8. Шетелдер конст нысандары

Конституция – мемлекеттің Негізгі Заңы. Ғылыми, са- яси, құқықтық тұрғыда Конституция материал-дық, нысандық мағынада өзіндік мән-маңызға ие. Нысандық мағына-да. Конституция нысан-дық мағынада – барлық басқа заңдарға қатысты жоғары заңи күшке ие заң немесе заңдар тобы болып есептеледі. Яғни, Конституция – елдің бірлігі, берекесі, тыныштығы, оны іс жү- зінде жүзеге асыратын қуатты күш, ол – консти-туциялық құрылыстың құндылықтары мен институттары, нормалары, әлеуметтік байланыстар мен мемлекеттік билік-тің қатынастарын мем-лекеттік – құқықтық рет- теу негіздері ресми түр- де баянды етілетін ең жоғары құқықтық нысан, осы заманғы мемлекет-тіліктің маңызды белгісі. Елдің бүкіл заңнама-сының негізгі, мемлекет- тің ең жоғары заң күші- не ие Конституция осы саланың құқық ғылымын- да Заң жүзіндегі Конституция, іс жүзіндегі Конс-титуция болып ажыратылады және де Конс-титуция нысанына қа- рай сараланған Конс-титуция, сараланбаған Конституция, аралас тұрпаттағы Конституция болып бөлінеді. Заң жүзіндегі Конс- титуция. Ол – еліміз- дегі барлық әлеуметтік қатынастар шеңберін реттейтін құқықтық нор- малардың айқындалған жүйесі. Іс жүзіндегі Конс-титуция. Ол – осындай қатынастар, нақты қол-даныстағы қатынастар. Сараланған Конс- титуция. Бұл – конс-титуциялық сипаттағы барлық негізгі мәселе-лерді реттейді және сол жөніндегі бірыңғай құ- қықтық акт болып са- налады. Оның барлық басқа заңдарға, норма-тивтік – құқықтық акті-лерге қатысты жоғары заңи күші бар, ол – ұлттық құқық жүйесінің қайнар көзі. Негізінен, өз- ге нормативтік – құқық-тық актілердің бәрі Конс- титуцияға сай келуге тиіс. Конституцияны қа- былдайтын орын – пар- ламент, Конституция-лық ассамблея. Сараланбаған Конституция. Ол – айқын-дауға тиіс мәселелердің жекелеген бірнеше заң-намалық актілермен рет- телуі. Заңгерлер оған Ұлы- британиядағы, Жаңа Зе-ландиядағы, Израильдегі жағдайды мысал етеді. Аралас тұрпаттағы Конституция. Ол парла- менттік заңдарды, соттар-дың үлгі іс-тәжірибесін, конституциялық рәсімдер мен қағидалық түсіндіру-лерді қамтиды. Солардың бірі Конституцияның не- гізгі мәтінін құрайды. Яғни, аралас тұрпаттағы Конс- титуция ішінара саралан-ған құқықтық актілер. Авст- рияда, Канадада, Швеция- да, Чехияда, Финляндияда солай. Мысалы, Швеция-ның Конституциясы үш заңнан құралған: Бас-қару нысаны; Тақ мұра-сы туралы акт; Баспасөз бостандығы туралы акт. Конституция болжалды мерзіміне сәйкес тұрақ-ты Конституция, уақытша Конституция болып екіге бөлінеді. Уақытша Конституция. Оны елдің түпкілікті конституциялық құрылы-мын әзірлеу қажет өтпелі кезеңде қабылдайды. Мұн- да негізінен, билікті ұйым- дастыру жөніндегі басты қағидалар ғана мазмұнда-лады. Кейде мұндай Конс-титуцияны көптеген жылдар бойы қолданады. Тұрақты Конституция. Оның қолданылу уақыты кейде өте қысқа болады. Өзгерістер енгізу тә-сіліне байланысты Конституция икемді Конституция, қатаң Конституция болып бөлінеді. Икемді Конституцияның жай заңдар қабылдау жолымен өзгертілуі мүмкін де, Қатаң Конституция арнаулы рәсімдемелер жолымен ғана өзгертіледі. Олар: парламент мүшеле- рінің басым көпшілік дауы- сын талап ететін, Консти-туцияға енгізілетін түзету-лерді бекіту үшін кейде ре- ферендум өткізуді қажет ететін күрделі сипаттар. ТМД елдері Конституциясының құрылымы а) Кіріспе; ә) Жалпы ережелер (Конституция-лық құрылыстың негізде- рі); б) Адам мен азамат-тың құқықтары мен бос- тандықтары; в) Заң шы- ғарушы билік; г) Атқару- шы билік; д) Сот билігі. е) Жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі бас-қару; ж) Конституциялық түзетулер; з) Қорытынды және өтпелі ережелер.