19. Үстеме шығындардың есебі. Қызмет көрсететін бөлімшелердің шығындарын анықтау әдісі.

Көмекшi цехтардың өзара қызметiн бөлiп таратылуы 4 әдiспен жүргiзiледi:

1. тiкелей әдiс

2. қадамдық әдiс

3. қайта бөлiп тарату әдiсi

4. Сызықтық теңестiрулер жүйесiн құру әдiсi

Үстеме шығындарды бөлiп таратудың тiкелей әдiсi кеңiнен қолданылады. Бұл әдiсте бiр көмекшi цехтың екiншi көмекшi цехқа көрсеткен қызметтерi еленбейдi, көмекшi цехтардың қызметтерi тiкелей негiзгi өндiрiстiк цех шығындарына жатқызылады.

Қадамдық әдiсiнде көмекшi цехтардың шығындары тiзбектiлiкпен бөлiп таратылады. Бөлiп тарату циклы тұтынуға қарағанда көбiрек қызмет көрсететiн көмекшi цехтан басталады. Әрi қарай келесi көмекшi цехтың шығындары бөлiп таратылады да және қадамнан қадамға бөлiп тарату тiзбектiлiгiмен жалғастырады. Әрбiр қадамда бiр көмекшi цехтың шығындары бөлiп таратылады. Цикл ең аз көлемiнде қызмет көрсететiн көмекшi цехпен аяқталады.

Үстеме шығындарды қайта бөлiп тарату әдiсiнде көмекшi цехтардың бiр-бiрiне көрсеткен шығындары алдын-ала берiлген проценттiк үлесте қайта-қайта, бөлiп таратылып жатқан шығындар көлемi ең төменгi шек болғанға дейiн жүргiзiледi.

Сызықтық теңестiрулер жүйесiн құру әдiсiнде теңестiру жүйесi құрылады, онда қанша көмекшi цех болса, сонша теңестiрулерден құралады. Белгiсiздер ретiнде әрбiр көмекшi цехтың жинақталған үстеме шығындары белгiлендi.

19. Үстеме шығындардың есебі. Кем және артық таратылған шығындар есебі.

Үстеме шығындарға өндіріске қызмет көрсету және негізгі және көмекші цехтардың жұмысын ұйымдастырумен байланысты шығындар жатады. Оларды тікелей дайын өнімдердің түрлеріне , өндірістік процеске, сату көлеміне, сатып алатын топқа жатқызуға болмайды.

Бір сөзбен айтқанда , үстеме шығындар өндірісті басқарумен және қызмет көрсетумен байланысты шығындар. Олар:  цехтағы басқару аппараты жұмысшыларына есептелген еңбекақы; негізгі материалдардың тозуы және материалдық емес активтердің амортизациясы; үйлерді, ғимараттарды және жалпы өндірістік бағыттағы инвентарларды ұстау және жөндеу шығындары; өндіріік сипаттағы ойлап табушылыққа, зерттеуге, тәжірбие жасауға кеткен шығындар, еңбек қорғау бойынша шараларға және өндірісті басқару мен қызмет көрсетуге байланысты басқа да цехтық шығындар.

Нақты үстеме шығындардың құрамына ішкі себептер бойынша тұрып қалудан болған жоғалтулар, цехтарда материалдық құндылықтарды сақтау кезіндегі бүлінуден болған жоғалтулар, сонымен бірге басқа өндірістік емес шығындар және өндірістегі  жоғалтулар

Үстеме шығындар,  әдетте, біршама  жалпы сипатқа ие болады кешенді сипаттағы шығыстар құрамында шығыннның барлық экономикалық элементтері көрсетіледі: екі және одан да көп бұйымдар шығаруда , бұл шығыстарды тікелей бұйымдарға  апару мүмкін емес, сондықтан олар бір жағынан  дайын өнімдердің және аяқталмаған өндірістердің арасында  жанама тәртіппен таратылады.Үстеме шығындарды өнімдердің құнына екі сатылы процедураны қолдану арқылы апаруға болады.

Әрбір өндірістік шығын  орталықтары  үшін үстеме шығыстар ставкасы орталыққа бөлінгенжалпы шығындарды, шығындарды тарту базасының жалпы көлеміне бөлу арқылы анықталады. Өнімдерге үстеме шығындар, әрбір өнімге қажетті, үстеме шығындарды тарату базасының екінші сатысында алынған , әрбір орталықтағы үстеме шығыстар сиавкаларына көбейту жолымен таратылады.

Тәжірибе жүзінде жоспарлы ставканы пайдаланып, таратылған үстеме шығындар мен нақты үстеме шығындар арасында айырмашылық болады, яғни артық немесе кем таратылған үстеме шығындар болады. Бұл ауытқулар төмендегідей 3 шотты пайдалана отырып түзетіледі:

1. сатылған өнімнің өзіндік құны

2. аяқталмаған өндіріс шоты, сатылған өнімнің өзіндік құны және дайын шоттары арасында пропорционалды болуы мүмкін.