Тақырып: Ерекше қорғалатын табиғи обьектілердің құқықтық режимі.

Жоспар:

1. Мемлекеттік табиғи-қорық қорының түсінігі, мемлекеттік органдарының ерекше қорғалатын табиғи аумақтар саласындағы құзыреті.

2.Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың режимі.

3. Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар саласындағы бақылаудың міндеттері мен түрлері.

4. Дауларды шешу және ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы заңдарды бұзғаны үшін жауапкершілік.

Лекция мақсаты: Студенттерге экологиялық құқықтың түсінігі, экологиялық қатынастардың түрлері мен жалпы сипатын, экологиялық қатынастардың мазмұны, пайда болуы, өзгертілуі, тоқтатылуы, экология құқығының әдістері, қағидаларын, экологиялық құқықтың жүйесін үйрету.

Лекция мәтіні.

1. Эталон-француз сөзінен алынған үлгі деген мағынаны білдіреді. Уникум латын сөзінен алынған жеке-дара жалғыз деген ұғым. Реликт латын сөзінен алынған көне дәуірден қалған нәрсе деген ұғым. Топырақ обектілері әр түрлі топырақ аумақтарындағы типтік бірегей және сирек кездесетін топырақтар; Ландшафтық объектілер-типтік бірегей және сирек кездесетін ландшафтар; су табиғаттың эталондық учаскілері, ерекше рекреациялық маңызы бар ландшафттар;

Мемлекеттік ерекше маңызы бар немесе ғылыми ерекше құндылығы бар су қоймалары.

Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар мақсатына, қорғалу ережелеріне және пайдалану ерекшеліктеріне қарай түрлерге бөлінеді. Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы заңның 12 бабына сәйкес ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың мынадай түрлері бар:

Биосфералық қорықтарды қоса алғанда, мемлекеттік қорықтар;

Мемлекеттік ұлттық табиғи парктер;

Табиғи резерваттар;

Мемлекеттік табиғи парктер;

Мемлекеттік табиғи ескерткіштері;

Мемлекеттік қорық өңірлері;

Мемлекеттік табиғи заказниктер;

Мемлекеттік зоологиялық парктер;

Мемлекеттік ботаникалық бақтар;

Мемлекеттік дендрологиялық парктер;

Мемлекеттік табиғи қорықтар-сепортерлер.

Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар мемлекеттік табиғи-қорық қоры объектілерінің құндылықтарына қарай екіге яғни республикалық және жергілікті маңызы бар ерекше қорғалатын табиғи аумақтар санаттарына бөлінеді.

Республикалық маңызы бар ерекше қорғалатын табиғи аумақтар тізбесін шығарылатын объектілерді шығару Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысымен жүзеге асырылады.

Жергілікті маңызы бар ерекше қорғалатын табиғи аумақтар тізбесінен объектілерді шығаруға жергілікті атқарушы органдардың қоршаған ортаны қорғау саласындағы орталық атқарушы органдарының келісілген шешімі бойынша жол беріледі.

Ерекше қорғалатын аумақтарды құру туралы шешімдерді табиғи-ғылыми және техникалық-экономикалық негіздемелерге мемлекеттік экологиялық сараптама мен қоршаған ортаны қорғау саласындағы орталық атқарушы органның он қорытындылары болған жағдайда мүдделі орталық атқарушы органның ұсынуы бойынша Қазақстан Республикасының Үкіметі немесе жергілікті атқарушы органдар қабылдайды.

Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар үшін ерекше қорғау құқықтық режимі не шаруашылық қызметінің реттелетін режимі енгізіледі.

Ерекше қорғау құқықтық режимі:

1. қорық режимі;

1. заказник режимі болып бөлінеді.

Қорық режимі ерекше қорғалатын табиғи аумақта немесе арнайы бөлінген учаскелерде кез келген шаруашылық қызметке, сондай-ақ қоршаған ортаның табиғи жай-күйін бұзатын өзге де қызметке тиым салуды көздейді.

Заказник режимі ерекше қорғалатын табиғи қорғалатын табиғи аумақта немесе арнайы бөлінеген учаскелерде шаруашылық және өзге де қызметті белгілі бір маусымда, белгілі бір мерзімде ғана, мұның өзі мемлекеттік табиғи қорық қоры объектілерінің сақталуына қауіп төндірмейтіндей және олардың молығуын нашарлатпайтындай мөлшерде ғана жүргізуді көздейді.

Ерекше қорғалатын табиғи аумақтарда:

• елді мекендерді, өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы мен мелиорация, энергетика, көлік пен байланыс объектілерін, әскери және қорғаныс объектілерін, ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың мақсаттары мен жұмыс істеуіне байланысы жоқ өзге де объектілер мен құрлыстарды орналастыруға және салуға;

• өндіріс пен тұтыну қалдықтарын, сондай-ақ радиоактивті материалдарды жинау мен көмуге;

• су қоймаларын сарқынды сулар ағызу үшін пайдалануға;

• қоршаған ортаға қауіп туғызуы ықтимал химиялық және биологиялық заттарды, зиянды физикалық ықпал жасауды қолдануға;

• пайдалы қазбаларды барлау мен өндіруге, пайдалы қазбаларды өндіруге байланысты жоқ жерасты құрылыстарын салу мен пайдалануға;

• басты мақсатта пайдаланатын ағаштарды кесуге, шайырды, екінші дәрежелі орман материалдары мен ағаш шырындарын дайындауға;

• Ерекше қорғалатын табиғи аумақтарда азаматтардың болуы оларды қорғау режимдерінің ерекшеліктеріне сәйкес шектеледі және осындай әрбір аумақ туралы жеке ережелермен реттеледі.

Қолайсыз сыртқы ықпалдардан қорғау үшін ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың айналасына сол аймақтар шегінде осы аумақтардың экологиялық жүйелерінің жай-күйін және қалпына келтіруіне теріс ықпал ететін қандайда болса қызметке тиым салынатын қорғаныс аймақтарды белгіленуі мүмкін.

Мемлекеттік табиғи қорық-табиғи процестердің, тұрпатты және бірегей экологиялық жүйелердің, өсімдіктер мен жануарлар дүниесінің биологиялық алуан түрлілігі мен генетикалық қорын табиғи жағдайда сақтап, дамуын зерттеуге арналған ерекше қорғалатын табиғи аумақ. Мемлекеттік табиғи қорықтардың бүкіл аумағында табиғи ресурстарды шаруашылық жүргізу үшін пайдалануды болғызбайтын қорғаудың құқықтық режимі белгіленеді.

Мемлекеттік ұлттық табиғи парк-айрықша экологиялық рекреациялық және ғылыми жағынан ерекше құнды табиғи және тарихи-мәдени кешендер мен объектілерді сақтауға, қалпына келтіруге және сан-саналы пайдалануға арналған ерекше қорғалатын табиғи аумақ (39 бап).

Мемлекеттік ұлттық табиғи парктерде, табиғи кешендерді қорғау режиміне және пайдалану мақсаттарына қарай мынадай функционалдық аймақтар мен шағын аймақтар ерекшелінеді:

қорық режимдегі;

мынадай шағын аймақтары бар заказдық режимдегі:

рекреациялық пайдалану;

келушілер мен туристерге қызмет көрсету;

шектеулі шаруашылық қызмет.

Ұлттық парктердің қорық аймақтарының шегінде кез келген шаруашылық қызметке, рекреациялық пайдалануға тиым салынады және онда мемлекеттік табиғи қорықтардың ерекше қорғалатын аумақтарының режиміне сәйкес келетін режим қолданылады.

Мемлекеттік табиғи парк мемлекеттік ұлттық табиғи парктің нақ сондай міндеттер қойылатын және нақ сондай қызмет атқарылатын, бірақ жергілікті маңызы бар табиғат қорғау мекесі мәртебесіндегі ерекше қорғалатын табиғи аумақ санатына жататын түрі болып табылады.

Мемлекеттік табиғи резерват-осы аумақтағы ландшафттық және биологиялық алуан түрлілікті сақтауға және қалпына келтіруге, табиғи ресурстардың тұрақты дамуы мен теңгермелі пайдалануын қамтамасыз етуге арналған әр түрлі режимдері бар ерекше қорғалатын табиғи аумақ.

Мемлекеттік табиғат ескерткіші - мемлекеттік табиғи- қорық қорының жекелеген объектілерін табиғи қалпында сақтауға арналған қорық режимдегі ерекше қорғалатын табиғи аумақ.

Мемлекеттік табиғи ескерткіші зоологиялық, ботаникалық орман, дендрологиялық, гидрологиялық, геморфологиялық, гидрогеологиялық, топырақты, ландшафты және кешенді болуы мүмкін.

Мемлекеттік табиғат ескерткіштерінің жергілікті және республикалық маңызы болуы мүмкін.

Мемлекеттік табиғат ескерткіштері жер учаскілерінде оларды жер учаскілерінің меншік иелері мен оны пайдаланушылардан алыпқоймай құрылады.

Қарамағында мемлекеттік табиғат ескерткіштері бар атқарушы органдар олар жер учаскелерінің меншік иелеріне немесе оны пайдаланушыларға осы ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды сақтау жөніндегі міндеттеме жүктеп береді.

Мемлекеттік қорық өңКРі - мемлекеттік табиғи қорықтарға және мемлекеттік ұлттық табиғи парктерге арналып не ерекше құнды табиғи ресурстарды сақтау мен қалпына келтіру үшін резервке алынған жер учаскілеріндегі мемлекеттік табиғи-қорық қоры объектілерін сақтауға арналған, сараланған қорғау режимдегі ерекше қорғалатын табиғи аумақ.

Мемлекеттік қорық өңірінің жергілікті және республикалық маңызы болуы керек.

Мемлекеттік табиғи заказник- мемлекеттік табиғи-қорық қорының бір немесе бірнеше объектілерін сақтау мен молықтыруға арналған, заказник режимдегі немесе шаруашылық қызметтің реттелетін режимдегі ерекше қорғалатын табиғи аумақ.

Мемлекеттік табиғи заказниктер республикалық маңызы бар ерекше қорғалатын табиғи аумақтар болып табылады.

Мемлекеттік табиғи заказниктердің жергілікті және республикалық маңызы болуы мүмкін.

Мемлекеттік табиғи заказниктер жер учаскелерінде оларды меншік иелері мен пайдаланушылардан алып қоймай құрылады.

Мемлекеттік зоологиялық парк-жануарлар дүниесін қорғауға, молықтыруға және пайдалануға арналған, табиғат қорғау және ғылыми-зерттеу мекемелері мәртебесі бар және өңКРлер бойынша сараланған қорғау режимдегі ерекше қорғалатын табиғи аумақ.

Мемлекеттік зоологиялық парктің жергілікті және республикалық маңызы болуы мүмкін.

Мемлекеттік зоологиялық парктерге әдетте елді мекендердің жерінен белгіленген тәртіппен тұрақты пайдалануға жер учаскілері беріледі.

Мемлекеттік ботаникалық бақ-өсімдіктер дүниесін қорғауға, молықтыруға және пайдалануға арналған, табиғат қорғау және ғылыми-зерттеу мекемелерінің мәртебесі бар және өңірлер бойынша сарланған қорғау режимдегі ерекше қорғалатын табиғи аумақ.

Мемлекеттік ботаникалық бақтардың жергілікті және республикалық маңызы болуы мүмкін.

Мемлекеттік ботаникалық бақтар отандық және дүниежүзілік флораның табиғи және мәдени өсімдіктер коллекцияларын қалыптастырады және олардың сақталуын қамтамасыз етеді.

Мемлекеттік дендрологиялық парк-табиғат қорғау мекемесінің мәртебесі бар және ағаш кесу бұта тұқымдарын қорғауға, молықтыруға және пайдалануға арналған өңКРлер бойынша сараланған қорғау режимдегі ерекше қорғалатын табиғи аумақ. Мемлекеттік дендрологиялық парктердің жергілікті және республикалық маңызы болуы мүмкін.

Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың орманы қорғаныш санаттары ерекше қорғалатын құқықтық режимге сәйкес келетін не экологиялық, ғылыми, мәдени әне шаруашылық жағынан ерекше құнды шаруашылық қызметі режимімен реттелетін арнаулы нысаналы мақсаттағы ормандар болып табылады.

Ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды пайдалану ережелері

Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар:

1. ғылыми;

1. мәдени-ағартушылық;

2. оқу;

3. туристік және рекреациялық;

4. шектеулі шаруашылық мақсаттарында пайдаланылуы мүмкін.

Ерекше қорғалатын табиғи аумақтарда мынадай негізгі бағыттар бойынша ғылыми зерттеулер жүргізуі мүмкін:

• мемлекеттік табиғи-қорық қорының объектілерін түгендеу және зерделеу, оларды қорғау мен қалпына келтіру жөніндегі ғылыми негізделген шаралар әзКРлеу;

• табиғи процестердің табиғи ағымын және қорғау режимдерінің экологиялық жүйлерге әсерін зерделеу;

• мониторингтің экологиялық және басқа түрлері, “Табиғат жылнамасын” жүргізу”.

Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар мынадай оқу мақсаттарында:

• оқушылар мен студенттердің экскурсиялары мен сабақтарын, өндірістік практикаларын өткізу;

• қорық ісі, қоршаған ортаны қорғау және табиғатты ұтымды пайдалану саласындағы ғылыми кадрларды даярлау, мамандарды қайта даярлау және біліктілігін арттыру мақсаттарында пайдалануы мүмкін.

Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туристерді табиғи және тарих-мәдени көрікті орындармен таныстыру, халықтың белсенді демалысы үшін пайдалануы мүмкін.

Ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды шектеулі шаруашылық мақсаттарында пайдалануға заказник режимі бар және шаруашылық қызметінің режимімен реттелетін арнайы бөлінген учаскілерде ғана жол берілуі мүмкін.

Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардағы мемлекеттік табиғи-қорық қорын шектеулі шаруашылық қызметке пайдалану Қазақстан Республикасы Үкіметінің немесе қоршаған ортаны қорғау саласындағы орталық атқарушы органның өз құқыреті шегіндегі рұқсаты бойынша ғана жүзеге асырылады.

Ерекше қорғалатын табиғи аумақтарда белгіленген жағдайларда шектеулі және дәстүрлі шаруашылық қызметке ғана оған байланысты табиғат пайдалану түрлеріне, егер мемлекеттік табиғи-қорық қорын сақтауға және молықтыруға қауіп төндірмесе, майдагерлік және халықтық кәсіпшілікке, қарамағында осы аумақтар бар атқарушы органдардың рұқсаты бойынша жол беріледі.

Сауықтыру мақсатындағы жерлердің курорттардың құқықтық жағдайы

Сауықтыру курорттық жерлерге денсаулық сақтаудың климат-тық-балансологиялық және басқа да табиғи ресурстарына бай шипалы минералды көздері, емдік балшық пен медициналық мақсатқа жарамды басқа да шарапаты бар аумақтар жатады.

Жер заңына сәйкес (92-бап) курорттық жерлер сауықтыру мақсатындағы жерлерге жатады. Сауықтыру мақсатындағы жер айрықша қорғалуға тиіс. Табиғат шипалы факторларды қорғау мақсатында барлық курорттарда санитарлық қорғау аймақтары белгіленеді.

Курорттық жерлер үш аймаққа бөлінеді:

БІРінші аймаққа табиғи емдік қасиеттері бар су, балшық көздері, оларды пайдалану үшін салынған құрылыстар, ғимараттар, санаторий-курорт, демалыс және мәдениет мекемелері, курортқа және демалысқа келгендерге ойын-сауық көсету, тамақтандыру, сауда және тұрмыстық, қызмет көрсететін кешендер орналасқан жерлер кіреді.

Екінші аймаққа курорт аумағында тұрақты тұұратын халықтар үшін салынған үйлер, қоғамдық тамақтандыру үйлері мен ғимараттар орналасқан жерлер жатады.

Үшінші аймаққа орталықтандырылған шаруашылық және техникалық қызмет құрылыстары орналасқан жерлер тән.

Курорт жерлерінде курортқа қызмет көрсетуге қатысы жоқ құрылыстарды салуға тыйым салынған. Курорттардың тазалық қорғау аймақтары ондағы емдік қажеті бар орындардың табиғи-физикалық халі, химиялық қасиеттерін сақтау және олардың былғануына, бұзылуына, күні бұрын сарқылуына жол бермеу мақсатын көздейді.

ҚР-ның "Қоршаған ортаны қорғау туралы" Заңының 27-ба-бына сәйкес қоршаған ортаны қорғау жөніндегі шаралар болжау және мақсаттық-бағдарламалық құжаттар мен материалдарда ескеріледі, Казақстан Республикасының әлеуметгік-экономикалық дамуын индикативті жоспарлауының жобаларына, табиғат пай-даланудың әр түрлі бағыттары бойынща мемлекеттік бағдарлама-лар мен тұжырымдамаларына енеді.

Қоршаған ортаны қорғау жөніндегі шаралар — бұл қоршаған ортаны қорғауға және оның сапасын жақсартуға бағытгалған тех-нологиялық, техникалық, ұйымдық, әлеуметтік және экономи-калық шаралардың жиынтығы.

Жоспарлау процесі экономикалық қажеттіктері мен қоршаған ортаның жай-күйі және оның компоненттері арасындағы оңтай-лы ара қатыстылығының үйлесімін қамтамасыз ететін экологи-ялық болжамдардың алдағы әзКРленуі үшін сапалық сипаттама-лары мен көрсеткіштерінің болуын көздейді.

ҚазКРгі кезде табиғи ресурстарды пайдаланатын салалық ведомстволар мен шаруашылық жүргізуші субъектілердің, сон-дай-ақ ғылыми-зерттеу мекемелері мен қоғамдық табиғат қорғау үйымдары арасындағы өзара нашар байланысы сияқты фактор-лар, ғылыми-негізделген экологиялық көрсеткіштер жүйесінің шектеліп әзКРленуі қоршаған ортаны жоспарлау процесіне келеңсіз ықпал етуі мүмкін.

Осының салдарынан бұл саладағы қазКРгі таңда неғұрлым бо-лашағы бар бағыттар мыналар болып табылады: жоспарлаудың ғылыми негізділігін жақсарту, әр түрлі ведомстволардың жос-парланған шараларын іске асыру процесіне ғылыми-зерттеу және мамандандырылған қоғамдық ұйымдардың белсенді түрде қаты-суы, оларды іске асырудың кешенді-мақсатты бағдарламалары мен құқықгық кепілдіктерін бекіту, Қазақстан Республикасы дамуы-ның стратегиялары мен тұжырымдамалары бар осы бағдарламалар-дың өзара іс-қимылын анықгайтын айқын құқықгық ережелерін әзКРлеу, мүның өзің өз кезегінде қарастырылып отырған сала-дағы салааралық мүдделерді келісуді жөне үйлестіруді қамтама-сыз етуге мүмкіндік береді.

Табиғат пайдаланудың әр түрлі бағыттары бойынша экология-лық бағдарламалар мен түжырымдамаларды әзКРлеу мен іске асы-ру саласындағы мемлекеттік органдардың түжырымдамасы ҚР-ның "Қоршаған ортаны қорғау туралы" Заңының 3-тарауында баянды етілген. Мысалы, ҚР-ның үкіметі мемлекеттік экология-лық бағдарламаларды әзКРлейді және оларды ҚР Президентіне бекітуге үсынады, шараларды табиғат қорғау шараларына жатқызу тәртібін белгілейді, шараларды қоршаған ортаны қорғау жөніңцегі шараларға жатқызу ережелерін бекітеді.

Қоршаған ортаны қорғау саласындағы уәкілетті орган (ҚР Қоршаған ортаны қорғау министрлігі) қоршаған ортаны қорғау саласывдағы бірқыңғай мемлекеттік саясатты жүргізеді және эко-

логиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету жөніндегі стратегиялық міндеттерді шешу үшін мемлекеттік экологиялық бағдарламалар-ды орындауды үйымдастырады, жергілікті маңызы бар қоршаған ортаны қорғау жөніндегі шаралардың бағдарламаларымен жос-парларын келіседі, қоршаған ортаны қорғау жөніндегі шаралар-дың тізбесін әзКРлеп, бекітеді.

Облыстардың жергілікті өкілді органдары (республикалық маңызы бар қалалар, астана) экологиялық кауіпсіздіктің тактика-лық міндеттерін шешу үшін бағдарламалар мен тиісті аумақгар-дағы қоршаған ортаны қорғау және табиғат пайдалану жөніндегі шаралардың тізбесін бекітеді, ал облыстардың жергілікті атқару-шы органдары (республикалық маңызы бар қалалар, астана) атал-ган өкілді органдардың бекітуіне облыстың қоршаған ортаны қорғау саласындағы орталық атқарушы органымен келісілген қоршаған ортаны қорғау және табиғат пайдалану жөніндегі шараларды көздейтін бағдарламалар мен өзге де құжаттарды әзірлеу мен енгізуді ұйымдастырады және қоршаған ортаны қорғау жөніндегі шараларды тікелей шараларды жүргізеді.

ҚР Үкіметінң 2005 жылғы 1 шілдедегі N 674 "Шараларды қоршаған ортаны қорғау жөніндегі шараларға жатқызудың Ереже-лерін бекіту туралы" Қаулысына сәйкес , егер осы шара мына өлшемдерге сәйкес келетін болса, шара қоршаған ортаны қорғау жөніндегі шараларға жатқызылуы мүмкін:

1) экологиялық кауілсіздікті камтамасыз етуге бағытталған және табиғат пен адамның үйлесімді өзара іс- қимылы;

2. қоршаған ортаның сапалық сипаттамаларын (атмосфералық ауа, Жердің озон қабаты, су және жер ресурстары, жер қойнау, і жануарлар мен өсімдіктер дүниесі, сондай-ақ климат) жақсарту арқылы қоршаған орта компоненттерінің жай-кұйін жақсарту;

3. экологиялық жүйенің жай-күйін тұрақгандыруға және жақ-сартуға, биологиялық әралуанкдықты сақтауға, табиғат ресурста-рын ұтымды пайдалануға және молайтуға жәрдемдеседі;

4. қоршаған ортаға және халықтың денсаулығына нұқсан кел-тірудің алдын алады және болдырмайды;

5. қоршаған ортаны қорғауға және табиғатты ұтымды пайда-лануға бағытталған әдістер мен технологияларды жетілдіреді;

6) экологялықбілімдерді, халыққа экологиялықәрбие беруді насихаттауға жәрдемдеседі.

Шараларды қоршаған ортаны қорғау жөніндегі шараларға жатқызу Ережелері негізінде облыстың қоршаған ортаны қорғау

саласындағы уәкілетті органы қоршаған ортаны қорғау жөніндегі шараларның тізбесінә әзКРлеп, бекітеді. ҚР-ның Қоршаған ортаны қорғау министрінің 2004 жылғы 4 қазандағы N 269- п "Шараларды табиғат қорғау шараларына жатқызу тәртібін және қоршаған ортаны қорғау жөніндегі шаралар тізбесін бекіту тура-лы" бұйрығына сәйкес бұл тізбекке мынадай шаралар жатады:

4. Су ресурстарын қорғау және үтымды пайдалану, тазарту құрылыстарын (жобалау, салу және қайта құру, барлық түрдегі айналым және сарқынсыз сумен жабдықгау жүйелерін енгізу мен қайта құру; сарқынды су жинағыштарын қайта құру мен жою және олардың қоршаған ортаға ықпалының зардаптарын жоюға бағытталған шараларды жүргізу; сапаны бақылаудың, ағынды сулар тастандыларының қүрамы мен көлемдерінің автоматтанды-рылған жүйесін құру және енгізу; жер үсті және жер суларынң арының ластануын болдырмайтын және жоятын осы суларды қор-ғау жөніндегі шараларды орындау; судың сапасын жақсарту жөнін-дегі шараларды жүзеге асыру; су тұтынуды, ағызып жіберілетн ластанған сулардың сапасын және т.б. нормалау).

5. Ауа бассейнін қорғау ( атмосфераға зиянды шығарынды-лардан кететін газдарды тазарту әдістерін әзКРлеу жөніндегі тәжіри-белік-өнеркөсіптік қондырғыларын салу, атмосфералық ауаның ластағгуын бақылаудың автоматтандырылған жүйесін құру; отын-ның баламалы түрлеріне көшу және қоғамдық электр көлігін пайдалануды ұлғайту, тозаң-газ бөлетін ұйымдасқан және ұйым-даспаған көздерді бітеу және жою; жер қойнауын пайдалану объектілерінде шанды басу жөніндегі шараларды жүргізу; атмос-фералық ауаның жай-күйін байқау бекеттерін салу мен қалпына келтіру; санитарлық-қорғаныш аймақгарын жобалау, салу және абаттау; ілеспе газдарды кәдеге жарату немесе қайталап пайдала-ну; атмосфералық ауаның ластау көздерінің шығарыңдьшарын нор-малаужәнет.т.)-

6. Жер ресурстарын қорғау (жерді тозудан, шөлейттенуден, су және жел эрозиясынан, өндіріс және тұтыну қалдықтарының басып қалуынан және химиялық, биологиялық , радиоактивті және басқа да зиянды затгармен ластануынан қорғау; бұзылған жерлерді қалпына келтіру, жердің қүнарлылығы мен басқа да пайдалы қасиеттерін қалпына келтіру мен жақсарту және оны қазКРгі талапқа сай шаруашылық айналымына енгізу; жер ресурс-тарын кешенді әрі ұтымды пайдалану жөніндегі шаралар, сондай-ақ олардың жай-күйін бағалау жүмыстарын жүргізу; топырақ-

тың ластануын бақылау жүйесін құру, топырақгың ластануын ба-қьшау жөніндегі зертханаларды сатып алу мен жарақгандыру және т.б.).

4. Жануарлар мен өсімдіктер дүниесін қорғау (шаруашылық қызметін жүзеге асыру кезінде биологиялық әралуандықка катерді болғызбау; қоршаған ортаның ортадағы жай-кұйін анықгау үшін экологиялық зерттеулер жүргізу, өнеркәсіп қызметінің экологи-ялық жүйеге ықтимал келеңсіз ықпалын анықтау және осындай жағдайлар жөніндегі шараларды жоспарлау; жабайы жануарлар-дың, құстар мен балықтардың санын молайту, қалпына келтіру жөніндегі биотехникалық шараларды жүргізу; ерекше қорғала-тын аумақгарды құру мен жайғастыру үшін табиғи-ғьшыми және техникалық-экономикалық негіздемелерді әзКРлеу; шөлейттену-ге және басқа да қолайсыз экологиялық факторларға бейімделген жерді көгалдандыру; аумақгарды орман өрттерінен кейін, орман-ды қалпына келтіруден кейін оңалту және т.б.).

5. Өндіріс пен тұтыну қалдықгарын пайдалану (қалдықгардың кез келген түрлерін өңцеу, сұрыптау және жағу жөніндегі зауыт-тарды жобалау, салу және жаңғырту; иесіз қалдықгардың кез кел-ген түрлерін жинау, тасымалдау мен зиянсыздандыру жөніндегі технологияларды сатып алу мен енгізу: өндіріс пен тұтыну қал-дык^арынан шикізат немесе дайын өнім алу үшін қондырғылар-ды орнату; рұқсат қоқыс төгінділерін жою жөніндегі шаралар; үймектелетін қалдықтар құрамын бақылау жүйелерін құру, қал-дықгар құрамын бақылау жөніндегі зертханаларды сатып алу мен жарақтандыру; иесіз объектілерді орналастыру мен қалдықтарды көмуді экологиялық және санитарлық талаптарға сәйкес келтіру мен оларды жайғастыру жөніндегі шаралар және т.б.).

6. Ғылыми-зерттеу және жобалау-іздестіру жұмыстары ("та-рихи" ластанулар технологиялары мен жою әдістерін жасау; та-биғат қорғау жабдықгары мен объектілерін, прогемті табиғат қоғау технолгиясын құру жөніндегі жобалау-іздестіру және тәжірибелік-констукциялықжұмыстар; ресурс сақтайтын, сондай-ақ эколо-гиялық таза технологияларды әзКРлеу мен енгізу; тектік қор мен биологиялық әралуандықты сақгау жөніндегі ғылыми жүмыстар-ды жүргізу; табиғи ресурстарды қорғаудың, ұтымды пайдалану мен молайтудың аумақгық кешенді схемалары мен бағдарлама-ларьш әзКРлеу; қоршаған ортаньщ компоненттеріне келеңсіз ықпал-дарды — ластайтын заттардың шығарындьшары мен тастандыла-рын және өндіріс қалдықтарының көлемдерін азайту жөніндегі

өңКРлік кешенді бағдарламаларды әзКРлеу; қоршаған орта мен та-биғи ресурстарды ұтымды пайдалану жөніндегі құқықгық және нормативтік-әдістемелік қүжаттарды әзКРлеу; экологиялық аудан-дастыруды жүргізу, табиғи ресурстарды қоршаған ортаны үтым-ды пайдалану жөніндегі өңКРлік бағдарламаларды өзКРлеу жөне т.б.).

7. Радиациялық қауіпсіздік жөніндегі шаралар (қоршаған ортаның радиациялық ластануының алдын алу мен оны жою; қоршаған орта объектілерінің радиоактивтік ластануын анықтау мақсатыңда радиациялық кдуіпті объекгілерді зертгеу; радиоактив-тік ластану шақгарын зарарсыздандыру; ионданатын сәулеленудің ампулдық. банкротқа ұшыраған кәсіпорындардың және бүрынғы әскери объектілердің радиоактивтік қалдықгары көздерін көму, кайтадан көму; қалдықгарды қоса алғанда, радиацияның еске-рілген және ескерілмеген көздерін радиациялық қауырттьшықгы азайту мақсатында жою жөніндегі шаралар; радиаметрикалық ас-паптарды сатып алу немесе оларды неғұрлым жетіддірілген түрле-ріне ауыстыру; радиациялық қауіпсіздіклі баідылау жүйесін құру мен енгізу және т.б. ).

Қоршаған ортаны қорғау мен табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану жөніндегі шараларды жоспарлау ұзақ болашаққа есеп-теліп жүргізіледі және мүндай жоспарлау неғұрлым егжей-тегжейлі әрі айқын тәртіптеуді қажет етеді, оның болмауы табиғатты құқықгық қорғау проблемаларын әдістемелік жағынан негізделген, бәрін кдмтитын шешімді қамтамасыз етуге мұмкіндік бермейді. Осымен байланысты қоршаған ортаның жай-күйі туралы бастапқы материалды жинауды, талдау мен ғылыми жинақтауды одан әрі жетілдіру қажет, сондай-ақ болашақтағы және ағымдғы тиісті жобаларды жасау ұшін негіз болып табылатын көрсеткіштер жүйесін әзКРлеудің және одан әрі дамытудың зор маңызы бар.

ҚР Үкіметінің 2004 жылғы 6 желтоқсанда N 1278 қаулысы-мен бекітілген "Қазақстан Республикасының 2005-2007 жылдарға арналған қоршаған ортаны қорғау" Бағдарламасы Казақстан Рес-публикасьшың 2004-2015 жылдарға арналған экологиялық кдуіпсіз-дігі Түжырымдамасын жүзеге асыру жөніндегі шаралары Жоспа-рының 1-тармағына сәйкес әзКРленген және қоршаған ортаның ластану деңгейін төмендетуді, Қазақстанның қазКРгі бар барлық экологиялық проблемаларын талдауды және қоршаған ортаны қорғауды басқарудың жүйесін оңтайландыруды қоса алғанда, оларды шешу жөніндегі кешенді шараларды әзКРлеуді көздейді.

Бұл Бағдарлама қоршаған ортаның сапасын тұрақтандыру, экологиялық ахуалды одан әрі нашарлату мен Қазақстан Республи-касы халқының денсаулығына ыкцальшьщ нақгы және әлуетгі катерін болдырмау жөніндегі міндеттерін шешу үшін жағдайлар жасауға бағытталған. Сондай-ақ, Бағдарлама табиғат жуйелерінің азғьшдау қарқынын баяулату және экологиялық ахуалды түрақгаңцыруға мүмкіндік беретін тиімді тетіктер мен шараларды жасау жөніндегі кешенді шаралар жүргізуге бағдарланған, өйткені бүгініі куні елдің аса өткір экологаялықпроблемалары ауа райы мен озон кабатының өзгеруімен байланысты биологиялық әралуандықгың қысқаруы, шөлейтгену, топырақ беіінің, судың, ауаның ластануы, калдықгар-дың жиналуы және баскалары болып табылады.

Нақгы іс-қимылдардың тиімділігі шешуші дәрежеде экология-лық-экономикалық проблемаларды кешенді шешуге бағытталған басқару жүйесінің дайындылығымен, қажетті зандық және нормативтік-әдістемелік базаның, экономикалық және қаржы түтқалары мен табиғат қорғау жұмысындағы ынталандырудың болуымен анықталады. Қоршаған ортаны қорғаудың мақсатына ауа бассейнін ластайтын заттардың, соның ішінде парник газда-ры мен озонды бұзатын заттар, ластанулар тастандылары көлемдерінің су көздеріне түсуі, өндіріс пен тұтыну қалдықтары жиналуының қарқынын төмендету және басқаларының шыға-рывдыларьш тұрақгандыруға бағытталған іс-қимылдарды іске асы-ру арқылы қол жеткізуге болады.

Осы Бағдарламада ұсынылған шаралар комплексін іске асыру нәтижесінде қоршаған ортаның сапасын түрақгандыру жөніндегі міндеттерді шешу үшін жағдайлар жасалатын болады, соған сәй-кес экологиялық ахуалды одан әрі нашарлату мен Қазақстан Рес-публикасы халқының денсаулығына ықпалының нақты және әлуетті қатері жойылатын болады.

Қоршаған ортаны қорғау жөніндегі шаралардың іске асырылу-ына қарай елде болып жатқан әлеуметтік-экономикалық және экологиялық қайта құруларды, сондай-ақ денсаулық пен қорша-ған ортаның жекелеген сапаларының өзгерістерін ескере отырып, оларды тұзету керек. Халықгың денсаулығын қамтамасыз ету үшін мемлекет пен қоғамның түрақты дамуы принциптері негізінде салауатты қоршаған ортаны жасау мақсатында ҚР Үкіметінің 2000 жылғы 9 маусымдағы N 878 Қаулысымен^екітілген Қазақ-стан Республикасының Қоршаған ортаның гигиенасы жөніндегі іс-қимылдардың Үлттық жоспары әзКРленді, өйткені республика

халқының денсаулығы адамның мекендеу ортасына мейлінше қолайсыз әсер ететін экологиялық, әлеуметгік және шаруашьшық себептердің жиынтығымен барынша тығыз байланысты болады.

Қазақстан Республикасының Қоршаған ортаның гигиенасы жөніндегі іс-қимылдардың Үлттықжоспары шаралардың жиын-тығын көздейді, оларды іске асыру орташа мерзімдік болашақта сапалық көрсеткіштердің оңтайлы көрсеткіштеріне жақын келетін еліміз халқының денсаулығын жақсартуға қол жеткізуге мүмкіндік береді. Бұл Бағдарламаның негізгі мақсаттары: қоршаған табиғат пен өндірістік ортаны жақсарту, денсаулықгы сақгау мен халық-тың санитарлық - эпидемиологиялық салауаттылығы, халықты тәрбиелеу мен оларға білім беру.

Сөйтіп, қоршаған ортаны қорғау жөніндегі шараларды жоспар-лаудыреспубликалықжәне өңКРлік жоспарлауларға бөлуге бола-ды. ӨңКРлік жоспарға облыстардың әлеуметтік-экономикалықда-муы жоспарларын жатқызуға болады, оларда әдетте "Табиғат пайдалану және қоршаған табиғи ортаны қорғау" бөлімі көзделеді.

Сонымен бірге жоспарлауды табиғат объектілері бойынша: жерді, орманды, суды және т.б. пайдалану мен қорғау саласын-дағы жоспарлау деп топтастыруға да болады. Мысалы,

ры), мамандандырьшған қорлардың қаражаттары, халықаралық гранттар, донор-елдер мен халықаралық ұйымдардың қаражатта-ры және баскалары болуы мүмкін.

Табиғи ресурстарды пайдалану және қорғау жөніндегі шара-ларды каржыландырудың тәртібі салалық экологаялық-кұқықгық актілерде көзделген. Мысалы, 2003 жылғы 20 маусымдағы ҚР-ның Жер кодексінің 163-бабында — "Жер катынастарын жүзеге асыруды қамтамасыз ету жөніңдегі іс-шараларды қаржыландыру-да" мыналар көзделген: облыстардың, астананың және респуб-ликалық маңызды бар қалалардың шекарасын белгілеу кезінде жүргізілетін жерге орналастыру, жер кадастры мен жер мони-торингін жұргізу, ауыл шаруашьшығы мақсатындағы жер учаске-лерінің паспорттарын жасау және Қазақстан Республикасы Үкі-метінің шешімі бойынша жүргізілетін өзге де жүмыстар респуб-ликалық бюджет есебінен жүзеге асырьшады. Егер белгілі бір аумақ-та жерге орналастыру шаралары жергілікті аткарушы органдардың шешімі бойынша жүргізілетін болса, онда олар тиісті жергілікті бюджеттің есебінен, ал жер учаскелеріне жеке меншік иелері мен жер пайдаланушылардың мәлімдеулері бойынша жерге орналас-тыру олардың қаражаттары есебінен жүзеге асырылады.

Экологиялықтөлемдерді жинау мен салық органдарының кдр-жы каражатгарын жұмсауының қазКРгі орталықгандырылған жү-йесі қаражаттарды жинау тұрғысында қоршаған ортаны қорғау-дың бүрынғы мақсатгы қорларымен салыстырғавда неғұрлым тиімді жүйе ретінде бағаланады (мынаны атап көрсету керек: ҚР Үкі-метінің 1998 жылғы 1 сәуКРдегі N 280 "Қазақстан Республикасы-ның қоршаған ортаны қорғаудың мемлекеттік қорлары туралы" Кдулысы кұшін жойған). Сонымен бір мезгілде жергілікті бюд-жетке экологиялық төлемдер ретінде түсетін қаражаттардың ең аз пайызы табиғат қорғау мақсаттарына пайдаланылады жөне эко-логиялық төлемдердің нысаналы мақсатының болмауы табиғи ре-

сурстарды үгымды пайдалану мен қоршаған ортаны қорғау сала-сындағы басқарудың тұрақты жүйесі, экономикалық ынталан-дыру мен ұзақ мерзімді жоспарлау шараларын қолдану мүм-кіндікгері тұрғысынан елеулі кедергі болып табылады. Сонымен бірге, қоршған ортаны қорғаумен байланысты шараларға экология-лық төлемдердің елулі бөлігін пайдаланумен байланысты пробле-ма бүдан да неғұрлым өткір сипат алуда. Занды тұлғалардың, сондай-ақ азаматтардың тарапынан эко-логиялық заңнаманы сақгаудың маңызды шарты табиғатгы қорғау мен қоршаған ортаны үтымды пайдалану туралы нормалар мен ережелерді бұзғаны үшін жауапкершіліктің мемлекеттік шарала-рын белгілеу болып табылады.ИБүл салада заңсыз аң аулау мен су кәсіпшіліктерімен заңсыз айналысу фактілері бойынша қозғалған қылмыстық істердің елеулі саны байқалады. Қазақстан Респуб-ликасының Қоршаған ортаны қорғау министрлігінің деректері бойынша экологиялық занды бұзғаны үшін жыл сайын кінәлі адамдардан экологиялық айыппұлдар мен төлемдер ретінде 600 млн. астам теңге алынады. Сонымен бірге , жауапкершілік шара-ларын қолдану тиімді болмай отыр. Бұл экологиялық заңнама-ны бүзғаны үшін жауапкершілік институты теориясы әзКРленуі деңгейінің жеткіліксіз болуымен түсіндіріледі.

Осы саладағы жауапкершілік шараларын қоддану, жауапкершілік институты жалпы белгілерінің көп болуымен қатар, ол осы заман-ғы күқық теориясының нормаларымен реттеле түрса да, оның өзінің өзгеше сәттері де бар. Олар экологиялық күқықтың айрық-шылығымен оның күқықты, оның күрамдас элементтерінің сала-сы, экологиялық құқық бүзушылықтарының үғымы мен реттеу әдістерінің объектісі ретіндегі сипаттамасынан туындап отыр.

^Жауапкершіліктің экологиялық-ісүқықгық институтын ғылым мейлінше жеткілікті зерттелген, бірақ Қазақстан Республикасы дамуының қазКРгі кезеңінде қоршаған ортаны қорғау туралы жаңа кодекстер мен зандардың қабылдануымен ол қосымша зерттеуді

қажет етеді.

і Экологиялық қүқықтың ерекшелігі мынада болып табылады: ол күқықгықреттеудің дербес объектісімен кіші салаларды бірік-тіретін күқықгың кешенді, ықпалдасқан саласы ретінде сипатта-лады. Бүл экологиялық заңнаманы реттеудің жалпы объектісінің ерекшелігімен байланысты болады, ол табиғат болып табылады.З

Адамды қоршаған табиғат ортасы өзінің қүрамдас бөліктерін—

жерді, суды, орманды, жер қойнауын, жануарлар дүниесі мен атмосфералық ауаны біріктіретін кешен болып табылады. Осы-дан да экологиялық жауапкершілік шараларын реттейтін норма-лар да ерекше сипатқа ие болады. Табиғат объектісі туралы әрбір кодексте жер, су, орман, тау-кен заңнамаларын және т.б. бұзға-ны үшін жауапкершілік көзделген. Жауапкершіліктің осы шара-ларын қолданатын мемлекеттік органдар да бар. Бүл арада да табиғат объектілері бойынша саралау болады.

Кдзақстан Республикасының "Қоршаған ортаны қорғау тура-лы" Заңының қабылдануымен табиғаттың жекелеген объектілер үшін жауапкершілік мәселелері бір нормативтік актіге топтас-тырылған. Сөйтіп, табиғаттың жеке объектісін пайдалануды қор-ғаудың нормалары мен ережелерін бұзу барлық табиғат кешенін бұзу деп танылады. Бүдан мынаны аңғарған жөн. |Өкологиялық — құқықтық жауапкершілік— бұл нормалардың екі тобын және оларға тиісті құқық қатынастарын көздейтін күқық институты-ның кешенді салыкаралық институты.

А) табиғат қорғау заңнамасы нормаларының бүзылуы жөнінде туындайтын;

Б) құқықты бұзғаны үшін санкцияларды (қылмыстық, әкім-шілік, азаматтық т.с.с.) қолданумен байланысты одан әрі жалға-сатын қүқық қатынастары.

Бұл анықгама күқықгың басқа салалары жаупкершілігінің ша-раларьш қолдана отырьш, экологиялықкүқықнормаларыіқың бұзы-луыретінде экологиялық жауапкершіліктің табиғатын ашады.

Б. В. Ерофеев мынаны атап көрсетеді: заңцықжәне экологи-ялық- кұқықгықжауапкерілік "болмысын" үш әралуан, бірақөзара байланысты мәнінде қарастырған жөн: 1) заңцық жәнеэкологи-ялық- құқықтық жауапкершілік - мемлекеттік мәжбүрлеу және жзаңмен жазылған талаптарды орындау; 2) заңдық және эколо-гиялық- күқықгық жауапкершілік — күқық қатынасы, ол өзінің органдары атынан мемлекет пен қүқық бүзушы арасында туын-дайтын қорғау катынастары ауқымында іске асады, ол қолайсыз әрекеті үшін күқықгық санкцияларға үшырайды; 3)заңцық және экологиялық- қүқықтық жауапкершілік — мемлекет пен оның органдарының күқық бүзушыға ықпал етудің мәжбүрлеу шарала-рын қолданудың түрлерін, қүралдары мен тәртібін баянды ететін заңдық нормалардың жыинтығыболыптабьшды.²

Осы мәндердің әрқайсысының теориялық, ұйымдық және қүрылымдық сипаты бар.

(Экологиялық заңнаманы бұзғаны үшін заңцық жауапкершілік белгілі бір мақсаттарды орындауға бағытталған, ол мақсаттардың негізгісі мемлекет белгілеген экологиялық тәртіпті қамтамасыз ету. Бұл құқық институты мына негізгі:

5. құқықнормаларын сақгауға, экологиялық- күқықгық нүска-малықгарды орындауға ынталандыратын;

6. қоршаған ортадағы ысырапты өтеуге өтемдік және адам денсаулығын қалпына келтіру;

7. жаңадан жасалатын құқық бүзушылықтардың алдын алуды қамтамасыз ететін ескерту;

Бақылау сұрақтары:

1. Мемлекеттік табиғи-қорық қорының түсінігі, мемлекеттік органдарының ерекше қорғалатын табиғи аумақтар саласындағы құзыреті.

2.Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың режимі.

3. Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар саласындағы бақылаудың міндеттері мен түрлері.

4. Дауларды шешу және ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы заңдарды бұзғаны үшін жауапкершілік.