69. Молекулалық биологияның қысқаша тарихы және даму этаптары. Днқ молекуласының биспиральды үлгісінің қүрылуы және комплементарлы принциптің ашылуы – қазіргі биолгияның негізгі жетістігі.

Молекулалық биология өз алдына дербес ғылым ретінде XX -ғасырдың 40 - 50 жылдары бөлініп шықгы. Ол әртүрлі ғылымдар-дың (биология, химия, физика т.с.с.) түйісуінің нәтижесінде пайда болды, сондықган да молекулалық биологая аталған және баскд да ғылымдардың жетістіктерін, зертгеу әдістерін кеңінен пайдаланып талдау жасайды.Молекулалық биология тіршілікті молекулалық деңгейде зерттейтін биологияның ең маңызды салаларының бірі. Ол биоло-гиялық макромолекулалар - нуклеин қышқылдары мен белоктар-дың құрылысын, қызметін зерттейді.

Қазіргі кезде молекулалық биология идеялары биологияның барлық салаларында кеңінен таралған және ол теориялық, экспе-риментальдық биологияның дамуына елеулі ықпал етеді.

Молекулалық биология идеялары генетика саласында XX-ғасырдьщ басында аққолданыла бастады. 1908 ж. ағылшын емдеушісі А.Гэррод адамдардың алкаптонурия (адам несебінің түсінің ауада қараюы) ауруын зерттеп, ол ауру адам ағзасында гомогентезин қышқылының алмасуының бұзылуы салдарынан болатынын және бұл аурудың тұқым куалайтындығын анықгаған.Жасушаның ашылуы оптикалық кұрал - микроскоптың кұрас-тырылуымен тығыз байланысты. Оптикалық әйнектер туралы де-ректер өте ерте кезден-ақ қалыптаса бастаған. 15-ші ғасырдың ба-сында оптикалық әйнектерді адамдар көзәйнек ретінде пайдалан-ган. Екі линзадан тұратын және ұсақ денелерді ұлғайтып көрсететін ең қарапайым оптикалық құралды 16-шы ғ. аяғында ағайынды Янсендер қүрастырған, бірақ олар арқылы жасушаны көруге мүмкіндік болмаған.Жасушаны көруге мүмкіндік беретін алғашқы микроскопты 1665 ж. физик Р.Гук кұрастырып, солмикроскоп арқылы жасушаны ашқан. 1671 ж. М.Мальпиги, Н.Грю жасушаларды зерттеп, олар-дың ең негізгі құрамдық бөлігі қабықшасы деп болжамдаған.XVIII-XIXгасырларда микроскоптың кұрделенуі, микроскопия-лық зерттеулер әдісінің жетілуі нәтижесінде бірте-бірте жасуша-ның тірі заттары ашылған.

1831 ж. ағылшын ғалымы Р.Броун жасушаның түйіршіктенген құрылымын ядро (nucleus) деп атаған, ядроны ашқан; 1841 ж. чех ғалымы Ян Пуркинье жаушаның қоймалжың заты - тірі затын ашып, оны протоплазма деп атаған. Осылайша XIXғасырда ғалым-дардың жасуша туралы пікірі бірте-бірте өзгеріп, оның негізгі заты қабықшасы емес, тірі заты деген ұғым қалыптасқан.

1938-1939 жж. неміс ғалымдары Т.Шванн және М.Шлейден еңбектерінде өсімдіктер мен жануарлар жасушаларының 200-жы-лға жуық созылған зерттеулері қорытындыланып жасуша теориясы калыптаскдн. Сол сияқгы жасуша теориясының әрі кдрай дамуына неміс дәрігері Р.Вирхов та (1858 ж.) өз үлесін қосқан.

Цитогенетикалық әдіс- микроскоп арқылы хромосомаларды зерттеуден басталады.

Бұл әдіс арқылы:

1) ағзалардың кариотипін анықгайды;

2) хро-мосома санын анықгайды;

3) хромосомалардың морфологиясын зерттеп, олардың кұрылысында өзгерістер бар-жоғын анықгайды, яғни хромосомалық ауруларды анықгайды;

4) хромосомалардың генетикалықкарталарын жасау үшін пайдаланады-ол үшін хромо-сомаларды тандамалы бояйды;

5) геномдықне хромосомалық му-тацияларды, олардың жиілігін, анықтау үщін пайдаланады.

Соматикалық жасушалар генетикасы әдісі.Жасушаларды ағза-дан тыс, жасанды қоректік орталарда өсіреді. Оларды өсіру кезінде қажет болған, немесе зерттеушінің көзіне түскен ереюде жасушаны бөліп алып клондайды, яғни көбейтеді және сол жасушалар тобын алып зерттейді. Ол жасушаларды әрі қарай сұрыптап будандасты-рады.

Бұл әдіс нәтижесінде:

1) гендердің тіркесуін және олардың хро-мосома бойында орналасу орнын анықтайды;

2) кейбір гендердің активтігінің нәтижесі ретінде синтезделінетін олардың нақтылы өнімдерін зерттейді;

3) гендердің әрекеттесуін және олардың активтілігінің реттелу механизмдерін анықгайды;

4) гендік мута-цияларды зерттеу үшін қолданады.Осы әдісті пайдаланып медицина практикасында әлі туылма-ған баланыңжынысын, 60 жуықтұқым куалайтын ауруларын анық-тауға болады. Ол үшін жатырдан сұйықтық алып ондағы ұрық жасушаларын өсіріп зерттейді (амниоцентез).

Биохимиялық әдістер- ферменттік жүйелердің белсенділігін зерттеу арқылы жүргізіледі. Олар зат алмасу ауруларының себебі-гендік мутацияларды анықгауға, сол сияқгы биохимиялықтесттер арқылы патологиялықгендердің гетерозиготалы тасымалдаушыла-рын да анықтауға мүмкіндік береді. Ол үшін зерттелуші адамдар-дың қанына (венасына) белгілі бір аминқышқылының (мысалы фенилалениннің) бірідама мөлшерін енгізеді де мезгіл мезгіл оның кдндағы концентрациясын анықгайды.