I.2.2.2.Coğrafi faktorlar

Coğrafi faktorlar sırasına insanın hansı iqlim qurşağında doğulmasının onun intellekt və xarakterinin formalaşmasında oynadığı rolu səciyyələndirir. Afrika ilə Sibirin energetik ritmi, atmosfer strukturu, seysmik və meteoroloji xarakteri, ərzaq çeşidi və s., təbii ki, eyni deyil, hələ havanın hərarətini demirik. Burada uzun müddət yaşayan insansa, təbii olaraq bu şəraitə adaptasiya olmalıdır – fəqət, ətraf mühitlə harmoniya yarada bilməyən istənilən varlıq ölümə məhkumdur. Deyilən adaptasiya isə, orqanizmi, hər bir fərqli hal üçün, öz psixi və fizioloji imkanlarını bir başqa formada səfərbər etməyə, tamam başqa-başqa formalı stimullara köklənməyə vadar edir. Bu isə beyin resurslarının tamam başqa-başqa formalarda səfərbər olunması, təşkil olunması, psixi enerjinin fərqli ünvanlar üzrə bölüşdürülməsi deməkdir. Bütün bunlar isə elə-belə şey deyil. Nəticədə, nəinki Afrika ilə Avropada yaşayan insanların, hətta eyni bir kəndin fərqli tərəflərində yaşayan insanların da xarakteri bir-birindən fərqli olmuş olur – fəqət, kəndin bu tərəfi bir başqa, o biri tərəfi isə tamam başqa bulaqdan su içə bilər.

I.2.3.Sosial amillər

II.2) Sosial faktorlar, insanın doğulub böyüdüyü və ya müxtəlif vaxtlarda təmasda olduğu sosial sistemin insanın bir şəxsiyyət kimi formalaşmasına göstərdiyi təsiri xarakterizə edir. Bu qəbildən olan faktorların özünü də bir neçə qrupa ayırmaq olar: Lokal və qlobal sosial faktorlar.

I.2.3.1.Lokal sosial determinantlar

Lokal sosial faktorlar sırasına ikitərəfli münasibətlərdə digər insanların norma və dəyərlərinin insana göstərdiyi təsirlər aiddir. Ailə, iş yeri, məktəb, qohum və qonşularla ünsiyyət və b. bu qəbil təsirlərin başlıca mənbəyidir. Bu münasibətlərdə tərəfdaş olan ayrı-ayrı individlərin hər birinin həyat təcrübəsi, həyata baxışı, subyektiv norma və dəyərlər sistemi və s. digərləri ilə eyni olmadığından onların hər birindən keçən sirayət, qalan rəftar vərdişi, ünsiyyət modeli, təəssürat, kompleks və «ustanovka»lar da bir-birinin eyni olmur. Nümunə üçün, məs., hər bir kəsin ilk ünsiyyət tərəfdaşı olan valideynlər, bir tərəfdən öz xarakter və davranışları ilə uşaqları üçün təqlid modeli funksiyası daşıyır, digər tərəfdən onların subyektiv norma və dəyərlər sistemi cəza və mükafat mexanizmləri vasitəsilə təzahür edərək uşaqların həyata baxışında, kompleks və «ustanovka»larının formalaşmasında, sosial oriyentasiyalarında əbədi iz buraxır və s.

I.2.3.2.Qlobal sosial determinantlar

Qlobal sosial determinantlar sırasına isə bütövlükdə yaşadığı cəmiyyətin, üzvü olduğu sosial seqmentin insana göstərdiyi təsirlər aiddir. Özünün sistemli strukturu və dəqiq vəzifə bölgüsü ilə üzvlərinin qüvvəsini tamamlayan, koordinasiya edən və vahid məqsədə fokuslayan cəmiyyətlər, robinzonluqla müqayisədə, yaşamaq uğrunda mübarizənin daha əlverişli üsulu kimi özünü təsdiqləyib, insanların bioloji mövcudluğunu sığortalasa da, digər tərəfdən sosial tarazlıq və səfərbərlik məqsədinə xidmət edən mükəlləfiyyətləri, normaları, qaydaları, yasaqları, tabuları və s. vasitəsilə onların azadlığını əlindən alır, davranışlarını reqlamentləşdirir, fəaliyyətlərini qəlibə salır, təbii psixi simalarını məhv edir, onların simasında özünün mikro-obrazını formalaşdırır. Özü də fərqli cəmiyyətlər öz üzvləri üçün fərqli davranış normalarını, birgəyaşayış stillərini dominant qəbul edib, fərqli rəftarları yasaqladığından, həmçinin hər bir konkret sosial seqment (irqi, irsi, dini, milli və s. qrup) yalnız onun özünə xas olan tipik hansısa stress və ya konflikt situasiyalara və bunları həll etmək üçün yalnız bu seqmentdə məqbul hesab olunan forma və vasitələr toplumuna malik olduğundan, bütün bunlar son nəticədə ayrı-ayrı cəmiyyətlərin ontogenez zəmində, özünəməxsus fərqli dəyərlərinin, etalonlarının, mənəvi atmosferinin, psixologiyasının, «ustanovka»larının, xarakterik psixi rudimentlərinin, unikal rəftar və düşüncə modelinin və s. meydana gəlməsinə, bir cəmiyyət üzvlərinin baxışlarının, zövqlərinin, «ustanovka»larının, meyarlarının digərlərininkindən fərqlənməsinə və s. səbəb olur. Bu normalar, qaydalar, yasaqlar, imperativlərsə təbiətdən doğmayıb, insan təxəyyülünün məhsulu olduğundan, onlar bu cəmiyyətlərin üzvlərində müəyyən vaxta qədər psixi disharmoniyanın, müəyyən vaxtdan sonra psixi kompleks və psixi rudimentlərin meydana gəlməsinə səbəb olur (Yunq arxetipləri elə bunlar deyilmi?). Mentalitet, etnoşüur, yaş psixologiyası və s. şəklində təzahür edən bu diverigensiyalar isə inisiasiya və seqreqasiyalarda, imprintinq və interyeksiyalarda, affiliasiya və stratifikasiyalarda, sosiogenezlərdə, mərasimlərdə və s. yaşadığından, indiyə qədər ölməyib və çox ehtimal ki, hələ neçə əsr də öz mövcudluğunu qoruyub saxlayacaq. Bir sözlə, hər kəsin dünyagörüşü, həyata baxışı, zövqü, xarakteri və s., digər faktorlarla yanaşı, mənsub olduğu dinin, irqin, irsin, sinfin, millətin və s.-in (müxtəsər olaraq, daxil olduğu sosial mühitin) təsiri altında, onunla qarşılıqlı münasibətdə formalaşır ki, bu baxımdan, hər kəs ölənə qədər dünyaya öz milli, dini, irqi, irsi, cinsi, sinfi, siyasi və s. eynəyindən baxır («Sosial təlim» cərəyanının mövqeyi burada bu bəndlə üst-üstə düşür). Və şəxsiyyətin sosial strukturunu – insanların irqi, irsi, cinsi, dini, milli, sinfi, məhəlli və s. kimi mənsubiyyəti təşkil edir.

Yuxarıda deyildiyi kimi hər bir kəs öz valideynlərinin bioloji genləri ilə yanaşı həm də öz dövrünün və cəmiyyətinin sosial genlərinin daşıyıcısıdır. Ümumi mədəni dəyərlər, ümumi peşə, ümumi sinfi mənsubiyyət, ümumi ekoloji problem, ümumi tarixi yol və s. gec-tez insanlarda oxşar psixologiyalar yaratdığı bugünkü elmdə aksiom kimi qəbul edilir. Psixologiyada hələ 1906-cı ildən U.Samner tərəfindən daxil edilmiş «etnosentrizm» adlı bir termin də mövcuddur ki, bu da başqalarının davranışını öz mədəniyyəti prizmasından qavramaq, interpretasiya etmək təmayülünə deyilir. U.Samnerə görə, insanların təfəkküründə öz qrupunu ierarxiyanın zirvəsində yerləşdirib digər qrupları aşağıda görmək və bunun nəticəsi olaraq isə öz qrupunun standartlarını başqa qrupların qiymətləndirilməsində meyar kimi istifadə etmək təmayülü mövcuddur. Hər bir mədəniyyət «dünyanın mənzərəsi» deyilən reallığı qavramaq üçün öz üzvlərinə fərqli koqnitiv matritsa verir ki, bunun nəticəsi olaraq, real dünyanın mənzərəsi ayrı-ayrı mədəniyyətlər prizmasında bir-birindən kəskin fərqli şəkildə görünmüş olur. Bütün bu səbəblərdən, ayrı-ayrı sosial qruplarının psixologiyasına az-çox bələd olmaq və müxtəlif adamlarla ünsiyyətdə onların həmin bu sosial xarakteristikasını mütləq nəzərə almaq həqiqi «qəlb mühəndisi» olmaq işinin zəruri elementlərindəndir. Bunsuz ünsiyyət – dəniz ortasında xəritəsiz və kompassız oriyentasiya axtarmaq kimi bir şeydir.