Билет – 14

Қимақ және қыпшақ мемлекеті.

Қимақтар (9 аяғы 11ғ басы)солт.шығыс Қазақстан өңірі Ертіс бойында мекен еткен.Ордасы Қимақия.Моңғол тілдес,қыпшақтар арасында келген түрленген тайпалар, билеушілері-Жабғу.10ғ.бастап Хаккан.Олар жыланға табынған. 11ғ басында қыпшақ тайпасы күшейіп қимақтарды өзіне қаратады.

Қыпшақтар (11ғ басы 13ғ басы) қимақтарды өзіне қаратқан қыпшақтар батысқа жылжып оғыздарды да өзіне қаратады.Сөйтіп 11ғ басында Ертіс өзеніне Еділге дейінгі терр.Қыпшақ даласы (дещті қыпшақ )д.а.Қыпшақтың діни-нанымы (көк аспан)ата-баба аруағына сиыну.Жазуы көне түркі. Ордасы-Сығанақ.. Шаруашылығы көшпелі мал шаруашылығы, тары өсірген. Алғашында қимақтардың тайпалық одақ ретінде байланысты болды. Негізгі шаруашылығы көшіп-қону мал шаруашылығы. Сауда жолы – Ұлы Еділ жолының дамуы. Сырдария жағалауының Сығанақ, Құмкент, Жент т.б. қалалары дами бастады. Қимақтар яньмо тайпаларымен тығыз байланыста болды. Қимақ тайпаларының басшысы – Шад-тұтық деп аталды. Олар сыртқы саясатын өте тапқы жүргізген. Қимақ қағанатының күйреуіне 2 түрлі себеп болды. 1. Ішкі талас –тартыстың күшеюі. 2. Орталық Азияға көшпелі тайпаның қаптап кетуі.

Қимақтар әлсіруіне қарай қыпшақтар күшейіп 11 ғ. басында әскери саяси үстемдік солардың қолына күшті. Олар Тараз қаласының маңына Қанжақ, Сәңгір бекіністерін салды. Олар Орта Азия және оңт.шығыс Европа мемлекеттерімен тікелей байланыс жасауға тырысты.

Қазақстанды Россияға қосуды аяқтау. Өлкедегі 19ғ. 60-90жж. әкімшілдік реформасы.

Қоқанға қарсы көтеріліс 1858ж. Әулееата манында басталды. Бұл күрес ұлт- азаттық Оңт.Қаз.Қазан тепкісінен босатып Ресейдің құрамына кіру осы себеп болды. 1859ж. Ұлы жүзде қырғыз елінің оңт. шекаралық ауд-да тұрғызылған Қастек бекінісі. Ресейдің тірегі Қоқан ханының қарсы қимылдарына да тосқауыл бол-ы. 1860ж. қазанда Алатау округіннің билеушісі Колпаковский басқарған орыс әскерлері Ұзынағашта 3 күндік шайқаста қоқан әскеріне соққы берді. 1867-68ж. реформа. 1.Орынбор генерал-губернаторлығына- Орал, Түркістан, Орынбор. 2. Батыс-Сібір лен-губер- Ақмола, Омбы, Семей. 3. Түркістан ген-губ-Жетісу, Сырдария, Верный. 1867-68ж. реформа бой-ша сот жүйесінің ең төменгі бөлімі билер мен қазылар соты реф-ға байланысты Орал мен Трғайда көтеріліс болды. Бұл көтеріліске негізінен Адай руы қатысты. 19ғ. 60ж. Қазақстанға орыс шаруалары жаппай қоныс аудара бастады.19ғ. 40жылы. Кіші жүз Ресейдін құрамына толығымен кірді. Ресейдің құрамына кірудін толықтай аяқталуы 19ғ.50-60ж. аяғы 70ж. басы еді. Губернатор- Обылыс- Уезд- Болыс- Ауыл. 1891ж ереже бойынша қазақстанда әкімшілік өзгерістер жүрді. Онда Сырдариядан басқа облыстар далалық генерал-губернаторлықтың құрамына кірді. 1891ж 1.Дала генерал-губ-қ 2.Түркістан ген-губ-қ оған Сырдария,Ташкент,Ферғана.

Қаз-ң 60ж екінші жартысымен 80-ші ж басындағы әлеуметтік эканомикалық дамуы

60 ж Қазакстан жұмысшыларының катары сан жағынан да сағат жағынан да өсті. 1970 ж 3,4 млн астам жұмысшы болды. Ол 40 жылдан 5 есе көп еді. 1965 ж. халық табысы 5 паиыз болса. 70 ж. бұл көрсеткіш 10 пайызға жетті. Халқының әл-ауқатын жақсарту эконамикалық саясаттың басты міндеті КОКП-н әрбір съезі бұл мәселені саналық тұрғыдан жана сатыға көтеріп отырды. Кенес адамдарыниң әл-ауқатының жақсарғанын таңырлықтай көптеген мысал келтіруге болады. Халқының жан басына шаққандағы нақты табысының 2,6 есе медицина ғылым мәдениет қызметкерлерінің көптеген отбасының тұрғын ұй жағдайын жақсарту осыған айғақ. 1970-83 ж 887,7 мын пәтер тұрғызып, оған 3 млн астам адам коныстанды. Алайда халық тұрмысы 30-40 ж. салыстырғанда ғана едәуір жақсарды. КСРО-ң негізгі экономикалық жағдайының нашарлауы оның дамыған капиталистік елдердін материалдық тұрмыс денгейІнен еңбекақы тұрмысты. автоматтандыру тұрғын ұй, тампақтандыру. мәселес б/ша елеулі түрде артта қалушылығын күшейті Денсаулық сактау саласының көрсеткіші 20-25 ж. деңгейінде қалып койды. Қазақ мем. өктемдігі өндірістік қатынастарды бұмадап адамның еңбекке деген адамгершілік қөзқарасын жойын тынды, Ақшалардың ақшалай табыстары төлеу кабілетіне негізделген сұранымы тауарлар қызмет түтілері көлемінің ұлғаюымен салыстырғанда өсіп отырды. Ақша саны мен сапалы тауарлар саны арасындағы аймақтың. жаппай зәрулікке әкеп тіремей коймады Экономикалық қайыршылықтар әлеуметтік кайшылықтар туындаса олар өз кезіндегі адамгершілік проблеманы дүниеге әклді. Осының бәрі респ. болашағы бұлдыр әлеуметтік экономикалық жағдай қалыптасуынын айғағы еді.. Қазақстандағы алғашқы неғұрлым бұқаралық қозқалыстың бірі – «Невада – Семей» 1989 ж. көктемде ақын О. Сүлейменовтың ұсынысы бойынша құрылған бұл қозғалыстың түпкі мақсаты Қазақстан территориясында орналастырылған Семей т.б. полигонды жабу еді. 1990 ж. шілдеде «Азат» азаматтық қозғалысы д. к. р. 1991 ж. күзде өз партиясын құрды. 1989 ж. сәуірде «Әділет» қоғамы құрылды. 1986 ж. Алматыда Желтоқсан толқуы болып өтті. Осындай шешім таппаған проблемалар Маңғыстау облысының Жаңа өзен қаласындағы ірі толқуға әкеп соқты. 1989 ж. шілдеде Қарағанды көмір алабының кеншілері ереуілге шықты. 1989 ж. 22 қыркүйекте «Тіл туралы заң» Қаз КСР жоғарғы кеңесінің 15 сессиясында қарастырылды