60 Трансферттік баға қалыптасу ?

Трансферт- трансфер (фр. transfert – табыстау; лат. transfero– аудару, көшіру)

Трансферттік баға.Ірі фирмалардың, әсіресе, бірнеше елде орналасқан ұлтаралық корпорациялардың қаржы жөнінен дербес бөлімшелері арасындағы есеп айырысу бағасын трансферттік баға деп атайды. Бұл баға дағдылы міндетпен қатар тек соған ғана тән ерекше міндет – пайданы бір елден екінші елге аудару (соның ішінде пайданы салық салудан жасыру мақсатымен) үшін пайдаланылады. Мұндай баға сондай-ақ фирманың жалпы алғанда кеден бажы, экономикалық нормативтер, тағы басқа факторлар деңгейіндегі айырмашылықты шебер пайдалану жолымен қаржы жөнінен ақырғы жақсы нәтижеге жетуіне де көмектеседі. мысалы пайдаға салық неғұрлым жоғары салынатын елден фирманың жергілікті бөлімшесінің өнімі оның басқа кәсіпорындарында пайдалану үшін ең төмен бағамен әкетіледі. Осы орайда пайда түгелімен оның ең аз бөлігі салық төлеуге кететін жерде іске асырылады.

61 Көмекші қызмет шығындарын өндірістік бөлімшелерге бөліп тарату ?

Көмекші өндірістік шығындар төрт элементтен тұрады:

-   материалдық шығындар;

-   еңбекті өтеуге шығатын шығындар;

-   аударымдар (әлеуметтік салық);

-   қосымша (үстеме) шығындар.

Негізгі өндіріс тұтынатын өнімді шығарып жұмыс жасайтын және қызмет көрсететін өндіріс Көмекші өндіріс деп аталады. Бұл – қазандық , электр станциялары, сумен жабдықтау, жөндеу-механикалық цехы, автотранспорт және т.б. Көмекші өндірістің шығындарын есептеуге 8030 шоты раналған және ол «Цехтардың шығындары» деп аталатын ведомоста жүргізіледі, онда әрбір өндіріс (цехтар) үшін жеке талдамалық шот (тіркемелі парақтарда) ашылады. ... Көмекші өндірістің шығындарын есепке алу үшін мына шоттар арналған: 8030 – «Көмекші өндірістер (қорытушы шот) ; 8031 – «Материалдар»; 8032 – «Қызметкерлердің еңбегіне ақы төлеу»; 8033 – «Еңбек ақыдан қаржы бөлу»; 8034 – «Амортизациялық қаржы бөлу»; 8035 – «Басқа да шығыстар». ... Көмекші өндірістердің әрбір цехтары бойынша шығындарды есепке алу әцехтар шығындары» деп аталатын ведомоста жүргізіледі. Ведомосқа жазбалар талдамалық кестелерден немесе бастапқы құжаттардан алып жазылады. ... Көмекші өндірістің талдамалық (аналитикалық) есебі әрбір цехта, өнім түрлері (егер олар әрқилы болса) және шығын баптары бойынша жүреді. Шығын номенклатурасы өндірістің күделілігі мен сипатына тәуелді болып келеді. Әдетте, ол өзіне: негізгі материалдарды, көмекші материалдарды, отын-энергетикалық және технологиялық шығыстарды, электр энергиясын, өндіріс мақсаты ұшін пайдаланатын буды және суды, негізгі және қосымша жалақыны, жалақыдан аударылатын аударымдарда, үстеме шығыстарды қосады. ... Қосымша өндірістің күрделілігі, сондай-ақ шығарылатын өнімнің біртектестігі немесе біртектес еместігі көмекші өндірістің көрсеткен қызметінің өзіндік құнын есептеу үшін әртүрлі әдісті қолдануға мәжбүр етеді. ... Көмекші өндірістің есеп айырысуы мен калькуляциясы біршама ерекшеленеді, өйткені кейбір цехтар бір-бірімен тығыз байланыста болады және тұрақты түрде бір – біріне қызмет көрсетеді: жөндеу – механикалық цехы жүк автомашина цехына ағымдағы жөндеу жұмысын жүзеге асырады, ал автотранспорт цехы жөндеу-механикалық цехына жүкті тасымалдайды. ... Автомашинаның ағымдағы жөндеуінің өзіндік құнын есептеу үшін автомашинамен тасымалданатын жүктің өзіндік құнын білу керек, ал тасымалданатын жүктің өзіндік құнын есептеу үшін ағымдағы жөндеудің өзіндік құнын білу керек.

62 Мәліметтердің релеванттығы және сапалы аспектілердің маңызы (қайтарылмайтын шығындар, өсімдік шығындар, баламалық шығындар).

өсімді шығындардар, баламалық шығындар

Релеванты(түзетілетін) және релеванты емес немесе ескерілмейтін шығындармен табысы

• Шешімдер қабылдау барысында қабылданатын шешімнің әсері болатын шешімді релеванты шығындар.

Қабылданатын шешімдерді әсері болмайтын шығындарды релеванты емес шығындар деп атайды

Қайтарылмайтын шығындар

• Кез келген вариантты таңдай отырып есепке алынбайтын өткен кезеңде өткен уақытты шығарылған шығындар шешімдер бұған әсер ете алмайды.

Альтернативті (жорамалдағы балама) шығындар

• Шешімдер қабылдау барысында бір вариантты таңдай отырып басқасынан бас тарту кезіндегі құрбан етілген немесе жоғалтылған мүмкіндік.М/ы: Инвестиция жабдыққа немесе құндықағазға салынады.

Өспелі (дифференциялы инкременті шығындармен табыстар)

Қосымша өнім өндіру немесе сату кезінде пайда болатын шығындармен табыстар.М/ы: Қосымша жарнама жасау, қосымша шығынын жазып табыс әкеледі.

Бақылау мен реттеу үшін шығындар бақыланатын және бақыланбайтын(реттелетін және реттелмейтін шығын

• Өнімнің 1 бірлігіне жоспарланған шығындар нормативтік шығындар депте атайды.

• Менеджер өзінің жауапты саласында реттей алатын шығындар бақылай алатын шығындарды атайды

63 Салық салу жәнеинвестициялық шешімдер

Салықтар мемлекеттік бюджетке заңды және жеке тұлғалардан белгілі бір мөлшерде түсетін міндетті төлемдер. Салықтар – шаруашылық жүргізуші субъектілердің , жеке тұлғалардың мемлекет пен екі арадағы мемлекеттік бюджет арқылы жүзее асырылатын, қаржы қатынастарын сипаттайтын экономикалық санат. Салықтардың экономикалық мәні мынада: салықтар шаруашылық жүргізуші субъектілер мен халық табысының қалыптасуындағы қаржылық қатынастардың бір бөлігін білдіреді. Сондай – ақ шаруашылық жүргізуші субъектілер мен халық табысының белгілі бір мөлшерін мемлекет үлесіне жинақтап, жиынтықтаудың қаржылық қатынастарын көрсетеді. «Салық»ұғымымен «салық жүйесі» ұғымы тығыз байланысты. Мемлекетте алынатын салық түрлерінің, оның құру мен алудың нысандары мен әдістерінің, салық службасы органдарының жиынтығы әдетте мемлекеттің салық жүйесін құрайды.

Салық салу – салық жүйесінің тұжырымдамалық үлгісі. Мұнда салықтың экономикадағы рөлі, мәні, атқарымы, құрамы мен құрылымы қағидаты ұсынылады. Салық салу теориясы [[|экономика|экономиканың]] дамуы деңгейіне, ұлттық дәстүрлерге, мемлекеттің саясатына қарай өзгеріп отырды. Салықтың экономикадағы рөлі туралы классик. түсінікті Адам Смит енгізген. Ол салық салудың төрт қағидасын ұсынды. Олар: өлшемдестік, айқындылық, қолайлылық және арзандық. Бұл бағыттың өкілдері: У.Петти, Ж.-Б. Сей, Д.Рикардо, Дж.С. Милль. Олар экономиканы орнықты және өздігінен реттелетін жүйе, онда сұраныс ұсынысты туғызады, ал салық тек мемлекет бюджеті кірісінің көзі рөлін ғана атқарады, сондықтан азаматтарға ауыртпалық түсірмеуге тиіс деп есептеді. Қазіргі кезде экономикалық ой-пікір негізгі екі бағытқа бөлінеді. Олар: кейнсшілдік және неоклассикалық (жаңа классикалық) бағыттар. Кейнстік теория бойынша салық пайыз нормасы ретінде экономикада реттеуші атқарымды орындауға тиіс, мұнда артық жинақ ақша үдемелі салық салу жолымен алынып отырады. Неоклассикалық теория еркінбәсеке мен табиғилыққа, экон. өндірістікүдерістердіңорнықтылығынабасымдықберугенегізделеді. Мұндасыртқытүзетушішаралар тек еркінбәсекезаңдарыныңқолданылуынабөгетжасайтынкедергілердіжоюғағанабағытталуғатиіс.

Салық салу объектісіне қарай салықтар тікелей және жанама салықтар болып жіктеледі. Тікелей салықтар жалғаусыз немесе тікелей табысқа немесе мүлікке салынады. Тікелей салықтарға мына салықтар жатады: заңды және жеке тұлғалардың табысына салынатын салық; мүлік салығы; жер салығы; бағалы қағаздармен жүргізілетін операцияларға салынатын салық; Жеке тура салықтар-бұл жеке адамдар мен заңды ұйымдардың табыстары мен мүлкіне салынатын салықтар.

Инвестициялық шешiм 

Инвестициялық шешiм - инвестициялық қордың активтерiн басқару процесiнде қабылданатын оның активтерiмен мәмiле жасасу туралы шешiм;

Инвестициялық шешiм - уәкілетті орган қабылдайтын, инвестициялық жобаның кез келген ғұмырлық циклі ішінде бұдан былайғы іс әрекеттерді бекітумен, мақұлдаумен, тоқтата тұрумен немесе орындаудан бас тартумен байланысты басқарушылық шешім.Инвестициялық шешiм - инвестициялық портфельді басқарушының инвестициялық портфельді қалыптастыру (өзгерту) мақсатында осы клиенттің активтерiмен немесе инвестициялық портфельді басқарушының меншікті активтерімен мәмілелер жасау туралы шешiмi;

Инвестициялық шешімдер қабылдаудың мәні мүмкін болған перспективті бір немесе бірнеше жобаларды бағалай отырып, оларды жүзеге асырудың тиімді жолдарын анықтаумен байланысты. Тиімді жобаларды таңдау, оларды жүзеге асыру бағдарламасын әзірлеу, жобаны қаржыландыру көздерін анықтау, оңтайлы инвестициялық қоржын қалыптастыру – осы айтылғандар қосылып, инвестициялық шешімдер қабылдаудың негізін құрайды. Сондықтан да инвестицияларды дұрыс басқару қазіргі таңдағы көкейтесті мәселелердің бірі болып отыр.

Инвестициялық сипаттағы тиімді шешімдер қабылдаулың бастапқы негіздерін игеру болып табылады. Осы мақсатқа сәйкес жұмыстың міндеті келесілерді қамтиды: - инвестициялық шешімдер қабылдаудың жалпы экономикалық сипаттамасын беру; - әлемдік тәжірибеде кеңінен қолданылатын инвестициялық шешімдер қабылдаудың әдістемелерін бағалау;

64 Күрделі салымдардағы тәуекелдерді талдау .

Қаржыжүйесіндағдарыстанкейінгікезеңдедамытутұжырымдамасыныңережелерінесәйкесқаржытұрақтылығынқамтамасызетугежәнемакропруденциалдықреттеугежауаптыорталық орган ретінде Ұлттық Банктіңрӛлінкүшейтуболжаныпотыр. Шешімдерқабылдаукезіндеалқалылыққағидатынсақтайотырып, ҰлттықБанктіңтікелейқұзыретінемынадаймәселелержатқызылды:

1) негізгісекторлыққағидаттарды, жүйеліктәуекелдердіпруденциалдықреттеужәнетиістінормативтерді қолдану тәсілдерін айқындау;

2)дағдарысқақарсыбасқарушараларынжәнежүйеліктәуекелдерматериалданғанжағдайдазияндыбарыншаазайтутетіктерін әзірлеу.

Ведомствоаралықӛзараіс-қимылдыүйлестіружәнеқабылданатыншешімдердіңтиімділігінұлғайтумақсатындаПрезиденттің 2010 жылғы 12 маусымдағы № 994 Жарлығымен Қазақстан Республикасының қаржылық тұрақтылығы жәнеқаржынарығындамытужӛніндегікеңесқұрылғанболатын. НегізгімақсатыҚазақстанРеспубликасыныңқаржылықтұрақтылығынқамтамасызетужәнеқаржысекторынтиімдідамытумәселелерібойынша ведомствоаралық ӛзара іс-қимылдыүйлестірудіжүзегеасыруболыптабылатынКеңесҚазақстанРеспубликасыныңПрезидентіжанындағыконсультативтік-кеңесші орган ретіндеқұрылды. Ұлттық Банктің ТӛрағасыКеңестӛрағасыболыптабылады. Кеңесфункцияларына:

1) тұрақты мониторинг деректерінің негізінде қаржылық тұрақтылық үшін жүйелік тәуекелдер бойынша ұсыныстарды әзірлеу;

2) Қазақстан Республикасының қаржы жүйесін дамыту саласында мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттарын әзірлеу және іскеасыружӛніндегітәсілдерді әзірлеу;

3) жүйеліктәуекелдердібарыншаазайтужәнеқаржытұрақтылығынақауіп-қатерді ескерту мақсатында қаржы секторын реттеудің стратегиясы мен қағидаттарынқалыптастырубойыншаұсыныстардыәзірлеу;

Макропруденциалдықреттеудіңміндетіқаржытұрақтылығынайқындайтын және экономикалық жағдайды тұрақсыздандыратын жағдайларды әлсіретугеқабілетті, жүйеліксипаттаболатынтәуекелобъектілері (қызметтер, нарықтар) жәнеаймақтарыбойыншанегізгішешімдербелгілеуболыптабылады.

Қазіргі уақытта Қазақстан Республикасының Қаржылық тұрақтылығы жәнеқаржынарығындамытужӛніндегікеңесотырыстары, оныңішіндеқаржысекторыныңӛкілдерінтартаотырып, тұрақтытүрде ӛткізіліп тұрады.

4.2. Негізгіпроблемалардыталдау

Тұтастай алғанда, 2007-2010 жылдардың нәтижелері бойынша Қазақстан экономикасыныңжәнеқаржыжүйесініңоныңоданәрідамуынакеріәсеретуімүмкіннегізгіпроблемалары:

а) экономикадағы құрылымдық тепе-теңсіздіктержәнеоныңшикізатэкспортынабағдарлануы, сондай-ақэкономиканыңэкспорттықбағдарлануыменбайланыстытӛлембалансындағы тепе-теңсіздіктер;

б) қаржысекторыныңтүрлісегменттерінде, әсіресе банк саласындаактивтершоғырлануыныңжоғарыдеңгейі;

в) банк секторынқорландыруқұрылымыныңтеңгерімсіздігіжәнеішкіқорландырукӛздерініңжеткіліксіздігі;

г) ісжүзінде қаржы секторының барлық сегменттерінде қаржы тәуекелдерін басқарудың барабар тәжірибенің болмауы;

д) банктердің кредиттік портфелінде дағдарыс кезеңінде кредиттіктәуекелдердіңматериалдануысалдарынанқалыптасқанпроблемалықзаемдарүлесініңжоғарыдеңгейі;

е) тәуекелдібарыншаконсервативтіқабылдауменжәне қолда бар портфельдіңтӛменсапасыменбайланыстыбанктердіңжеткіліксізкредиттікбелсенділігіанықбелгіленді.

Экономиканыжәнеқаржысекторынмемлекеттікқолдаушараларықаржыдағдарысыныңкеріәсерінайтарлықтайтӛмендетугемүмкіндікжасады, алайдаолариррационалдысипаты бар экономикалықжәнеқаржыагенттерініңіс-

әрекетіндегібірқатараспектілердіеңсеругемүмкіндікбермеді. Мәселен, 2007-2009 жылдардағыдағдарысәсерлерініңбіріӛзініңкредиттікбелсенділігінқысқартуаясындаӛтімділіктіңбарыншажоғары деңгейін ұстауды артық кӛретін банктердің тәуекелдерді аса кертартпалықпенқабылдауларыболды. Алайдаэкономикалықжәнеқаржы агенттерінің тәуекелдердіқабылдамауыныңуақытшасипаты бар жәнеэкономиканыңӛсуфазасыныңбасталуынанбастаптәуекелдерді жете бағаламаументолықауысуымүмкін. Осығанбайланыстыбилікалдындажүйелік және макроэкономикалық тәуекелдерді бағалау мен басқарудыңбарабаржәнетиімдіқұралдарынәзірлеуміндетітұр.

Осылайша, мемлекеттікоргандардыңнегізгіміндетіҚазақстандыққаржыделдалдарытарапынанэкономиканықаржыландырудыңқолайлыдеңгейінқамтамасызетумақсатындаҚазақстандыққаржыинституттарыныңбелсенділігінынталандыруболмақ.

4.3. Негізгісыртқыжәнеішкіфакторлардыбағалау

2007 – 2009 жылдардағыдағдарыстыңтәжірибесібойыншақаржысекторынтұрақсыздандырутәуекелініңнегізгіфакторлары:

а) банк секторының сыртқы берешегінің жоғары деңгейі;

б) Қазақстанныңнегізгіэкспорттықбаптарыбағаларының құбылмалылығы;

в) дағдарыс кезеңінде қаржы жүйесінде ӛтімділіктің тапшылығы (2007 жылдыңекіншіжартысындажәне 2008 жылыбайқалды);

г) кредиттікпортфельдіңсалалықжәне институционалдық шоғырланудың жоғары деңгейі;

д) экономиканыңбірқатар «қызыпкеткен» салаларынқаржыландыруғабайланыстыбанктердіңлатенттіккредиттіктәуекелдіқабылдауыболды.

ҒаламдықауқымдағысияқтыҚазақстанныңбанкжүйесіндегіжоғарыдакӛрсетілгенқұрылымдықпроблемалардыңнегізгісебептерініңбірітүпкіліктінәтижесіндешамадантыс, оныңішіндедағдарысқұбылыстарынасезімталсалалардакредиттіктәуекелдіңартықшоғырлануы, активтерменпассивтердітиімсізбасқарусалдарынанӛтімділіктіңжоғарытәуекеліжәнет.с. түріндегітәуекелдердіңжинақталуынасебепшіболған, біріншікезектетәуекел-менеджментжүйесініңжеткіліксіздамудеңгейіменжәнеқаржыұйымдарындағыкорпоративтікбасқарудыңбарыншатӛмендеңгейментуындағантәуекелдердітолықбағаламауболғанынатапкӛрсеткенжӛн. Осытәуекелдердіңдағдарыскезеңіндематериалдануыбанкжүйесіндегікүрделіпроблемаларғаалыпкелді, оларосыкүнгедейінбайқалыпотыр. Осығанбайланыстытәуекелдердібасқаружүйелеріменқаржыұйымдарындакорпоративтікбасқарупрактикасындамытужәнежетілдірумәселелерібасымболыпқалуда.

5.3. Негізгісыртқыжәнеішкіфакторлардыбағалау

Ішкіфакторлар

1)банкжүйесіндегіжұмысістемейтінкредиттердіңжоғарыдеңгейі;

2) ұзақмерзімдіӛтімділікдефициті;

3)тәуекелменеджментпенкорпоративтікбасқарудыңдамығандеңгейініңжеткіліксіздігі.

Сыртқыфакторлар

1)экономиканыңэкспорттықбағдарлануыжәнеэкономикаүшінтеріссалдарлары;

2) экономикақұрылымындағысалалықтеңгерімсіздіктер;

3)корпоративтіксектордыңборыштықжүктемесініңжоғарыдеңгейі;

4)нарықтықәлсізтәртіпжәнеқаржылықемессектордағыайқындылықтыңтӛмендеңгейі. Отандықішкіқайтасақтандырунарығыерекшежәнеұсақтәуекелдернарығынбілдіреді. Отандықсақтандыруұйымдарынкапиталдандырудыңтӛменболуыоларғатәуекелдердіңүлкенкӛлемінӛздерінеқалдырмайды, осығанбайланыстытәуекелдердіңнегізгібӛлігіҚРрезидентеместергеқайтасақтандыруғаберіледі. Сыртқықайтасақтандырустатистикасыотандықсақтандыруұйымдарыныңқайтасақтандыруқызметініңтиімсізекенірастайды. Қайтасақтандырунәтижелілігініңтӛменболусебептерісақтандырусекторынкапиталдандырудыңтӛменболуы, тиімсізқайтасақтандырусаясаты, активтердішығарунемесеқаржытоптарыныңкірістеріноңтайландыруүшін «тәуекелсіз» қайтасақтандырусхемаларынпайдалануболыпқалыпотыр.

Тәуекелдердібасқару