10. Prawo dyplomatyczne organizacji międzynarodowych

Prawo dyplomatyczne organizacji międzynarodowych reguluje stosunki między państwami a organizacjami międzynarodowymi. Prawo to jest zbiorem norm regulujących status prawny, przywileje i immunitety stałych misji i stałych przedstawicieli państw przy organizacjach międzynarodowych, jak i również delegacji, do organów i na konferencje, status prawny, przywileje i immunitety samych organizacji międzynarodowych oraz ich funkcjonariuszy i ekspertów, a w przypadku niektórych organizacji także kwestie, jak bierne i czynne prawo legacji. Prawo to reguluje także sytuację prawną oraz przywileje i immunitety obserwatorów z ramienia państw nie będących członkami organizacji. Organizacje międzynarodowe pretendujące do miana podmiotu prawa międzynarodowego muszą spełniać szereg warunków, a szczególnie posiadać określoną zdolność do działań w płaszczyźnie międzynarodowej. Prawo legacji organizacji międzynarodowej jest to zdolność do utrzymywania stosunków faktycznie dyplomatycznych z innymi podmiotami prawa międzynarodowego, to jest z państwami i określonymi organizacjami międzynarodowymi, podobnie jak to ma miejsce w przypadku suwerennych państw, a więc do korzystania z czynnego i biernego prawa legacji. W praktyce przeważa korzystanie z biernego prawa legacji, większa liczba państw i organizacji międzynarodowych akredytuje jednostronnie swe stałe przedstawicielstwa przy organizacjach (np. przy ONZ). W przypadku większości organizacji międzynarodowych bierne i czynne prawo legacji wyraża się także w przyjmowaniu delegacji ad hoc, reprezentujących rządy. Same te organizacje wysyłają również swe misje ad hoc w różnych celach związanych z ich działalnością. Stałe przedstawicielstwa państw przy organizacjach międzynarodowych datują się faktycznie od Ligi Narodów, a rozpowszechniły się zwłaszcza po II wojnie światowej. W praktyce organizacji międzynarodowych wykształciły się dwie kategorie misji państw przy organizacjach międzynarodowych: międzynarodowych charakterze stałym i tymczasowym.

Status delegacji określany jest każdorazowo bądź w aktach założycielskich organizacji międzynarodowych, bądź w innych umowach, np. w konwencjach o statusie prawnym, przywilejach i immunitetach organizacji międzynarodowych.

Funkcjonariusze międzynarodowi to członkowie aparatu urzędniczego stałych organów międzynarodowych. Znajdują się oni w służbie organizacji międzynarodowej. Obowiązki ich określone są zazwyczaj na podstawie umowy międzynarodowej. Pełnione przez nich funkcje mają przeważnie charakter stały, a więc nie dorywczy i nie powinny być wykonywane jednocześnie z innymi funkcjami. Funkcjonariusze międzynarodowi korzystają ze statusu oraz prerogatyw przyznanych im przez państwa członkowskie danej organizacji międzynarodowej. Ich status różni się od statusu dyplomatów. Funkcjonariusze międzynarodowi w odróżnieniu od dyplomatów nie reprezentują bezpośrednio państw, lecz daną organizację międzynarodową. W odróżnieniu od dyplomaty, funkcjonariusz międzynarodowy nie podlega w całym okresie pełnienia funkcji w tym charakterze władzy własnego państwa, lecz władzom organizacji międzynarodowej, której jest funkcjonariuszem.

Funkcje organizacji międzynarodowych są zróżnicowane. Do podstawowych funkcji organizacji międzynarodowych należy realizacja ich celów i bieżących zadań poprzez uzgadnianie interesów państw członkowskich i osiąganie w ten sposób konsensusu co do środków, a niekiedy także metod służących urzeczywistnieniu ustalonych wspólnych zadań. Na ogół funkcje organizacji międzynarodowych dzieli się na: regulacyjne, polegające na ustanawianiu zasad i norm postępowania państw w stosunkach międzynarodowych, kontrolne, służące ustalaniu stanu faktycznego i jego zgodności z ustalonymi zasadami i normami postępowania oraz funkcje operacyjne służące realizacji w praktyce celów i bieżących zadań organizacji międzynarodowej.

Istnieje potrzeba zagwarantowania organizacjom międzynarodowym specjalnego statusu umożliwiającego im realizowanie ich celów i funkcji. Zatem organizacje międzynarodowe wyposażone są w zakres przywilejów i immunitetów. Szczególnie po drugiej wojnie światowej doszło do kodyfikacji przywilejów i immunitetów międzynarodowych na szeroką skalę. 14.03.1975 rok- Konwencja Wiedeńska o reprezentacji państw w ich stosunkach z organizacjami międzynarodowymi o charakterze uniwersalnym (nieuregulowana kwestia funkcjonariuszy-korzystają oni ze specjalnego statusu).

11.

Akty dyplomacji. W praktyce oznaczają faktycznie każde oficjalne wystąpienie przedstawiciela misji dyplomatycznej wobec władz, szczególnie MSZ państwa przyjmującego. Wystąpienie takie odbywa się przeważnie na polecenie MSZ (rządu) państwa wysyłającego. Do aktów dyplomacji należy też „ dementi”. Polega ono na oficjalnym sprostowaniu lub zaprzeczeniu jakiejś wiadomości, przeważnie o charakterze politycznym.

Dyplomacja konferencyjna (parlamentarna). Dyplomacja wielostronna współcześnie wywiera znaczny wpływ nie tylko na bieg wydarzeń, lecz także kształtowanie się sytuacji międzynarodowej w dłuższym przedziale czasu. Dyplomacja grupowa-państwa dzielą się i łączą w grupy, występują w ramach organizacji międzynarodowych w formie grup interesów, przynależności do sojuszu polityczno-wojskowych, ruchów. Konferencje mogą mieć charakter uniwersalny, regionalny lub grupowy. Konferencja zwoływana jest przeważnie z inicjatywy określonego państwa lub państw, albo organizacji międzynarodowych. Liczna państw uczestniczących w konferencji zależy przeważnie od jej przedmiotu. Skład uczestników konferencji jest zazwyczaj wcześniej uzgadniany w drodze dyplomatycznej między państwem inicjatorem, a państwem zainteresowanym. Pełnoprawnymi uczestnikami konferencji mogą być w zasadzie jedynie przedstawiciele podmiotów prawa międzynarodowego. Czasami jednak w konferencji biorą udział także przedstawiciele innych podmiotów, np. organizacji międzynarodowych. Zasada consensusu- zasada podejmowania decyzji w drodze uzgadniania stanowisk w trakcie swobodnej wymiany poglądów bez formalnego głosowania. Metoda consensusu nie jest równoznaczna z prawem veta czy też zasadą jednomyślności. Na konferencjach międzynarodowych wszystkie delegacje mają te same uprawnienia i powinny być traktowane pod każdym względem jednakowo, zgodnie z suwerenną równością państw. Posiedzeniu inauguracyjnym przewodniczy zazwyczaj przedstawiciel państwa, na którego terytorium odbywa się konferencja albo najwyższy rangą funkcjonariusz organizacji międzynarodowej, która zwołała konferencję. Zwyczajowo przewodniczący delegacji państwa, na którego terytorium odbywa się konferencja i które zwykle jest krajem zapraszającym, zostaje wybrany przewodniczącym konferencji. Gdy konferencje są zwoływane przez organizacje międzynarodowe, kwestia przewodnictwa i inne sprawy określane są w stałych regulaminach, obowiązujących na wszystkich konferencjach zwoływanych w ich ramach. Na konferencjach, które nie są zwoływane przez organizacje międzynarodowe regulamin przyjmowany jest zazwyczaj na posiedzeniu inauguracyjnym. Na posiedzeniu inauguracyjnym dokonuje się przede wszystkim wyboru władz konferencji, a więc przewodniczącego i wiceprzewodniczących oraz komisji weryfikacyjnej. Posiedzenie inauguracyjne również zatwierdza regulamin, skład sekretariatu oraz dokonuje wyboru komitetów i komisji. Natomiast końcowe plenarne posiedzenie podsumowuje wyniki konferencji. Konferencja również wybiera sprawozdawcę. Przewodniczący, wiceprzewodniczący i sprawozdawca zazwyczaj tworzą prezydium konferencji, czyli organ pomagający przewodniczącemu w kierowaniu pracami konferencji. Współcześnie praca konferencji skupia się nie tyle na sesjach plenarnych, co na posiedzeniu komitetów i komisji, a nawet na nieoficjalnych rozmowach i uzgodnieniach miedzy przewodniczącymi i członkami delegacji różnych państw. W celu załatwienia wielu spraw o charakterze administracyjnym zwłaszcza, powoływane są sekretariaty konferencji, podlegające prezydium konferencji. Podobnie jak rokowania dwustronne, również konferencja może ograniczyć się do przedyskutowania określonej kwestii i ujęcia wniosków w formie rezolucji, bez nadawania im charakteru obowiązującego, albo może doprowadzić do zawarcia konkretnego traktatu. Całość wyników ujmowana jest w dokument zwany aktem końcowym act final. Z punktu widzenia formalnego akt ten nie posiada mocy wiążącej, podpisanie go nie oznacza możliwości zaciągania międzynarodowych zobowiązań. Wynik swych obrad konferencja może ująć także w formie tzw. aktu generalnego act general, mającego moc wiążącą dla stron. Konferencja może ogłaszać komunikaty prasowe po każdym posiedzeniu albo jeden komunikat końcowy.

Pełnomocnictwo to rodzaj przedstawicielstwa, które polega na upoważnieniu pełnomocnika dokumentem, wystawionym przez jeden z organów najwyższej władzy państwowej do działania w jego imieniu, przeważnie przeprowadzania rokowań i podpisywania umów międzynarodowych. Pełnomocnictwo wystawione jest intuitu personae, czyli że pełnomocnik nie może nikomu przekazać otrzymanego pełnomocnictwa, tzn. podstawić w swe miejsce innej osoby (substytut). Pełnomocnictwa są wystawiane przez głowę państwa, szefa rządu lub ministra resortowego. Konwencja Wiedeńska z 1969 roku (art. 7) wymienia przedstawicieli państw, od których nie jest wymagane przedstawienie pełnomocnictwa:

- szefowie państw, rządów i ministrów spraw zagranicznych ← dla wszystkich czynności związanych z zawieraniem traktatów;

- szefowie misji dyplomatycznych ← dla przyjęcia tekstu traktatu między państwem wysyłającym a państwem przyjmującym (czyli jedynie parafowanie tekstu traktatu);

- przedstawiciele akredytowani przez państwo bądź na konferencji międzynarodowej, bądź przy organizacji międzynarodowej, lub jednym z jej organów ← dla przyjęcia (parafowania) tekstu na danej konferencji, w danej organizacji lub w danych organie.

Ponadto same zainteresowane państwa mogą zrezygnować z wymogu przedstawiania pełnomocnictwa. Na konferencjach międzynarodowych weryfikację pełnomocnictw powierza się specjalnej komisji, która następnie, zazwyczaj na posiedzeniu plenarnym, przedstawia swoje wnioski.

Instrukcje negocjacyjne dostaje przewodniczący, które w szczegółowy sposób określają zakres kompetencji i tryb postępowania pełnomocnika w trakcie rokowań.

Język dyplomatyczny. Jest to jeżyk urzędowy w oficjalnych stosunkach znacznej liczby państw, szczególnie podczas konferencji międzynarodowych i przy podpisywaniu umów wielostronnych. W ciągu dłuższych okresów historycznych takimi językami były: grecki, łacina oraz francuski. W okresie międzywojennym dominowały języki: francuski i angielski. Po II wojnie światowej zmiany. Języki jednakowo autentyczne ( według art. 111 Karty NZ): angielski, francuski, rosyjski, hiszpański i chiński, języki te uznane za światowe. Współcześnie jedynie w ramach systemu organizacji ONZ tak jest. Oprócz ONZ jest zasada równouprawnienia języków. Państwa w obrocie międzynarodowym używają przede wszystkim swoich narodowych języków. Mogą one także używać innych języków. W umowach dwustronnych są obecnie stosowane z reguły języki narodowe umawiających się stron. Umowę sporządza się niekiedy także w języku państwa trzeciego i wówczas, wówczas razie wątpliwości lub sporu, tekst w tym języku uważa się za autentyczny i rozstrzygający. Jedynie w służbie konsularnej przeważa praktyka używania w komunikowaniu się z władzami miejscowymi języka państwa przyjmującego. Organizacje międzynarodowe określają zazwyczaj w swych aktach konstytucyjnych języki urzędowe organizacji. Natomiast na konferencjach i spotkaniach międzynarodowych państwa w nich uczestniczące każdorazowo ustalają, w jakim języku lub językach sporządzone będą dokumenty i prowadzone obrady. W praktyce przeważa używanie języka angielskiego, który spełnia coraz bardziej rolę języka dyplomatycznego.

Kurtuazja międzynarodowa oraz protokół dyplomatyczny. Przez kurtuazję międzynarodową rozumie się wszelkie akty grzecznościowe ze strony państwa przyjmującego wobec przedstawicieli innych państw lub samych tych państw, będące przejawem i podkreśleniem szacunku dla tego wszystkiego, co symbolizuje i reprezentuje państwo. Akty te wynikają z zasad kurtuazji, a więc grzeczności państwa przyjmującego. W oparciu o tę zasadę bagaż osobisty osób wyposażonych w paszporty dyplomatyczne zwolnione jest zazwyczaj z opłat i rewizji celnej, mimo że taki przywilej im nie przysługuje na podstawie norm prawnomiędzynarodowych oraz przepisów wewnętrznych. Natomiast protokół dyplomatyczny to zespół zasad zachowania się i postępowania w stosunkach miedzy państwami. Chodzi tu przede wszystkim o zespół zwyczajowych reguł grzecznościowych przestrzeganych w stosunkach między przedstawicielami dyplomatycznymi a władzami państwa przyjmującego, w stosunkach z dyplomatami innych państw oraz przy realizacji zwłaszcza oficjalnych kontaktów między szefami państw, rządów, ministrami zagranicznymi i innymi oficjalnymi przedstawicielami państw. Pojęcie protokół dyplomatyczny obejmuje zarówno ceremoniał państwowy jak i dyplomatyczny, zasady zachowania się oraz organizacji oficjalnego życia dyplomatycznego, jak przyjęcia, spotkania itd. Ceremoniał państwowy stanowi zespół kurtuazyjnych form protokolarnych stosowanych zwyczajowo w stosunkach między szefami państw i rządów oraz innymi przedstawicielami państw szczebla rządowego. Obecnie stałe elementy ceremoniału: udział kampanii narodowej, odegranie hymnów obu krajów, salut artyleryjski, flagowanie lotniska, dworca krajowego i trasy przejazdu, przemówienia okolicznościowe itp. Natomiast ceremoniał dyplomatyczny to zespół zasad i form obowiązujących przy realizacji obrotu dyplomatycznego (okazywanie honorów, względów). Czymś innym jest komórka organizacyjna-zwana protokołem dyplomatycznym-powołana do realizacji reguł protokołu dyplomatycznego. Etykiety to przyjęte grzecznościowe formy zachowania się, obowiązujące przy powitaniu, zachowaniu się przy stole itd. Zasady etykiety stanowią integralną część protokołu dyplomatycznego jako zespół form i reguł zachowania się obowiązujących w służbie dyplomatycznej i konsularnej oraz w ogóle w życiu oficjalnym.

CZĘŚĆ II

PRAWO KONSULARNE

1.

Nazwa i zarys historyczny. Termin konsul pochodzi od słowa łacińskiego consulere: radzić się, a konsulat od consulatus. Nazwa konsul wywodzi się od godności konsula, jednego z dwóch najwyższych urzędników republiki i cesarstwa rzymskiego sprawujących władzę cywilną i wojskową. Urząd ten zwany był konsulatem. Korzenie instytucji konsula sięgają starożytnej Grecji. Instytucja ta zrodziła się z potrzeby zapewnienia cudzoziemcowi pomocy i ochrony, zwłaszcza zajmującemu się handlem. W starożytnej Grecji utrwalił się zwyczaj gościnności wobec cudzoziemca udzielanej przez gospodarza, noszącego nazwę prostatesa. Z czasem instytucja ta przekształciła się z indywidualnej w publiczną. Instytucja konsula wysyłanego przez kraj ojczysty pojawiła się w XVI wieku i stała się prototypem dzisiejszego konsula zawodowego. W czasach średniowiecznych zaczynają się wykształcać pewne zwyczaje, które na trwałe wchodzą do praktyki konsularnej państw (np. nowo wybrany konsul musi uzyskać formalną zgodę władz miejscowych na wykonywanie swych funkcji). Renesans instytucji konsula wiąże się z okresem tzw. rewolucji przemysłowej końca XVIII i XIX wieku. Oprócz instytucji konsula zawodowego rozwija się zwłaszcza od końca XIX wieku instytucja konsula honorowego.

Pojęcie i źródła prawa konsularnego. Prawo konsularne to część prawa międzynarodowego stanowiącego zespół zasad i norm, które określają status członków urzędu konsularnego, w związku z wykonywaniem przez nich funkcji konsularnych w państwie przyjmującym oraz podczas ich przejazdu przez państwa trzecie. Konwencja Wiedeńska o stosunkach konsularnych w 1963 roku została przyjęta. Jednak wprowadzono postanowienie, iż jej przepisy nie naruszają innych umów międzynarodowych obowiązujących między państwami w dziedzinie stosunków konsularnych. Więc mimo przyjęcia tej Konwencji państwa w różny sposób regulują status urzędów konsularnych i ich członków. Prawo konsularne opiera się na wielostronnych umowach międzynarodowych, zwłaszcza Konwencji z 1963 roku oraz na Konwencji Hawańskiej z 1928 roku o urzędnikach konsularnych, jak również dwustronnych konwencjach konsularnych oraz prawie zwyczajowym. Źródłem prawa konsularnego oprócz umów dwustronnych i wielostronnych oraz międzynarodowego prawa zwyczajowego są również akty prawa wewnętrznego, normy partykularne i praktyka znajdująca potwierdzenie w prawie wewnętrznym państw, decyzje i opinie zarówno sądownictwa międzynarodowego jak i krajowego oraz w określonym stopniu także doktryna prawa międzynarodowego.

Kodyfikacja prawa konsularnego. Sytuacja w dziedzinie kodyfikacji prawa konsularnego w znacznym stopniu różniła się od sytuacji, jaka kształtowała się w dziedzinie kodyfikacji prawa dyplomatycznego. Podczas gdy prawo dyplomatyczne do 1961 roku przeważnie opierało się na prawie zwyczajowym, głównym źródłem prawa konsularnego była i jest nadal znaczna liczba dwustronnych umów międzynarodowych, regulujących wyłącznie lub także sprawy konsularne. Pierwsze próby kodyfikacyjne podjęto w XIX wieku. Pierwsza jednak udana próba to rok 1928-przyjęcie przez Konferencję Panamerykańską w Hawanie konwencji o urzędnikach konsularnych. Ma ona charakter regionalny, ale wywarła znaczny wpływ na praktykę konsularną państw tak amerykańskich jak i europejskich. Do kodyfikacji prawa konsularnego doszło dopiero w ramach ONZ. Ostatecznie konferencja w Wiedniu 1963 roku z udziałem 92 państw przyjęła Konwencję o stosunkach konsularnych, składającą się z 79 artykułów oraz przyjęła dokumenty: protokół fakultatywny w sprawie nabycia obywatelstwa, protokół fakultatywny w sprawie obowiązkowego załatwiania sporów, akt końcowy oraz rezolucję, w tym dotyczącą uciekinierów. Konwencja w przeważającej mierze stanowi kodyfikację istniejących przed jej uchwaleniem zasad i norm prawa zwyczajowego, zawartych przede wszystkim w licznych bilateralnych konwencjach konsularnych. Kodyfikacja prawa konsularnego objęła zarówno powszechnie uznane normy międzynarodowego prawa konsularnego jak i wprowadziła w dużej mierze nowe przepisy opracowane na podstawie praktyki państw (konwencje dwustronne, wielostronne), które nie stanowiły w chwili kodyfikacji powszechnie uznanych norm prawa zwyczajowego. Zarówno KPM jak i Konferencja Wiedeńska nie stawiały sobie zadania skodyfikowania zakresu stosunków konsularnych, pozostawiając miejsce na regulowanie niektórych spraw interesujących poszczególne państwa-ich własnej praktyce traktatowej. Na Konferencji Wiedeńskiej w 1963 roku zwyciężyła teza potwierdzająca możliwość łączenia funkcji dyplomatycznych i konsularnych (wcześniej w 1928 roku w Konwencji Hawańskiej ta zasada znalazła swe potwierdzenie). Konwencja Europejska o funkcjach konsularnych, sporządzona w ramach Rady Europy i podpisana 11.12.1967 roku w Paryżu-próba kodyfikacji prawa konsularnego na szczeblu regionalnym. Konwencja ta główną uwagę poświęca funkcjom konsularnym, a szczególnie sprawom związanym ze spadkami, żeglugą morską i powietrzną (nowość to dwa protokoły: protokół dotyczący ochrony uchodźców oraz protokół w sprawie funkcji konsularnych dotyczących lotnictwa cywilnego). Konwencja ta została ratyfikowana przez niewielką liczbę państw-członków Rady Europy.