- •Психология ғылым ретінде
- •2. Психологияның ғылымдар жүйесіндегі орны
- •3. Психология салалары
- •Қайталау және бақылау сұрақтары:
- •Психика. Сана. Тән мен жан
- •2. Мидың ақпаратты қабылдау, өңдеу және сақтау қызметі
- •4. Ми қызметінің физиологиялық негіздері
- •Қайталау және бекіту сұрақтары:
- •Психикалық танымдық процестер:
- •2. Түйсіктердің физиологиялық негізі
- •3. Түйсік түрлері
- •4. Түйсік қасиеттері
- •2. Қабылдаудың қасиеттері
- •3. Қабылдаудың физиологиялық негіздері
- •4. Қабылдау формалары
- •5. Бақылау және қабылдауға тәрбилеу
- •2. Тілдесу - ақпарат алмасу құралы. Сөйлеу
- •3. Сөз (сөйлеу) қызметтері
- •4. Сөйлеу түрлері
- •Елес және ес. Ойлау
- •3. Ес теориялары
- •4. Ес түрлері
- •5. Ес процестері
- •Қайталау және бекіту сұрақтары
- •1. Ойлау жөнінде түсінік
- •2. Ойлау формалары
- •3. Ой қызметтері
- •5. Ойлау және жеке адам.
- •Қайталау және бекіту сұрақтары
- •2. Зейін түрлері
- •3. Зейіннің физиологиялық негізі
- •4. Зейіннің негізгі қасиеттері
- •2. Қиялдың физиологиялық негіздері
- •3. Қиял түрлері
- •4. Шығармашыл қиял әдістері
- •5. Қиял және жеке адам
- •2. Нышан және қабілет
- •3. Қабілет және тұлға даралығы
- •Қайталау және бекіту сұрақтары
- •2. Тұлѓаның даму себептері
- •4. Тұлғаның бағыт-бағдары
- •4. Өзіндік сана
- •Қайталау және бекіту сұрақтары
- •2. Ерік теориялары
- •3. Еріктің физиологиялық негіздері
- •4. Ерік құрылымы
- •5. Ерік сапалары
- •6. Т±лғаның ерік тәрбиесі
- •2. Темперамент туралы теориялар
- •3. Темперамент түрлері
- •4. Темперамент және іс-әрекет
- •2. Мінез жөніндегі білімдер
- •3. Мінез бітістері
- •6. Мінездің ұлттық ерекшеліктері
- •7. Мінез және адамның жас сатылары
- •2. Сезім ерекшеліктері
- •3. Сезім қызметтері
- •4.Сезім түрлері
- •5. Жоғары деңгейдегі сезімдер
- •Жеке адамның психологиялық өзгешеліктері. Темперамент
- •1. Сангвиник темпераменті басым оқушының ерекшеліктері: ашық, көпшіл, сөзшең, кісіге қайырымды, қысылып- қымтырылмайды, оптимист, өмір сүйгіш, көтеріңкі көңілді, басшылыққа, жетекшілікке құштар.
- •Даму психологиясы пәні. Даму психологиясының негізгі категориялары
- •2. Жас ерекшелігі және педагогикалық психологияның дамуындағы биогенетикалық және социогенетикалық бағыттар.
- •Адам дамуының психологиялық мәселелері. Онтогененездегі жас кезеңдері.
- •2. Биологиялық және әлеуметтік факторлардың бала психикасының дамуына тигізетін әсері.
- •3. Психикалық даму және оқыту.
- •4. Балалар жасын кезеңдерге топтастыру.
- •2. Нәресте жасындағылардың психикалық дамуы.
- •3. Бөбек жасындағылардың психикалық дамуы.
- •5. Мектепке дейінгінің жеке басының қалыптасуы және
- •3. Кіші оқушының оқу және ойын әрекеттері.
- •5. Кіші оқушының жеке басының дамуы.
- •6. 1 Сынып оқушылары бастан кешіретін қиыншылықтардың
- •Жасөспірім шақтағы қарым-қатынас ерекшеліктері.
- •Жасөспірімдердің өмірлік жоспарлары мен кәсіп таңдауы
- •Талқылауға арналған сұрақтар
- •Дәрістің жоспары:
- •Дәрістің жоспары:
- •Әдебиеттер:
Елес және ес. Ойлау
1. Елестер табиѓаты.
2. Ес жөнінде түсінік.
3. Ес теориялары, түрлері.
4. Ойлау жөнінде түсінік, ойлау формалары.
5. Ой операциялары, ойлау әрекеті түрлері.
6. Ойлау және жеке адам.
1. Елестер табиѓаты.Қабылдауда болатын сезімдік бейнелердің жасалуынан санада µз алдына ерекшеленген жаңа психикалық қ±рылым – елестер пайда болады.
Елес – б±л адамның µткен тәжірибесіне негізделіп, болмыс затының санадаѓы қайта жалпылай жасалѓан психикалық бейнесі.
Елесте заттың барша бітістері мен белгілері тереңдей жарқын, дәлдікпен нақтылай берілмейді. Егер де кейбір елестер біздің іс-әрекетімізбен байланысты келсе, онда алѓы шепке нысанның біздің әрекетімізге тікелей қажет, маңызды тараптары шыѓарылады, қалѓан т±стары б±лыңѓыр к‰йінде қалады.
Елестер қабылдау т‰рлеріне орай бµлінеді (кµру, есту және т.б.)
Елестердің негізгі ерекшеліктері:
елестер қабылдаудаѓыдай кµрнекі келеді, бірақ м±ндаѓы бейне к‰ңгірттеу;
елеске т‰скен бейнеде заттың бµлшектері мен жеке бітістерін ажыратып болмайды;
елесте әрдайым жалпыланѓан бейне сақталады (тау елесі, мысалы, ол Алатау не Памир емес, жер бетіндегі барша тауларѓа тән белгі – биік шоѓыр);
бір зат жµніндегі әр адамның елесі жеке-даралықты келеді. Б±л адамдардың т±лѓалық сапа-қасиеттерінің µзіндік ерекшелігінен болады;
елес кµрнекі-бейнелі бола т±рып, біз ‰шін қандай да жалпыланѓан танымдық, білім қызметін атқаруы м‰мкін;
т‰йсік және қабылдау ‰дерістеріне қараѓанда елес сатысы анаѓ±рлым жоѓары деңгейлі келеді;
елес ойлау ж‰йесінің қ±рамды бµлігі, ой азыѓы – есте сақталѓанды елес к‰йіне келтіріп алѓаннан соң ѓана, біз оны жан-жақты талдауѓа салып, нақтылай бастаймыз.
Т±лѓа µміріндегі елестің маңызды болуының жарқын дәлелі – б±л адамдардың шыѓармашылық µнері. Шыѓармашылық әрекеттің қай т‰рі болмасын µз бастауын осы елестен алады. Қ±лақтан қалып, есту т‰йсігінен айрылѓан әйгілі Бетховен ән-к‰й µрнек елестерін µзінің мәуелі шыѓармашылыѓының с‰йеніші еткен.
Эйдеттік (грек. eidos – бейне) елес – ырықсыз бір кµрінгеннен есте қаларлық толық та жарқын елес.
Персевераттық (лат. Perseveratio – табандылық) елес – б±л қандай да елес бейненің ырықсыз, ойдан шықпай, қайталана еске т‰се беруі.
Елестер – ес қалыптасуы мен дамуының басты шарттарының бірі.
2. Ес жөнінде түсінік
Біздің әрбір толғанысымыз, әсерленуіміз бен әрекет-қылығымыз санамызда біршама уақыт (ұзақ, қысқа) сақталып, қажетті жағдайларда қайта жаңғыртуға келетін іздер салатыны баршаға мәлім. Осыдан, өткен тәжіри-бемізден қалған іздерді жадымызда қалдырып, сақ-тап, кейін бұрын білгендерімізді жойып алмастан, оларды қайта танып, жаңғыртумен ақпарат топтауы-мыз ес деп аталады.
Сонымен, - бір-бірімен ұштасқан дара бөлектерден құралған күрделі психикалық процесс. Ес адамға өте қажет жан құбылысы. Оның арқасында субъект жеке басының өмірлік тәжірибесін жинақтап, сақтап, соңғы пайдасына жаратады.
Естің жүйелі зерттелуі орыс ғалымы Л.С. Выготский есімімен байланысты. Ол естің жоғары формаларының дамуы жөніндегі мәселені қозғай отырып, олардың әлеуметтік негізге ие психикалық іс-әрекеттің күрделі түрі екенін алғашқы рет дәлелдеді (П.И. Зинченко).
Зерттеулер нәтижесінде есте қалдыру, сақтау және жа??ырту тереңде жатқан биохимиялық өзгерістермен байланысты екені анықталып, оның РНК (рибонуклейн қышқылы) құрамындағы ауысуларға тәуелділігі және ес іздерін биохимиялық жолдармен екінші ағзаға егуге болатыны дәлелденді.
Ақырында, ес іздерін сақтауға қажетті ми аймағын табуға және есте қалдыру мен ұмытудың жүйкеліқ механизмдерін ашуға ниеттелген зерттеулер жарық көрді. Қазіргі күнде ес процесін тану психологиялық, физиологиялық және биохимиялық негіздердегі ізденістерге сүйенуде. Осыдан, адам есі - біртекті қарапайым қызметтен құралмайтыны белгілі болып отыр. Оның құрамы сан - алуан. П.Линдсей мен Д. Норман естің бір-біріне ұқсамас 3 типі болатынын алға тартады: 1) сезімдік әсердің тікелей, нақ-ты ізi; 2) қысқа мерзімді ес; 3) ұзақ мерзімді ес.
Сезімдік әсердің тікелей, нақты ізі. Бұл ес жүйесі біздің сезім мүшеміз қабылдаған дүние көріністерін толық әрі дәл сақтауға жәрдем береді. Мұндай жолмен еске түскен қоршаған орта ақпараты жадымызда өте қысқа мерзімге ғана орнығып, 0,1-0,5 сек. ішінде жойылып кетеді.
Қысқа мерзімді ес объектив оқиғаның қандай да бір шағын баламасына сәйкес келеді. Әдетте, ұсынылған материалдың ең мәнді деген 3-4 бірлігі немесе кейінгі элементтері ғана қабылданады. Саналы, ерік күшін қосумен сол қабылданған сөздік материалды бірнеше рет қайталай отырып, оны есте біршама ұзақ мерзім сақтауға болады.
Ұзақ мерзімді ес. Ұзақ мерзімді ес - жадта сақтау ж?йесінің маңызды да әрі күрделі түрі. Жоғарыда келтірілген 2 ес жүйесінің қамту аймағы өте шектелген: біріншісі - шағын уақытқа жұмыс істесе, екіншісі - материалдың кіші бір бөлігін ғана ұстап қалуға қабілетті. Ал ұзақ мерзімді естің уақыты да, қамту көлемі де шексіз. Бірнеше минуттан артық сақталғанның бәрі ұзақ мерзімді еске кіреді.