscowości jako siedziby urzędów konsularnych, lecz również określenie granic okręgów konsularnych, kierując się głównie względami ochrony swych interesów i bezpieczeństwa. Zgodnie z art. 70 Konwencji Wiedeńskiej z 1963 roku na państwie wysyłającym ciąży jedynie obowiązek notyfikowania ministerstwu spraw zagranicznych nazwisk członków misji dyplomatycznej przydzielonych do wydziału konsularnego do wykonywania funkcji konsularnych.

Okręg konsularny to całość terytorium państwa przyjmującego, na którą rozciąga się kompetencja konsularna kierownika urzędu konsularnego państwa wysyłającego. Okręg konsularny obejmuje zarówno terytorium lądowe państwa przyjmującego, jak i również jego wody terytorialne i przestrzeń powietrzną nad nim. Jednak zmiana granic okręgu musi być za zgodą państwa przyjmującego.

Sieć konsularna to bądź ogół urzędów konsularnych, które państwo posiada za granicą, bądź też ogół placówek konsularnych jednego państwa na terytorium państwa przyjmującego.

Siedziba urzędu konsularnego to miejscowość, w której znajdują się jego pomieszczenia, czuli lokal i biura. Miejscowość będąca siedzibą urzędu konsularnego określona jest przez państwo wysyłające w exequatur. Przy udzielaniu lub nieudzielaniu zgody na siedzibę urzędu konsularnego państwo przyjmujące zobowiązane jest kierować się zasadą niedyskryminacji, zgodnie z art. 72 Konwencji Wiedeńskiej z 1963 roku.

Honorowy urząd konsularny. Konieczna jest uprzednia zgoda państwa przyjmującego na ustanowienie honorowego urzędu konsularnego, jego klasę, siedzibę i okręg konsularny. Analogicznie jest w przypadku mianowania szefa honorowego urzędu konsularnego. Potrzebna jest zgoda państwa przyjmującego na kandydata, jego rangę, siedzibę okręg. Osoba proponowana na konsula honorowego musi odpowiadać określonym kryterium i posiadać także możliwości finansowe konieczne do pełnienia funkcji konsula honorowego.

Stosunki dyplomatyczne a stosunki konsularne. Współcześnie, jeśli jest zgoda na stosunki dyplomatyczne, to również jest zgoda na nawiązanie stosunków konsularnych między dwoma państwami. Jednak państwa na ogół w swej praktyce uzależniają prawo ustanawiania urzędów konsularnych, a nawet wydziałów konsularnych w misjach dyplomatycznych od u[rzedniej zgody państwa przyjmującego. W takiej sytuacji zasada automatycznego nawiązania stosunków konsularnych poprzez ustanawianie stosunków dyplomatycznych pozbawiona zostaje w znacznej mierze swego praktycznego znaczenia. Nawiązanie więc stosunków dyplomatycznych zwalnia jedynie z obowiązku zawierania specjalnego porozumienia w sprawie nawiązania stosunków konsularnych, a nie zwalnia z obowiązku otrzymania zgody państwa przyjmującego. Stosunki dyplomatyczne i konsularne mogą istnieć niezależnie od siebie. Ustanowienie i istnienie stosunków konsularnych nie jest uwarunkowane istnieniem stosunków dyplomatycznych. Mogą poprzedzać nawiązanie stosunków dyplomatycznych lub istnieć bez nawiązywania stosunków dyplomatycznych. Mogą one też być utrzymywane po zerwaniu lub zawieszeniu stosunków dyplomatycznych.