Билет – 21

Қазақстан Моңғол империясының құрамында. Алтын орданың құрылуы және ыдырауы.1155ж Тимучин біржігіт тайпасының көсемі Ясугей дүниеге келді. Кейін әкесінің орнына отырып, бытырап жатқан Моңғол тайпасының басын біріктіріп, 1206ж Омон өзенінің бойында өзін бойында өзін ақ киізге көтеріп, Шыңғысханмын деп жариялады. 1207-1215ж Шыңғыс ханның Енисей қырғыздарын, Таңғут мем-тін, Сібір тайпаларын Сиса мем-ін, Қытайладың солт-ін өзіне қаратып әскери феодалдық мем-н құрды. Ордасы-Қарақорым. 1218ж. Жетісудағы Найманға шапқыншылық жасап, Жетісуді басып алды. Сығанақ қарсылық көрсетті. Баласұғын өз еркімен берілді. 1219ж. Ш.х: Хорезм шахы Мұхамедке сауда жасау жөнінде елшілік жіберді. Бұл елшіліктерді отырар билеушісі Қайырханның өлтіруі Ш.х.-ды ызаландырып, 1219ж Отырар қаласына шапқыншылық жасауға алып келді. 5 ай соғыстан соң Отырар жермен жексен етілді. Ш.х. 1221ж. Орта Азияны жаулап алды. Ш.х. құрған мем-т Ұлық ұлыс(Ұлы ұлыс) Ордасы Сарай (Астрахань маңы). Осы ұлыстарды 4 ұлысқа бөлді. Жошы ұлысы Сол. Ертістен Орал тауы. Оңт. Сырдария, Арал, Каспий теңізі. Батыс Моңғол Аттұяғы барған жерге дейін. Шағатай ұлысы Жетісу, Мәуренахр (Сырдария, Амудария). Үгедей ұлысы Жетісудің сол. шығыс бөлігі. Төле ұлысы-Моңғолия жері беріледі. 1227ж. Жошы қайтыс болды, Ш.х.-ның өзі де қайтыс болды. Жошы ұлысына билікке ортаншы ұлы Батый келеді. 1236-1242ж. Шығыс Европаға жорық жасапМоскваға дейінгі жерді басып алды. Осы жерде, яғни Жошы ұлысында Алтын Орда мем-н қалады. Үлкен ағасы Орда Еженге берілген жер – Ақ Орда, інісі Шайбаниге берілген жер-Көк Орда, Ордасы-Сарай Бату Шыңғыс ханның орныныа Үгедей ұлы хан болды.

21,3 Тәуелсіз қр-да жаңа қозғалыстар мен партиялардың пайда болуы: демократияның дамуы және тереңдеуі

Н. Ә. Назарбаев «Қазақстан болашағы қоғамының идеялық бірлігінде» деген 1983 ж. соңында Қазақстанда 4 саяси партия тіркелді. Олар социалистік партия, қазақстанның Республикалық партиясы, коммунистік партия және Қазақстан халық конгрессі. Республикада 300-ден аса қоғамдық саяси ұйымдар 68 қорлар тіркеуге алынды. Саяси қозғалыстардың ішіндегі беделі жоғары Қазақстанның халық 1-ші одағы Н. Ә. Назарбаев оның басшысы болуға келісім берді. Трағасы Қ. Сұлтанов Қазақстан халық конгрессі партиясының 1993 жылдың 19-шы шілдедегі 5-ші пленумында жоғары кеңестен саяси партияның заң жобасын бекіту жөнінде заңдылау мәселесі талқыланды. Қазақстан халық конргесінің төрағасы О. Сүлейменов Ресей мен Қазақстан арасындағы байлықты орнатты. Қазақстан социалистік партиясы ұйымшылдықты нығайту, техникалық базаны жақсарту жолында жұмыс атқарды. Азат қозғалысы Қазақстанның республикалық партия басшысы өкіметке қысым көрсету туралы айтты. Қазақстандағы алғашқы қозғалыстардың бірі Невада-Семей экономикалық қозғалыс 1989 жылы О. Сүлейменовтың ұсынысы бойынша құрылған бұл Қазақстанның мақсатын Семей және басқа полигондарды жабу. 1990-шы жылдың шілдесінде «Азат» азаматтық қозғалысы д. Оның мақсаты егемендік алу еді. Республика халқының славян жұртшылығымен қауымдастырған «Лад» қозғалысы 1993 ж. соңына қарай қозғалысқа саяси қозғалыстар республикада шынайы берік күшке айналды, олардың өз бағыт-бағдары, әдіс-тәсілдері болды.

1916ж. Қазақстандағы Ұлт-азаттық қозғалысы және оның тарихи маңызы.1916ж. Ұлт-азаттық қозғалыс болды. Оған сылтау патша жарлығы. 1916ж. 25 маусымда патша 19-43 жас аралығындағы қазақтың ер азаматтарын жұмысқа алу үшін жарлық шығарды. Қозғаушы күші қазақ шаруалары, жұмысшылар, қолөнершілер. 1916ж. көтерілістің аса ірі орталығы Жетісу болды. Куропаткин генерал-губернатор болып тағайындалды. Ол қалай болса да көтерілісті басып тастауға тырысты. Көтерілістің басшылары: Бекболат Әшекеев, Тоқаш Бокин, Ұзақ Саурықов патша үкіметі 14 батальон, 83 жүздік, 12 зеңбірек пайдаланды. Тағы бір орталығы Торғай облысы болды. Көтерілістің сардабегі Амангелді Иманов, ал саяси жетекшісі Жангелдин болды. Жауынгерлердің саны бір мезгілде 20 мыңға жетті. Амангелді жауынгерлері сарбаздар д.а. Оның әскеріне қарсы жазалаушы экспедиция жіберді. Соғыстар татыр, шошқалы қора, т.б. жерлерде болды. Доғалы үрпек түбіндегі соғыс қайғылы болды. 40 сарбазды жазалаушы отряд қоршап алды. Көтеріліске шыққан халықты басып жан ұшты. Көтерілістің сипаты –Ұлт-азаттық империализмге, отаршылдыққа қарсы көтерілістің жеңілу себептері: 1.Ұйымдаспаған.2.Патша Үкіметі әскермен көтерілісті тез арада басып тастап отырды. 3. Қоныстандыру жеделдетті. 4. Байлардың сатып кетуі. 5. Ру аралық қарама қайшылықтар 6. Демократиялық зиялылардың екі түрлі көз-қараста болуы. Біреуі әскерге баруға, екіншісі бас тартуға шақырды. Себебі ұлттық езгі патша үкіметінің зорлық-зомбылығы, жер жайылымдарын тартып алуы (42млн г. Десятина 20млн 1900 жылдан бастап). Салықтардың көбөйуі.

Ақ Орданың құрылуы және көтерілуі. Орыс хан және Тоқтамыс.

Алтын Орда бірнеше дербес мемлекеттерге бөлінді. Ақ Орда пайда болды. Территориясы Сырдария алқабы., Аралдың солтүстік шығыс Есіл Сарысу өзендеріне дейінгі жерлер кіреді. Астанасы-Сығанақ. Халқы-өзбек-қазақ деп аталды. Алғашқы ханы Сасы Бұға өлген соң баласы Ерзен хан б. Сауда дамып, ислам діні қанат жаяды. Ол шекараларын белгілеп басқаруға өз руынан шыққан сұлтандарды қояды. Ерзеннің баласы Мүбәрак Қожа хан б. Ақ Орданы Алтын Ордадан бөлінуге әрекет жасады, одан түк шықпады. 1354-....ж. феодалдық қақтығыстың 8 ханы қаза тапты. Ақ Орда бірігіп күшейді. Орыс ханы тұсында Ақ Орда тәуелсіздігін жариялады. Ол енді Алтын Ордаға қарсы жорықтар жасалды. 14ғ. 70ж. Орыс хан Астраханды, 1374-75ж. Сарай Беркені жаулап алды. Осы кезде Мауренахр билігі Темір күшейіп алған еді. Орыс ханның қол астында қаза тапқан феодалдықтардың баласы Тоқтамыс қашып Самарқанға барады. Осыны пайдаланған Темір Тоқтамысқа әскер беріп Ақ Ордаға аттандырады. Соғыста Орыс хан өліп, Ақ Орда тағына Тоқтамыс отырады. 14ғ. 80жылдарында Тоқтамыс Ақ Орда мен Алтан Орданы түгел дерлік жаулап алып, Темірге өздерін тәуелсізбіз деп жариялайды. Екеуінің арасында соғыс жүрді. 1391ж. 200 мың әскерімен шабуыл бастаған Темір 1395ж. Тоқтамыс әскерін жеңіп, Тоқтамыс қашып кетеді. Ол Алтын Ордадағы билікті Едігеге береді.

Қазақстан республикасының мемлекеттік егемендігі туралы Конституциялық заң. Қазақстан халықтары тарихындағы жаңа кезең.

КСРО-ның ыдырауын тездеткен 1991 жылдағы тамыз бүлігі осы жылдың қазанына қарай көптеген республиканың өз тәуелсіздігін жариялауда септігін тигізді. 1991 жылы желтоқсанның 16-да ҚР-ның тәуелсіздігі жөнінде Конституциялық заң қабылданды. 1991 ж. Қазақстан өз тәуелсіздігін жариялады. Құжаттын бір бабында ҚР тәуелсіз демократиялық және құқылы мемлекет деп қарастырылған. Ол ішкі және сыртқы саясатын өз бетімен жүргізді. Шекарасы біртұтас бөлінбеді және оған қол сұғуға болмайды. 2-ші тарауында ұлтына, дініне, шыққан тегіне қарамастан адамның міндеттері бірдей. Егеменнің иесі республика азаматтары. Адамдар өздері тұратын елдің заңдарына қайшы келмесе Қазақстан азаматтығын қоса алуға болады. Шет елдерде тұратын азаматтарға елге оралуға қолайлы жағдай туғызды. Аса маңызды міндетіміз, мәдениетіміз, тіліміз, дәстүрлерімізді қайта жаңғырту. 38-ші тарауында өкімет органдары анықталды. ҚР басшысы президент 4-ші тарауында оның тәуелсіз мемлекет статусына татитындығын көрсетті. Жер, су, табиғат, жануар, табиға байлықтар ҚР меншігі болып табылды. ҚР әлем қоғамдастығының тең мүшесі болып саналды.