I.1.4.Biheviorial-təlim cərəyanı

Bu cərəyanın yaradıcısı D.Uotson hələ 20-ci əsrin əvvəllərindən belə müddəa ilə çıxış etməyə başladı ki, psixologiya şüur fenomeni ilə deyil, davranışla məşğul olmalıdır. D.Uotsona, eləcə də, onun ardıcıllarına görə istənilən növ fəaliyyət xarici stimullara qarşı cavablar silsiləsindən savayı özgə bir şey deyil (reaktivizm prinsipi). Başqa sözlə, hər bir fəaliyyət, müstəsna olaraq ətraf dünyanın impulslarına qarşı orqanizmin verdiyi şərti və şərtsiz reflekslər kompleksidir. D.Uotson bunu, sonradan psixologiyada məşhurlaşmış aşağıdakı formulla ifadə etdi: S – R, yəni ki, hər bir reaksiya mütləq hansısa stimuldan doğur. D.Uotsonun bu düsturu sonradan onun ardıcılları (ələlxüsus, E.Tolmen, E.Torndayk və b.Skinner) tərəfindən bir qədər təkmilləşdirilərək aşağıdakı varianta salındı: S – V – R. Bu aralıq mərhələ, burada kənar dəyişənlərin də rola malik olduğunu göstərirdi. Bu cərəyanın ən görkəmli nümayəndələrindən olan Skinner bu aralıq mərhələnin mahiyyətini tam açaraq göstərdi ki, istənilən davranışı formalaşdıran stimulların hamısı heç də bir-birinin eyni olmayıb, bir-birindən fərqlənirlər. Skinner iki növ stimul növünü göstərir: mövcud və gözlənilən (ümidedilən) stimullar. İnsan öz evində oturarkən evin soyuq olduğunu hiss etdikdə dərhal qalxıb sobanı yandırır. əksinə, isti olduğunu gördükdə sobanı söndürür, kondisioneri qoşur və s. Bu, ətraf dünyanın birbaşa təsirlərinə qarşı insanın verdiyi reaksiyalardır. Lakin heç də bütün stimullar həmişə bu cür aşkar görünməyə bilər və insan və ya bir başqa canlı, heç bir xarici stimul olmadan da müəyyən addımlar ata, reaksiyalar verə bilər. Məsələn, çox vaxt ola bilir ki, insan özü istəmədən də səhər tezdən güclə yuxudan qalxır, işə gedir və iş ürəyincə olmasa da belə, yenə də axşama qədər bu işlə məşğul olub, axşam geri qayıdır. Nə onu yuxudan durmağa məcbur edən olur, nə də işdə başının üstündə durub onu işlədən. Bununla belə, o bunları edir. Məsələ burasındadır ki, burada onu fəaliyyətə təhrik edən stimullar onun həmin bu davranışlarından əvvəl yox, sonra yerləşir və o da bunları görür, dərk edir. Belə ki, o yaxşı bilir ki, yuxudan çətinliklə də olsa durub işə getməsə və ya gedib iş görməsə nə itirər, gedib işlərini yerinə yetirməklə nə qazanar: bunları etmədikdə işdən qovula bilər, məvacibi kəsilər, o da öz növbəsində ona xeyli əlavə problemlər gətirər, etdikdə isə ailəsinin, özünün dolanışacağını təmin edər, bir sıra əlavə problemləri həll etmək üçün imkan qazanar. Skinner bu iki növ stimulun (yəni, reaksiyanı qabaqcadan, yoxsa sonradan formalaşdıran stimulların) törətdiyi davranışları da bir-birindən fərqləndirir və o, bu birincini respondent, ikincini isə operand davranış adlandırır. Adi həyatda insanın əli isti bir şeyə toxunarkən qışqırıb əlini çəkməsi, soyuq havada titrəməsi, acarkən yemək axtarması və s. – bu birinci, qarşısına hansısa məqsəd qoyub ona çatmaq üçün can atması, xeyirxah motivlərdən irəli gələrək kimdənsə hansısa bəd xəbəri gizlətməsi, övladlarını pis əməllərə görə cəzalandırması, siyasi mübarizələrə qoşulması və s. – bu ikinci növ davranışlara nümunələrdəndir. Yəni bu sonuncu hallarda insan, qabaqcadan işin nəticəsini göz önünə gətirib hansısa addımı atır və ya ondan çəkinir.